Кіріспе

Англия Комонвелті теңіз офицері (1598–1657)

Роберт Блейк (27 қыркүйек 1598 – 7 тамыз 1657) – ағылшын теңіз офицері, 1656–1657 жылдары теңізде генерал және Синк Порттардың Лорд-Вардені қызметін атқарған. Блейк ағылшын азаматтық соғысы мен ағылшын-испан соғысында Оливер Кромвельдің қол астында, ал Бірінші ағылшын-голландия соғысы кезінде мемлекеттік флоттың бас адмиралы болып қызмет етті. Блейк «Англияның теңіз үстемдігінің негізін қалаушы» ретінде танылады, бұл үстемдік кейіннен британдық Корольдік теңіз флотына 20 ғасырдың басына дейін мұра болып өтті. Дегенмен, Стюарттардың қайта орнатылуынан кейін парламентарийлерді тарихи жазбалардан жоюға жасалған тырашталған әрекеттерге байланысты Блейктің жетістіктері көбінесе тиісінше бағаланбайды. Бір биографтың айтуынша, Блейктің жетістіктері «Нельсонның өзі де одан асып түспеген», ал басқалар Блейкті Нельсонмен жиі салыстырады.

Ерте өмір

Роберт Блейк – Хамфри Блейк пен Сара Уильямстың туған он үш баланың ағасы болды. Ол 1598 жылдың 27 қыркүйегінде Сомерсеттегі Әулие Мария Діңгезінде крещение рәсімінен өтті. Ол Бриджвотер грамматикалық мектебінде білім алды, содан кейін Оксфордтың Уадхам колледжіне түсті. Ол академиялық мансапты қуып, оқуға ниеттенген, бірақ саяси және діни көзқарастары ескерілмегендіктен, сондай-ақ Мертон колледжінің директоры сэр Генри Савиллдің «бойы аласа адамдарға деген ерекше наразылығы» болғандықтан Мертон колледжіне стипендия ала алмады. Блейктің бойы 2 метр болғандықтан, ол Савилдің «еркектік сұлулығының стандартына» сай келмеді. 1625 жылы Блейктің әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Knoll Hill отбасылық мүлігін мұраға алды. Бұл жерде ол үлкен ұлдың міндеттерін орындап, көп уақытын көптеген бауырларын тәрбиелеуге және оларды ересек өмірге дайындауға арнады. Блейктің өмірбаянын жазған тарихшы Дэвид Ханней (1853–1934) Блейктің үйленбеуінің себебі осы болуы мүмкін дейді, сонымен қатар басқа өмірбаяндар да әртүрлі себептер келтіреді. Блейк туралы ағылшын тарихшысы Эдвард Хайд былай деп жазды: «Ол кез келген мамандыққа ниеттенбеген адам үшін кітаптарды жеткілікті білген, өзінің қаражатымен өмірін сүруге жететіндей байлыққа ие болған және одан артық болуға ешқандай ниеті болмаған». Блейк отбасы бірнеше буын бойы Таксуэллде отырды (және Сомерсеттегі Бриджвотер маңындағы Бишопс Лайдард еншісінің иелері болды). Отбасының ең ерте кездескен мүшесі – Генри VIII тұсында өмір сүрген Хамфри Блейк. Роберт Блейктің әкесі, сонымен қатар Роберт, отбасынан бірінші болып ауылдық өмірден саудагер ретінде шығып, испан саудасы арқылы байымақ болып, өздігінен жол ашты. Ол Бриджвотерде бірнеше рет бас сот судьясы және парламент мүшесі болды, бұл қала тұрғындарының оған деген құрметінің нәтижесі болды. Оның ұлы Хамфри бизнесте оның жалғасы болды, және әкесінің Пуритондағы (ол иелік еткен) иеліктерінен басқа, Кэткотт, Боудрип және Вуллавингтон, сонымен қатар әйелі Сара Уильямстың отбасынан Генри VII тұсынан бері келе жатқан Плейнсфилдтегі иелікке ие болды. 1625 жылы университетті бітіргеннен кейін Блейк саудамен айналысқан деп есептеледі, ал кейіннен голланд жазушысы оның «бес-алты жыл» Скидамда тұрғанын мәлімдеді. Кейін Портленд шайқасында алған жарақатынан айығу үшін оралып келді. Осы уақытта ол 1653 жылы Бос сүйектер парламентінде Бриджвотерден, 1654 жылы Бірінші протекторат парламентінде, ал 1656 жылы Екінші протекторат парламентінде Таутоннан өкілдік етті, содан кейін қайтадан теңізге шықты.

