Кіріспе

Азаматтық және қылмыстық соттар, судьялар

Англия мен Уэльс соттары, әкімшілік тұрғысынан Ұлыбританияның Соттар мен трибуналдар қызметімен қамтамасыз етіледі, Англия мен Уэльстегі әділеттілікті қамтамасыз етуге жауапты азаматтық және қылмыстық соттар болып табылады. Конституциялық мәселелерді қоспағанда, Ұлыбританияның Жоғарғы сотына қарастырылған жағдайларда, Ұлыбританияда жалпы алғанда бірыңғай құқықтық жүйе жоқ – Англия мен Уэльсте бір жүйе, Шотландияда екіншісі, ал Солтүстік Ирландияда үшіншісі бар. Бұл ережеге қосымша ерекшеліктер де бар; мысалы, көші-қон заңнамасында, пана және көші-қон трибуналының құзыреті бүкіл Ұлыбританияны қамтиды, ал еңбек құқығы саласында Англия, Уэльс және Шотландия үшін бірыңғай еңбек трибуналдары жүйесі бар, бірақ Солтүстік Ирландия үшін жоқ. Сонымен қатар, Әскери сот қызметі Ұлыбритания қарулы күштерінің барлық әскери қызметшілеріне қатысты әскери заңға қарсы жасалған қылмыстар бойынша құзыреттілікке ие. Апелляциялық сот, Жоғарғы сот, Корольдік сот, Округтік сот және әділет судьяларының соттары Әділет министрлігінің атқарушы агенттігі – Оның Ұлылық Соттар мен трибуналдар қызметімен басқарылады. Уэльс ғалымдары мен саясаткерлері Уэльстің қылмыстық сот жүйесін құруға бірнеше рет шақырды.

Ұлыбританияның Жоғарғы соты

Ұлыбританияның Жоғарғы соты Англия мен Уэльстегі дерлік барлық жағдай бойынша ең жоғары сатыдағы апелляциялық сот болып табылады. 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңға дейін бұл қызметті Лордтар палатасының Апелляциялық комитеті атқарды. Жоғарғы сот сонымен қатар, бұрынғыда Жеке кеңестің Сот комитеті атқарған рөлді – мемлекеттік құқық мәселелері бойынша ең жоғары сатыдағы апелляциялық сот болып табылады. Жоғарғы соттың Англия мен Уэльстің басқа соттарынан бөлек әкімшілігі бар, және оның басқаруы Ұлыбритания Жоғарғы сотының төрағасы тағайындайтын Бас атқарушыға бағынышты.

Апелляциялық сот

Апелляциялық сот тек басқа соттар мен трибуналдардан келіп түскен шағымдарды қарайды. Апелляциялық соттың құрамында екі бөлім бар: азаматтық бөлім Жоғары соттан, округтік соттан және белгілі бір жоғары тұрған трибуналдардан келіп түскен шағымдарды қарайды, ал қылмыстық бөлім тек қана айыптау жолымен қаралатын (яғни, ауыр қылмыс үшін) Король сотынан келіп түскен шағымдарды қарай алады. Оның шешімдері Жоғарғы Соттан басқа, барлық соттар үшін, соның ішінде өзі үшін де міндетті болып табылады.

