Кіріспе
Венгр биохимигі (1893–1986), Нобель сыйлығының лауреаты Альберт Имре Сент-Дьёрдьи де Нагираполт (нагираполти Сент-Дьёрдьи Альберт Имре; 16 қыркүйек 1893 – 22 қазан 1986) – 1937 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алған венгр биохимигі. Ол С витаминін алғаш рет бөліп алған және лимон қышқылы циклының көптеген құрамы мен реакцияларын, сондай-ақ бұлшық еттердің жиырылуының молекулалық негізін ашқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде венгр қарсылық қозғалысында да белсенділік танытты және соғыстан кейін венгр саясатына қатысты.
Albert Imre Szent Györgyi de Nagyrápolt (nagyrápolti Szent Györgyi Albert Imre; September 16, 1893 – October 22, 1986) was a Hungarian biochemist who won the Nobel Prize in Physiology or Medicine in 1937. He is credited with first isolating vitamin C and discovering many of the components and reactions of the citric acid cycle and the molecular basis of muscle contraction. He was also active in the Hungarian Resistance during World War II, and entered Hungarian politics after the war.
Ерте өмір
Сент-Дьёрги 1893 жылы Мажарстан Корольдігінің Будапешт қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Миклош Сент-Дьёрги, Трансильванияның Маросвассархели қаласында (қазіргі Румыниядағы Таргу-Муреш) туған жер иесі, кальвинист дінге сенуші болған. Оның әулеті 1608 жылға дейін, кальвинист уағыздаушысы Самуэльдің абыройлы атануымен басталады. Сент-Дьёрги туған кезде дворян титулының болуы маңызды саналды және басқаша қол жеткізе алмайтын мүмкіндіктерді ашты. (Миклош Сент-Дьёргидің ата-анасы Имре Сент-Дьёрги мен Мария Цсики болған). Оның анасы Жозефина, рим-католик дінін ұстанған, Йожеф Ленхоссек пен Анна Боссаньидің қызы еді. Жозефина Михайло Ленхоссектің қарындасы болды; екеуі де Этвёш Лоранд университетінде анатомия профессоры болған. Оның отбасында үш буын ғалымдар болды. Ленхоссектер отбасында музыка өте маңызды болған. Оның анасы Жозефина опера әншісі болуға дайындалып, Будапешт операсының дирижері болған Густав Малер алдында өнер көрсеткен. Ол оған дауысы жеткіліксіз болғандықтан тұрмысқа шығуға кеңес берді. Альберт өзі фортепианода жақсы ойнаған, ал оның інісі Пал кәсіби скрипкашы болды.
Білім
Сент-Дьёрги 1911 жылы Семельвейс университетінде білім алуды бастады, жаудың оғынан жараланғанын мәлімдеді және медициналық демалыспен үйге жіберілді. Содан кейін ол медициналық білімін аяқтап, 1917 жылы медицина докторы дәрежесін алды, сондай-ақ ол Кембридж университетіндегі Фицвильям колледжінің студенті болды. Оның зерттеулері бүйрекүсті безі тінінен органикалық қышқылды бөліп алуды қамтиды, оны ол "гексурон қышқылы" деп атады. Осы кезеңде Szent Györgyi клеткалық тыныс алу бойынша жұмысын жалғастырды, фумариялық қышқылды және болашақта Кребс циклы деп аталатын процестің басқа да қадамдарын анықтады. Сегедте ол физик Золтан Беймен танысты, ол оның жеке досы және биофизика мәселелерін зерттеудегі серігі болды. 1937 жылы ол "С витамині мен фумариялық қышқылдың катализін ерекше назарға ала отырып, биологиялық жану процесіне байланысты жаңалықтары үшін" физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Альберт Сент-Дьёрги 1940 жылы Нобель сыйлығының барлық ақшасын Финляндияға берді. (1939 жылы Финляндияға совет әскерлерінің шабуылынан кейін венгр еріктілері финдер үшін күресу үшін саяхаттады.) 1938 жылы ол бұлшықет қозғалысының биофизикасы бойынша жұмыс істей бастады. Ол бұлшықеттерде актиннің бар екенін анықтады, ол энергия көзі АТФ пен миозин ақуызымен біріккенде бұлшықет талшықтарын қысқартады. 1946 жылы Альберт Эдинбург университетінің терапия саласындағы Камерон сыйлығын алды. 1947 жылы Szent Györgyi венгр бизнесмені Стивен Раттың қаржылық қолдауымен Массачусетс штатының Вудс-Холь қаласындағы Теңіз биологиялық зертханасында Бұлшықет зерттеу институтын құрды. Алайда, Szent Györgyi өзінің шетелдік мәртебесіне және коммунистік ел үкіметімен бұрынғы байланысына байланысты бірнеше жыл бойы қаржыландыру қиындықтарына тап болды. 1948 жылы ол Мэриленд штатының Бетезда қаласындағы Ұлттық денсаулық сақтау институтында (NIH) ғылыми-зерттеу қызметіне орналасты және уақытын сол жердегі және Вудс-Хоулдағы мекемелерге бөліп өткізе бастады. 