Әскери-теңіз қызметі

Блейк көбінесе «Корольдік теңіз күштерінің әкесі» деп аталады. Ол бірнеше ондаған кемеден жүзден астам кемеге дейін елдегі ең ірі теңіз күштерін құруға басты жауапкер болды, сонымен қатар қыс айларында теңізде флотты ұстап тұрған алғашқы адам еді. Блейк теңіз күштерінің алғашқы рет ережелер мен жарлықтарын жасады, «Соғыс заңдары мен теңіз жарлықтары», оның алғашқы нұсқасы 20 қағидадан тұрады және 1649 жылдың 5 наурызында Парламент палатасы бекітті, онда 39 құқық бұзушылық және оларға берілетін жазалар – көбінесе өлім жазасы – тізілген. 1653 жылы Блейк, Джордж Монк, Джон Дисброу және Уильям Пенн шығарған «Флот адмиралдары мен генералдарының соғыс кеңесі жөніндегі нұсқаулары» ағылшын теңіз күштерінде алғашқы әскери соттарды орнатып, жұмыс істетті. Блейк жағалаудағы бекіністерден оқ атуға қарамастан, сәтті шабуыл жасаған алғашқы адам болды.

Ағылшын азаматтық соғысы

Блейк теңізге аттанғанға дейін Александр Попхэм полкінің капитаны ретінде Жаңа үлгідегі армияға қосылды. Бристоль қоршауында (1643 жылғы шілде) Блейк өзін ерекше көзге көрсетіп, подполковник атағын алды. Лайм-Регистің қоршауында (1644 жылғы сәуір) көрсетер рөлі үшін полковник болды. 1645 жылы Таунтон қоршауы кезінде Парламенттің Таунтон бекінісін ұстап тұрды. Таунтонның стратегиялық маңызы зор болды, себебі ол барлық басты жолдардың тоғысқан жерінде орналасқан, барлық байланыс жолдарына бақылау жасады, және сол кезде Блейк қана мұны түсінді. Оны күтпеген шабуылмен алғаннан кейін, қоршау оған ұлттық танымалдылық әкелді; ол берілмейінше төрт жұп етігінің үшеуін жейтінін мәлімдеді. Кейіннен Дунстер қоршауын жеңіп алды (1645 жылғы қараша). Диэн Шотландияда болғандықтан, Блейктің теңіз комиссиясы алғаш рет 1649 жылы, голланд флотының ішкі жауға қарсы екінші командирі ретінде, роялистер партиясының шаршаған қалдықтарын талқандау мақсатымен берілді. Король I Чарльздың жақтастары толығымен жеңіліп, Англияның құрлықтарынан қуылды, бірақ олар теңізде күресін жалғастырып, көптеген олжа алды, көптеген саудагерлердің наразылығын тудырды. Сондықтан Парламент теңіз әкімшілігін құруға мәжбүр болды, ол Блейк, Попхэм және Диэнды құрастырып, жабдықтап жатқан флоттың командирлері етіп тағайындады. I Чарльздың өлім жазасына кесілуіне үш апта қалғанда, 11 қаңтар 1649 жылы Рейн князі Руперт сегіз жеткіліксіз экипажмен жабдықталған кемені Ирландияның Кинсейл қаласына алып барды, онда корольдің туы әлі де желбіреп тұрды, Парламентшілердің Ирландияны роялистерден алуына бөгет қою мақсатымен. Блейк 22 мамырдан бастап Кинсейлде Руперттің флотын блокадалады, бұл Оливер