Жоғары Сот

Жоғары сот бірінші сатыдағы азаматтық сот ретінде де, төменгі соттардан келіп түскен істер бойынша қылмыстық және азаматтық апелляциялық сот ретінде де жұмыс істейді. Ол үш бөлімнен тұрады: Корольдік орындық, Канцелярия және Отбасы бөлімдері. Жоғары соттың бөлімдері бөлек сот емес, олардың мақсаттарына сай келетін біршама бөлек рәсімдері мен тәжірибесі бар. Әр бөлімге олардың тақырыбына байланысты істердің белгілі бір түрлері тағайындалса да, әрбір бөлім Жоғары соттың құзыреттілігін жүзеге асыра алады. Бұл сонымен қатар ағылшын жоғары сотының судьялары мен одан жоғары "қос алқалы" отыра алады, яғни олар әдетте басқа бөлімге тағайындалған мәселелерді тыңдай алады. Алайда, іс жүргізуді дұрыс емес бөлімде бастау шығындар бойынша айыппұл салуға әкеп соғады. 2017 жылдың наурызында Жоғары сот құрамында Англия мен Уэльстің Бизнес және мүлік соттарының құрылуы туралы хабарланды, ал 2017 жылдың шілдесінде Лондонда іске қосылды. Соттар 2016 жылы Елизавета II ашыған Роллс ғимаратында орналасқан, онда 31 сот залы және үш супер сот залы ең күрделі және көп тарапты сот процестерін жүргізуге қабілетті. Үлкен қалаларда азаматтық және отбасылық соттардың жанында жоғары сот орталықтары бар. Бизнес және мүлік соттары бұрын Корольдік орындық бөлімшесінде Адмиралтейство соты, Коммерциялық сот және Технология және құрылыс соты деген атаулармен, сондай-ақ Канцелярия бөлімшесінің Бизнес, Компания және Дәрменсіздік, Бәсеке, Зияткерлік меншік, Кірістер және Трасттар мен Пробаттар тізімдері бойынша басқарылған мамандандырылған юрисдикцияларды басқарады. Роллс ғимаратында қол жетімді сот сараптамасы активтерді қалпына келтіру, банк, тауарлар, компаниялар құқығы, құрылыс, қаржы, алаяқтық, төлемсіздік және қайта құру салаларын қамтиды. Сонымен қатар, ақпараттық технология, сақтандыру, зияткерлік меншік (оның ішінде патенттер), халықаралық сауда, тау-кен, мұнай және газ, серіктестік, мүлік, мемлекеттік сатып алу, реттеу, кеме қатынасы, салық және сенімгерлік мәселелері де қарастырылады. Осы тізімдегі барлық істерді өз мамандықтары бойынша дауларды шешуде ерекше тәжірибеге ие судьялар қарайды.

Король соты

Корольдік сот – бастапқы және апелляциялық юрисдикцияға ие қылмыстық сот, сонымен қатар бірінші инстанцияда және апелляцияда азаматтық істердің шектеулі көлемін қарастырады. Ол 1971 жылғы Соттар туралы заңмен құрылды. Бұл сот жоғары сот судьяларының елді аралап, істерді қарауымен және округтерде, округтік қалаларда және белгілі бір қалаларда мерзімімен өткізілетін төрттік сессиялармен салыстырылатын соттарды алмастырды. Олд Бейли – Лондонның ең танымал қылмыстық сотының бейресми атауы, қазір Корольдік соттың құрамында. Оның ресми атауы – "Орталық қылмыстық сот". Корольдік сот сонымен қатар әкімшілік соттардан келіп түскен шағымдарды да қарастырады. Корольдік сот Англия мен Уэльсте айыптама бойынша істерді қарауға құзыреті бар жалғыз сот болып табылады, және осы функцияны орындағанда, ол жоғары тұрған сот болып есептеледі, себебі оның үкімдерін Жоғары соттың Корольдік тамыры бөлімінің Әкімшілік соты қайта қарауға құқығы жоқ. Корольдік сот өзге де жұмыстарында, атап айтқанда, әкімшілік соттар мен басқа да трибуналдардан келіп түскен шағымдар бойынша төменгі деңгейдегі сот болып табылады.