1950 жылы Армор Мет Компаниясы мен Американдық Жүрек қауымдастығының гранттары Вудс-Холда Бұлшықет зерттеу институтын құруға мүмкіндік берді. Сент-Дьёрги 1947 жылдан 1986 жылға дейін MBL-де жыл бойы зерттеулер жүргізді. Ол мұнда бүкіл бұлшықет тінінің 50 пайыздық глицерин ерітіндісінде суық сақталған жағдайда дерлік шексіз уақытқа дейін созылуы мүмкін екенін анықтады, осылайша жаңа бұлшықетке мұқтаждық жоқ. 1950 жылдары Szent Györgyi электронды микроскоптарды қолдану арқылы бұлшықеттерді суббөлім деңгейінде зерттей бастады. 1954 жылы ол Ласкер сыйлығын алды. 1955 жылы ол АҚШ азаматы болды. 1956 жылы ол Ұлттық ғылым академиясының (NAS) мүшесі болып сайланды. 1941 жылы Szent Györgyi қатерлі ісікке зерттеу қызығушылығын арттырды және кванттық механика теориясын қатерлі ісік биохимиясына (кванттық биология) қолдану туралы идеяларды жасады. Бұлшықет зерттеу институтының қаржылық әкімшісі болған Раттың қайтысы Szent Györgyiді қиын қаржылық жағдайда қалдырды. Szent Györgyi зерттеу долларын қалай жұмсайтыны және нені табуды күткені туралы егжей-тегжейлі мәлімет беруді талап ететін мемлекеттік гранттарды қабылдаудан бас тартты. Szent Györgyi 1971 жылы газетке берген сұхбатында өзінің қаржылық қиындықтары туралы айтқаннан кейін, адвокат Франклин Солсбери онымен байланысқа шығып, кейіннен оған жеке коммерциялық емес ұйым - Ұлттық қатерлі ісік зерттеу қоры құруға көмектесті. Өмірінің соңына таман Szent Györgyi қатерлі ісікке себепші ретінде еркін радикалдарды іздеуді бастады. Ол қатерлі ісікті молекулалық деңгейдегі электрондық проблема деп қарастырды. 1974 жылы кванттық физикаға қызығушылығын білдіріп, "негентропия" терминін "синтропия" терминімен алмастыруды ұсынды. Оның онкологиялық зерттеулерін жүргізген жылдары оның шәкірті болған Ралф Мосс "Еркін радикалдар: Альберт Сент-Дьёрги және С витаминінің шайқасы" атты өмірбаянын жазды. Бұл жұмыстың аспектілері қазіргі кездегі редокстық сигнализацияның маңызды алғышарты болып табылады.
Ғылыми жаңалық туралы мәлімдеме
Альберт Сент-Дьёрги "жаңалық, анықтама бойынша, қазіргі біліммен қайшы болуы тиіс" екенін түсінген ғалымдарды екі топқа бөлді: аполлониялықтар мен дионисийліктер. Ол дионисийліктерді "білімнің шекараларын" зерттейтін ғылыми қарсыластар деп атады. Ол былай деп жазды: "Ғылымда аполлониялықтар белгіленген бағыттарды жетілдіруге ұмтылады, ал дионисийліктер көбінесе интуицияға сенеді және зерттеу үшін жаңа, күтпеген жолдар ашуға бейім. Адамзаттың болашағы ғылымның прогресіне байланысты, ал ғылымның прогресі оған қолдау таба алатындығына байланысты. Көбінесе қолдау гранттар түрінде көрсетіледі, ал гранттарды бөлудің қазіргі әдістері аполлониялықтарды артық бағалайды". Ол әлемдік конституция жобасын жасау үшін конвенция шақыру туралы келісімге қол қойғандардың бірі болды. Осының нәтижесінде, адамзат тарихында алғаш рет Жер Федерациясының Конституциясын жазу және қабылдау үшін Дүниежүзілік Конституциялық Ассамблея шақырылды.
Онлайн шығармалары
"Оқыту және білімнің кеңеюі", Rampart Journal of Individualist Thought, 1-том, № 1 (1965 жылғы наурыз). 24–28 беттер. (Science, 146-том, № 3649 [1964 жылғы 4 желтоқсан]. 1278–1279.)
Жеке өмір
1917 жылы Венгрияның почта бас директорының қызы Корнелия Деменьиге (1898-1981) үйленді. Олардың қызы Корнелия Сент-Дьёрги 1918 жылы дүниеге келіп, 1969 жылы қайтыс болды. Ол Корнелиямен 1941 жылы ажырасты. 1941 жылы Марта Борбиро Мискольчиге үйленді. Ол 1963 жылы қатерлі ісіктен қайтыс болды. 1965 жылы Вудс-Хоул биологы Ральф Вихтерманның 25 жастағы қызы Жүніс Сюзан Вихтерманға үйленді. Олар 1968 жылы ажырасып кетті. 1975 жылы төртінші әйелі Марсия Хьюстонға үйленді. Олар Лола фон Сент-Дьёргиді асырап алды.
Өлім және мұра
Сент-Дьердь 1986 жылы 22 қазанда АҚШ-тың Массачусетс штатындағы Вудс-Холда қайтыс болды. Оның туғанына 118 жыл толуына орай 2011 жылы 16 қыркүйекте Google Doodle оны құрметпен еске алды. 2004 жылы Szent Györgyi туралы ауызша тарих жинағын жасау үшін оның отбасымен, әріптестерімен және тағы басқалармен тоғыз сұхбат алынды.