Кромвельге, Блейкке үлкен сенім артқан, 15 тамызда Дублинде қонуға мүмкіндік берді. Блейк қазан айында дауылға ұшырап, Руперт Испания арқылы Лиссабонға қашып кетті. Руперттің Лиссабонға қашқаны белгілі болғаннан кейін, теңіз флоты үшін барлық сақтық шаралары тоқтатылды. Блейк Плимутқа қайта шақырылып, он үш кемеге дейін кеңейтілген флотты жабдықтауды қадағалауға тағайындалды. Жаңартқыштан өткізілген және жақсы жабдықталған флотымен Блейк 1650 жылғы ақпанда теңізге шығып, Лиссабонға зәкір тастады, португалия королінен Рупертті қууын сұрап. Екі айдан кейін король Рупертті қолдауға шешім қабылдады. Блейкке Эдвард Попхэм басқаратын тағы сегіз әскери кеме қосылды, ол Португалияға қарсы соғыс жүргізуге билік алды. Блейк енді ұзақ блокаданың тәуекелі мен жауапкершілігін мойнына алды, онда жағалаудан азық-түлік пен су алу мүмкін емес, сондықтан Вигоға немесе Кадиске үнемі кемелерді жіберу қажет болды, оған 1899 жылы Ричард Бидлиге тапсырылды. Руперт екі рет блокаданы бұзуға тырысып, сәттілікке жетпеді, ал Блейк үш сағаттық шайқастан кейін португалия флотының 23 кемесін басып алып, Кадиске кеткеннен кейін (осы шайқаста португалия вице-адмиралы да батып кетті) блокада аяқталды. Блейк 3 қарашада Малага маңында Рупертпен алты кемемен шайқасып, бір кемеге қол жеткізді. Екі күннен кейін Руперттің сол аймақтағы басқа кемелері Картахенадан қашып құтылуға тырысып, жағаға отырды, бұл Парламенттің теңізде үстемдігін және көптеген еуропалық мемлекеттердің Парламенттік үкіметті мойындауын қамтамасыз етті. Парламент 1651 жылғы ақпанда Блейкке алғыс ретінде 1000 фунт стерлинг берді. Сол жылдың маусым айында Блейк роялистік флоттың соңғы бекінісі Сцилли аралдарын басып алды, ол үшін ол тағы да Парламенттің алғысын алды. Көп ұзамай ол Мемлекеттік кеңестің мүшесі болды. 1651 жылы Блейк роялист сэр Джон Гранвиллді Сцилли аралдарынан кетіру туралы бұйрық алды, ол жергілікті көтерілістен кейін II Чарльзтың губернаторы болып тағайындалған еді. Гранвиллдің қол астында 1000-ға жуық адам болды. Роялистердің көп бөлігі негізгі арал Сент-Мэриді басып алды, сонымен қатар Жұлдызды қамалдың қаруларымен және бірнеше фрегаттармен, соның ішінде ең күшті роялистік соғыс кемелерімен қорғалды, тікелей шабуыл өте қауіпті болды. Блейк алдымен Треско мен Брайхерді басып алуға шешім қабылдады, бұл Комонвелл күштеріне Нью-Гримсби портында қауіпсіз зәкірлеу орнын береді. Жағымсыз желдер мен басқа да кешігулер салдарынан сәтсіз әрекеттен кейін, Блейк ақыры жеңіске жетіп, Гранвиллдің берілуін талап етті және көптеген командирлер мен жабдықтарды тұтқындап, аралдарды басып алды.