Аудандық сот

Округ соты – Англия мен Уэльстегі 92 қала мен қалашықта орналасқан, таза азаматтық юрисдикцияға ие ұлттық сот. 2014 жылдың 22 сәуірінен бастап Англия мен Уэльс үшін жалғыз Округ соты құрылды, ал бұрын бірнеше сот болған. Округ сотының аты ежелгі шериф сотымен байланысты, бірақ олардың арасында ешқандай байланыс жоқ, сондай-ақ округтік соттардың юрисдикциясы округтерге негіделмеген. Округ сотының отырысын аудандық немесе округтік судья басқарады, және полицияға қарсы азаматтық шаралар сияқты шамалы ерекше жағдайларды қоспағанда, судья қазылар алқасының көмегінсіз фактілер мен құқық мәселелерін қарастырады. Ескі округтік соттардың ажырасу және отбасылық істер жөніндегі юрисдикциясы 2014 жылдың 22 сәуірінде жалғыз Отбасы сотына берілді. 2014 жылы біріктірілгенге дейін округтік соттар жергілікті соттар болып саналды, себебі әрқайсысының белгілі бір юрисдикциялық аймағы болды, мысалы, жерді иелену туралы іс қозғау үшін сотты мүліктің орналасқан ауданындағы округтік сотта бастау қажет еді, бірақ жалпы алғанда, Англия мен Уэльстегі кез келген округтік сот кез келген істі тыңдай алатын, ал талаптар жиі соттан сотқа ауыстырылып отыратын.

Отбасылық сот

Отбасы соты – ұлттық сот және Англия мен Уэльстегі барлық отбасылық істерді қарауға құзыретті. Жергілікті соттардың құзырет шектері жойылды және барлық отбасылық істер бойынша бірыңғай құзыреттік бар. Отбасы соты Англия мен Уэльстегі көптеген жерлерде отырады, әдетте бұрын округтік соттар немесе отбасылық істер жөніндегі соттар отбасылық істерді қараған округтік сот орталықтарында және әкімшілік соттарда отырады. Отбасы сотының судьялары – отбасылық істерді қарауға құқылы судьялардың бірнеше санаттары, оның ішінде халық судьялары, аудандық судьялар, аймақтық судьялар және Отбасылық бөлімнің Жоғары соты судьялары.

Магистратуралық және жасөспірімдер соттары

Магистратура соттары – барлық қылмыстық істердің басталатын жергілікті қылмыстық соттар. Оларды әр жергілікті сот аймағындағы әуесқой судьялар (бейбіт судьялар) немесе заң білімі бар аудандық судья (бұрынғысы – стипендиялық судья) басқарады. Қазылар алқасы болмайды. Олар ең жеңіл қылмыстық істерді, сондай-ақ кейбір лицензиялық шағымдарды қарауға құзыретті. Жастар соты ересектер магистратура соты сияқты жұмыс істейді, бірақ оннан он жеті жасқа дейінгі жасөспірімдерге қатысты қылмыстық істерді қарастырады. Жастар сотын тәжірибелі ересек судьялардың арнайы дайындалған тобы немесе аудандық судья басқарады. Жастар судьяларының жасөспірімдермен жұмыс істеу үшін қолдануға болатын шаралардың кең ауқымы бар және олар жасөспірімдерге қатысты ауыррақ істерді де тыңдайды (мұндай істер ересектер үшін әдетте Жоғарғы сотта қаралады). Жастар сотының отырыстарына жұртшылыққа қатысуға рұқсат жоқ, тек іске қатысы бар тараптар ғана кіре алады. 2013 жылғы Қылмыс және соттар заңы күшіне енгенге дейін, кейбір магистратура соттары отбасылық істерді де қарады, оның ішінде қамқорлыққа алу және бала асырап алу туралы істерді қарауға құқылы болды. Қазір отбасылық істер магистратура соттарында емес, 2013 жылғы заңмен құрылған арнайы Отбасылық сотта қаралады.

Сот дәрігерлерінің соттары

Сот тергеушісінің лауазымы ежелгі, 11 ғасырдан бастау алады, және сот тергеушілері бүгінге дейін күдікті жағдайларда, шетелде немесе мемлекеттік қамқорлықта қайтыс болған адамдардың өлім себептерін анықтау үшін отырыс өткізеді. Олар қазыналық табыстарды да қарастыру құқығына ие.