Тунис шығанағы

1655 жылы сәуірде Блейк Кромвельдің таңдауымен тағы да Жерорта теңізіне жол тартты. Мақсаты – Тоскана герцогынан, Мальта рыцарьларынан және ағылшын кемелеріне шабуыл жасаған Солтүстік Африканың қарақшылық мемлекеттерінен өтемақы алу еді. Тунис дейі тек өтемақы төлеуден ғана емес, сонымен қатар құл ретінде ұсталған британдық теңізшілерді қайтарудан да бас тартты, ал келесі келіссөздер нәтижесіз аяқталды. Блейк өзінің флагманы «Сент-Джордж» кемесімен су және басқа да жабдықтарды толықтыру үшін флотын Трапаниге қайтарды. Бұл, дейге флоты шегініп кеткен сияқты көрінді. 3 сәуірде 1655 жылы ол Порто-Фаринаға оралды. Келесі күні таңертең Блейк он бес кемесімен қамалға және портодағы кемелерге шабуылға дайындалды. Қамалдың жиырма пушкасымен және жағалау бойындағы басқа да қорғаныс құрылыстарымен олар қоршалған еді. Шабуыл барысында Блейк екі жағалау батареясын және тоғыз алжирлік кемені Блейк кемелерінен жасалған үздіксіз оқ ату арқылы жойды. Теңізден соққан жел қамалдан және қаладан шыққан қалың түтінді жаудың бағытына қарай соқты, осылайша олардың көру мүмкіндігін шектеді. Оның экипажы портодағы кемелерге бірінен соң бірі шығып, оларды өртеп жіберді. Бірнеше сағаттың ішінде барлығы күйген ағаш пен күлге айналды. Жағалау батареяларын жағалауға адам түсірмей бейтараптандыру – бұл алғашқы рет болды. Блейк бұйрығын осыдан асып кетпегенін үміттеніп, Кромвельге есеп бергеннен кейін, ол оның күш-жігерін жоғары бағалады және ризашылық білдірді. Осы кезде Блейкке Кадис маңындағы аймақта әрекет ету және Испанияға қарсы соғыс жүргізу туралы бұйрық берілді. Мақсаты – Испанияның Батыс Индиядағы әскерлеріне жөнелтілген күштерді тоқтату және күміс кемелерін ұстау еді. Блейкке сый ретінде Кромвельден қымбат бағалы алмаз сақина сыйланды.