Діндік соттар

Англия шіркеуі – қалыптасқан шіркеу (яғни ол ресми мемлекеттік шіркеу) және бұрын неке және ажырасу істері, өсиет мәселелері, ар-намысқа нұқсан келтіру және басқа да бірнеше сала бойынша ерекше немесе ерекше емес құзыреттілікке ие болды. 19 ғасырдан бері шіркеу соттарының құзыреті негізінен шіркеу мүлігі және тәртіпсіз дін қызметкерлеріне қатысты мәселелермен шектелді. Әр дін аймағында "канцлер" (адвокат немесе солиситор) болады, ол дін аймағының консисториялық сотында судья ретінде жұмыс істейді. Епископтың бұрынғыдай жеке төрағалық ету құқығы жойылды. Шағымдар Архис сотына (Кентербериде) және Канцелярия сотына (Йоркте) беріледі, ал олардан – Ерекше істер сотына (CECR). CECR-ден шағымдар Тай кеңесінің сот комитетіне беріледі.

Қылмыстық істер

Қылмыстық сот процестерінің екі түрі бар: "жеңілдетілген тәртіппен" және "айыптама бойынша". Ересектер үшін жеңілдетілген тәртіппен сот процесі әкімшілік сотта, ал айыптама бойынша сот процесі Жоғарғы сотта өтеді. Сотталуға екі орынның болу мүмкіндігіне қарамастан, барлық қылмыстық істердің көбі, қаншалықты ауыр болса да, әкімшілік сотта басталады. Айыптамаға жататын қылмыс бойынша сот процесін ерікті айыптама арқылы бастап, тікелей Жоғарғы сотқа баруға болады, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Қылмыстық іс әкімшілік сотта айыпталушыға айып тағылып, содан кейін сотқа күштеп әкеліну арқылы немесе айыпталушыны белгілі күні сотқа шақыру арқылы басталуы мүмкін. Шақыру әдетте өте ұсақ құқық бұзушылықтар үшін ғана қолданылады. Сот алдындағы (айыптама немесе шақыру) тыңдау "алғашқы сотқа келу" деп аталады. Құқық бұзушылықтар үш санатқа бөлінеді: тек айыптамаға жататын, жеңілдетілген тәртіппен және екі жағдайда да қаралатын. Ғалымдық және зорлау сияқты тек айыптамаға жататын құқық бұзушылықтар Жоғарғы сотта айыптама бойынша қаралуы тиіс. Алғашқы сотқа келгенде, судьялар айыпталушыны Жоғарғы сотқа жіберуі керек, олардың жалғыз міндеті – айыпталушыны бос күйінде немесе қамауда ұстау туралы шешім қабылдау. Жеңілдетілген тәртіппен қаралатын құқық бұзушылықтар, мысалы, көлік құралдарына қатысты көптеген құқық бұзушылықтар, әлдеқайда аз ауыр болып табылады және көпшілігі әкімшілік сотта қаралуы керек, бірақ кейбіреулерін басқа құқық бұзушылықтармен бірге Жоғарғы сотқа жіберуге болады (мысалы, шабуыл). Құқық бұзушылықтардың басым көпшілігі (істердің 90% -дан астамы) әкімшілік сотта аяқталады. Екі жағдайда да қаралатын құқық бұзушылықтар ұрлық сияқты аралық құқық бұзушылықтар болып табылады және, аз құндылықтағы зиян келтіруден басқа, әкімшілік сотта (судьялар) немесе Жоғарғы сотта судья мен қазылар алқасымен қаралуы мүмкін. Егер судьялар қандай да бір құқық бұзушылықты қарау үшін тым ауыр деп санаса, олар "өкілеттіліктен бас тартуы" мүмкін, яғни айыпталушы Жоғарғы сотқа қатысуы керек. Керісінше, егер судьялар өкілеттілікті қабылдаса да, ересек айыпталушының қазылар алқасымен сотталуға мәжбүрлеу құқығы бар. Он сегіз жасқа толмаған айыпталушылар мұндай құқыққа ие емес және егер іс адам өлтіру немесе басқа да аса ауыр болмаса, жастар сотында (әкімшілік сотқа ұқсас) сотталады. Әкімшілік сот екі түрде құрылады. Оны "халық судьяларынан" (оларды "алқа" деп те атайды) тұратын топ немесе аудандық судья қарауы мүмкін. Алқа екі немесе үш судьядан тұруы керек. Балама ретінде, істі аудандық судья (бұрынғысы стипендиялық судья деп аталатын) қарауы мүмкін, ол білікті заңгер болады және жеке отырыс өткізеді, бірақ халық судьялары алқасымен бірдей өкілеттіктерге ие. Аудандық судьялар әдетте қалалардағы жұқтырылған соттарда отырады немесе күрделі істерді (мысалы, экстрадициялау) қарастырады. Судьялар мен аудандық судьялардың жаза тағайындау өкілеттіктері шектеулі. Жоғарғы сотта іс төрешінің (жартылай штатты судьяның), округтік судьяның немесе Жоғарғы сот судьясының және қазылар алқасының алдында қаралады. Судьяның мәртебесі істің ауырлығы мен күрделілігіне байланысты. Қазылар алқасы тек айыпталушы "күнәлі емес" деп мойындаған жағдайда ғана қатысады.