Бірінші ағылшын-голланд соғысы

Блейктің келесі оқиғалары Бірінші ағылшын-голланд соғысы (1652–1654) кезінде болды. Соғыс 1652 жылғы 29 мамырда Дувр шайқасында Мартен Тромптың голланд флоты мен Блейк арасындағы қақтығыспен басталды. 1652 жылғы 19 мамырда Тромп Nieuport пен Meuse өзенінің сағасы арасындағы қырық кемеден тұратын флотымен ағылшын арнасында патрульдеумен болды, голланд сауда кемелерін қорғап, ағылшын флотының голланд сауда кемелерін басып алуын бақылады. Блейк Довер Роудста он бес кемемен, ал тағы сегіз кеме Линкольншир жағалауындағы The Downs-та резервте тұрды. Тромп туын түсірмегендіктен, Блейк өзінің флагманы "James" кемесінде Тромптың голланд диспеш кемесінен шайқасқа кірісу туралы бұйрық алғанын ойлап, екі ескерту оғын атты, бірақ оқсыз. Содан кейін Довер шайқасы басталды, Тромп туын түсірмей, керісінше, қарсылық білдіретін қызыл туды көтерді. Бұл Блейктің үшінші оқ атуына себеп болды, ол Тромптың кемесіне зақым келтіріп, бірнеше экипаж мүшелерін жаралады. Тромп өзінің флагманы "Brederode" кемесінен кең жағаға ескерту оғын атты. Блейк де кең жағаға оқ атты, содан кейін бес сағатқа созылған шайқас басталды. Ұрыс түнгі қараңғылыққа дейін жалғасты, екі тарап та жеңіске жетпестен кері шегінді. Нақты соғыс маусым айында Блейктің басшылығымен ағылшын армиясының Голландиялық Шығыс Үндістанға, Балтық теңізіне және балық аулау саудасына қарсы науқанымен басталды, оның құрамында 60-қа жуық кеме болды. 1652 жылғы 5 қазанда голланд вице-адмиралы Витте Корнелизуон де Уит ағылшындардың күшін кемсіткендіктен, Блейкке шабуыл жасауға тырысты, бірақ ауа райының салдарынан 1652 жылғы 8 қазанда Кентіш Нок шайқасында Блейк шабуыл жасап, де Уитті Нидерландыға жеңіліспен қайтарды. Ағылшын үкіметі соғыс аяқталғанын ойлап, Жерорта теңізіне кемелер жіберді. Блейкке шабуыл жасағанда 42 әскери кемесі болды және 1652 жылғы 9 желтоқсанда Дунгенесс шайқасында Тромптың 88 голланд кемесінен жеңілді, ағылшын арнасын голландтардың бақылауына берді. Сонымен қатар, жіберілген кемелер де Легхорн шайқасында жеңілді. Дунгенесс шайқасындағы нашар нәтижеден кейін Блейк Адмиралтейство Лордтарынан маңызды реформалар жасауды талап етті. Олар адмиралдың капитан үстінен билігін күшейту үшін, басқа шаралармен қатар, Соғыс ережелерін қабылдап, оған келісті. 1652 жылғы қарашадағы Дунгенесс шайқасынан кейін голланд флоты 1652–1653 жылдардың қысында ағылшын арнасын бақылап, сауда мен коммерцияны қайта жандандырды. Алайда, осы уақыт ішінде ағылшын флоты қайта жабдықталды және қайта ұйымдастырылды, ақпан айының басында ағылшын флотының саны сексенге жуық кемеге жетті, олар 11 ақпанда Блейк, Монк және Диэн генералдарының бірлескен басшылығымен Портленд шайқасына дайындалды. Блейктің басты мақсаты Жерорта теңізінен Нидерландыға үлкен сауда флотын сүйемелдеуі күтілген адмирал-лейтенант Тромпты тоқтату болды. Ағылшын флоты үш эскадрильяға бөлінді: Қызыл, Көк және Ақ, әрқайсысының өз вице-адмиралдары мен контр-адмиралдары болды, бұл британдық теңіс тарихында алғаш рет британдық теңіз флоты үшін реттелген басшылық иерархиясын құрды. Блейк өзінің флагманы "Triumph" кемесінде қызыл эскадрильяға, Монк көк эскадрильяға, Пенн ақ эскадрильяға басшылық етті. Блейкке Тромптың флоты жақындап келе жатқаны және батысқа қарай қырық лигадан аспайтыны хабарланды. Тромптың саудагерлік кемелерін қауіпсіз үйге жеткізу үлкен жауапкершілік болды, бірақ ол Блейктің арнада күтіп тұрғанын, оның әскери кемелерінің флоты Блейк флотымен шамалас екенін және ауа райы оған жағымды болғанын білгенде, ол бастамашылықты қолға алып, Блейк флотына қарсы жолға шықты, саудагерлік кемелерінің конвойын жел бағытына қарай шамамен төрт шақырымға қалдырды. Тромптың флоты мен саудагерлік кемелерінің конвойы өз мақсатына жету үшін оның бағытынан өтуі керек екенін білген Блейк оларды іздеуге шығуға мәжбүр болмады. 18 ақпанда 75 кемеден тұратын голланд флоты Блейктің көз алдына келді, бірақ оның эскадрильялары әлі де өз құрамына жиналмаған, олар қысқа мерзімде шұғыл түрде келді. Оның қызыл эскадрильясы өз орнында болды, бірақ ақ эскадрильясы шығысқа қарай бірнеше шақырым қашықтықта, ал көк эскадрильясы батысқа қарай біршама қашықтықта болды, Блейк шамамен он екі кемемен бүкіл голланд флотына қарсы тұрды, жел олардың пайдасына болды. Тромп қолайлы мүмкіндікті пайдаланып, Блейктің жалғыз эскадрильясына қарсы жолға шықты, таңертеңгі сағат сегізде ашулы шайқас басталды. Содан кейін Блейктің эскадрильясы ауыр зақымдарға және шығындарға ұшырады, "Triumph" кемесінде 100 адам қаза тапты, бірақ эскадрилья голланд флотын ұстап тұра алды. Ұрыс қызу жүріп жатқанда Блейкке жамбасына ауыр жарақат келді, ал оның туын көтерген капитаны Эндрю Балл қаза тапты. Голландтармен бейбіт келісімге қол жеткізілгеннен кейін Блейк 1654 жылдың қазан айында 24 әскери кемемен Жерорта теңізі флотының бас қолбасшысы ретінде теңізге шықты, соның арқасында Герцог де Гизаның Неапольді басып алуына жол бермеді. 1656 жылы, өлімінен бір жыл бұрын Блейк Синке Порттарының Лорды тағайындалды.

Соңғы күндер мен мұра

1655 жылғы 13 наурызда Блейк, әлі де қызметте болған кезінде, «Назби» кемесінде өзінің соңғы өсиетнамасын жасады. Бірінші тармақ «Мен жанымды ең мейірімді Құтқарушым, Иеміз Иса Мәсіхтің қолына тапсырамын» деген сөздермен басталды. Ол Бриджвотер және Таунтон қалаларына кедейлерге тарату үшін әрқайсысына 100 фунт стерлингтен қалдырды. Ағасы Хамфриге өзінің үйін қалдырды, ал қалған ағаларына көп сомада ақша қалдырды. Ол басқа да туыстары мен достарына мұра етіп қалдырған заттардың арасында Парламент тарапынан берілген алтын тізбекті қайтыс болған ағасының ұлы Робертке қалдырды. Кейін Кадиске тағы біршама уақыт жүзіп келген Блейк, «Сент-Джордж» флагмандық кемесімен үйге қайтты, бірақ 1657 жылғы 7 тамызда сағат онда Плимутқа жақын жерде ескі жараларынан қайтыс болды. Ол Гринвичтегі Корольдік үйінде жатқаннан кейін, рәсімге Оливер Кромвель мен Мемлекеттік кеңес мүшелері қатысты (оның ішкі органдары бұрын Плимут қаласындағы Сент-Эндрю шіркеуіне жерленген болатын). Монархия қайта орнатылғаннан кейін оның денесі 1661 жылы жаңа король Карл II-нің бұйрығымен эксгумацияланды және аббатқа іргелес жатқан Сент-Маргарет шіркеуінің ауласына жалпы қабірге қойылды. 1926 жылы Блейктің туған жері деп есептелетін Бриджвотердегі үй сатып алынып, Блейк мұражайына айналдырылды, онда оған және оның ерліктеріне арналған бөлме бар. Блейк – Лондонның Льюишем ауданындағы Дептфорд қалалық әкімшілігінің фасадындағы мүсінмен бейнеленген төрт теңізшінің бірі. Блейк пен оның «Триумф» флагмандық кемесі 1982 жылы шығарылған екінші сыныпты пошта маркасында бейнеленген. 2007 жылы сәуір мен қыркүйек аралығында Бриджвотерде Роберт Блейктің қайтыс болғанына 350 жыл толуына арналған түрлі шаралар өтті. Олардың ішінде 2007 жылғы 8 шілдеде өткен азаматтық рәсім және 2007 жылғы 15 шілдеде өткен XVII ғасырлық базар болды. Корольдік теңіз күштерінде бірнеше кемелер генерал Блейктің құрметіне «HMS Блейк» деген атты алып жүрді. Блейктің өмірбаянын жазғандардың бірі Блейктің «нағыз британдық теңіз флотының тууына» жауапты екенін атап өтті. Бұрын экспедициялар сарайдың сүйіктілеріне тапсырылған, олардың басты ниеті патриотизм емес, пайда табу болған; енді патриотизм пайда емес, оның ұраны болуы керек еді; даңқ емес, алтын, оның сыйақысы.

Туыстары

Блейктің інісі Бенджамин Блейк (1614–1689) Роберттің басшылығымен қызмет етті, 1682 жылы Каролинаға эмиграциялады және 1694 жылы, сондай-ақ 1696 жылдан 1700 жылға дейін Оңтүстік Каролинаның губернаторы болған Джозеф Блейктің әкесі болды. Блейктің інісі Самуэл Блейк Попхэмнің қол астында шайқасып, 1645 жылы дуэльде қаза тапты. Туысқандарының бірі – тарихшы Роберт Блейк, Барон Блейк (1916–2003) болды.