Апелляциялық шағымдар

Магистратуралық соттардан фактілер және заң мәселелері бойынша Король сотына, ал тек заң мәселелері бойынша Жоғарғы соттың Корольдік тақтасы бөлімшесінің әкімшілік сотына шағымдануға болады, мұндай шағым "іс бойынша қаулы арқылы" шағым деп аталады. Магистратуралық соттар төменгі деңгейдегі соттар болып есептеледі, демек олар сотқа шағымдануға жатады. Король сотының мәселесі күрделірек. Ол айыптама бойынша сот отырысын (қазылар алқасының соты) қарағанда, жоғары деңгейдегі сот ретінде қарастырылады, яғни оның шешімдері сотқа шағымдануға жатпайды және апелляция тек Апелляциялық соттың қылмыстық бөлімшесіне беріледі. Басқа жағдайларда (мысалы, магистратуралық соттан апелляциялық сот ретінде әрекет еткенде) Король соты төменгі деңгейдегі сот болып табылады, демек сотқа шағымдануға жатады. Төменгі деңгейдегі соттың функцияларын атқаратын кезде, заң мәселелері бойынша іс бойынша қаулы арқылы әкімшілік сотқа шағымдануға болады. Қылмыстық істер бойынша Жоғарғы соттан шағымдар тек Жоғарғы сотқа беріледі. Апелляциялық соттың (Қылмыстық бөлім) шағымдары да тек Жоғарғы сотқа берілуі мүмкін. Жоғарғы сотқа шағымдану ерекше, өйткені шағымданушы сот (Жоғарғы сот немесе Апелляциялық сот) жалпыға ортақ маңызы бар құқықтық мәселе бар екенін куәландыруы керек. Бұл қосымша бақылау механизмі азаматтық шағымдарда болмайды, сондықтан Жоғарғы сот қылмыстық шағымдарды анағұрлым аз қарастырады.

Азаматтық істер

1998 жылғы Азаматтық іс жүргізу қағидаларына сәйкес, 10 000 фунт стерлингтен төменгі азаматтық талаптар округтік сотта "шағын талаптар жолы" бойынша қаралады. Бұл, көбінесе халыққа "шағын талаптар соты" деп белгілі, бірақ жеке сот ретінде қарастырылмайды. 10 000 фунт стерлингтен 25 000 фунт стерлингке дейінгі, бір күн ішінде қарауға болатын талаптар "жеделдетілген жолға", ал 25 000 фунт стерлингтен асатын талаптар "күрделі жолға" жіберіледі. Бұл "жолдар" сот жүйесін пайдалану үшін қолданылатын белгілеулер. Нақты істер олардың құнына байланысты округтік сотта немесе Жоғарғы сотта қаралады. Жеке зиян келтіру, ар-намысқа тию және кейбір жалға беруші мен пәтер иесі арасындағы даулар бойынша әр жолдың шегі әртүрлі мәнге ие.