Кіріспе

Газдалған су (содалы су, көпіршікті су, газы бар су, клуб содасы, газбен су, көптеген жерлерде минералды су, немесе әсіресе АҚШ-та сельцер немесе сельцер суы) – еріген көмірқышқыл газы бар су, ол қысыммен жасанды түрде енгізілген немесе табиғи геологиялық процестер нәтижесінде пайда болған. Карбонация кішкентай көпіршіктердің пайда болуына себеп болады, бұл суға газдалған сипат береді. Көбінесе табиғи минералды су, клуб содасы және коммерциялық өндірістегі газдалған су түрлері кездеседі. Клуб содасы, мөлдір минералды су және басқа да кейбір газдалған сулар құрамында калий бикарбонаты, натрий бикарбонаты, натрий цитраты немесе калий сульфаты сияқты қосылған немесе еріген минералдар болады. Бұл минералдар кейбір минералды суларда табиғи түрде кездеседі, бірақ олар сондай-ақ жасанды түрде өндірілген суларға табиғи дәмдік профильді имитациялау және көмірқышқыл газының тудырған қышқылдығын теңестіру үшін қосылады, нәтижесінде газдалған сезім пайда болады. Әртүрлі газдалған сулар бөтелкелерде және банкаларда сатылады, ал кейбіреулері барлар мен мейрамханаларда коммерциялық газдалған жүйелер арқылы немесе үйде көмірқышқыл газы баллондарын пайдалану арқылы сұраныс бойынша өндіріледі. Суды көмірқышқыл газымен ауаландырған алғашқы адам 1740 жылдары Уильям Браунриг болған деп есептеледі. Жозеф Пристли 1767 жылы, Йоркширдегі Лидс қаласындағы сыра зауытында су ыдысын сыра резервуарының үстіне іліп қойғанда, суды көмірқышқыл газымен араластыру әдісін ашқанда, тәуелсіз және кездейсоқ түрде газдалған суды ойлап тапты. Пристлидің аппараты, бес жыл бұрын Генри Кавендиш қолданған құрылғыға ұқсас, генератор мен сіңіру резервуары арасында көмірқышқыл газының ағынын реттеу үшін қабықшаны қамтыды, жақын арада оған көптеген басқа да құрылғылар қосылды. Дегенмен, газдалған суды ірі көлемде өндіру 1781 жылға дейін басталмады, ол үшін жасанды минералды су өндірумен маманданған компаниялар құрылды. Пристлидің жаңалығы 1783 жылы Йоханн Якоб Швеппе Швеппе компаниясын құрып, бөтелкеленген содалы су сатуға мүмкіндік бергенімен, ол өнертабысынан қаржылық пайда көре алмады.

Құрамы

Табиғи және өндірілген газдалған суларда өнімге байланысты аз мөлшерде натрий хлориді, натрий цитраты, натрий бикарбонаты, калий бикарбонаты, калий цитраты, калий сульфаты немесе динатрий фосфаты болуы мүмкін. Бұл заттар минералды суларда табиғи түрде кездеседі, бірақ коммерциялық өндірістегі суларға табиғи дәмдік профильді қайталау және көмірқышқыл газын енгізуден туындайтын қышқылдықты теңестіру үшін жасанды түрде қосылады (суда еріген кезде төменгі pH 5-6 карбон қышқылы ерітіндісін жасайды). Болгарияның Родоп тауларындағы Михалково, Солтүстік Македониядағы Меджитлиа және ең әйгілісі Германияның Таунс тауларындағы Селтерс сияқты жерлердегі артезиандық құдықтар табиғи түрде көпіршіктейтін минералды суды өндіреді.

Денсаулыққа әсері

Газдалған судың өзі денсаулыққа аз немесе ешқандай әсер етпейтіндей көрінеді. Газдалған су, мысалы, сода немесе жалтылдаған су, АҚШ заңнамасында минималды тағамдық құндылығы бар деп анықталады, тіпті оған минералдар, витаминдер немесе жасанды тәттілендіргіштер қосылған жағдайда да. Газдалған су асқазан-ішек рефлюксіне әсер ететіндей көрінбейді. Инсультке ұшыраған адамдарда іш қатуды жеңілдетуге газдалған судың көмектесетіні туралы алғашқы дәлелдер бар.

Қышқыл эрозиясы

Газдалған су шамалы қышқыл болғанымен, бұл қышқылдықты сілекей ішінара теңестіруге болады. Бір зерттеу көрсеткендей, көпіршікті минералды су, газсыз суға қарағанда тістерге сәл зияндырақ, бірақ жұмсақ сусындарға қарағанда шамамен 1% ғана зиянды. 2017 жылы Америкалық стоматологтар қауымдастығы жүргізген зерттеу көрсеткендей, адам тістеріне зиян келтіру үшін күнделікті көпіршікті су ішуге 100 жылдан астам уақыт қажет⁠. Бұл мәлімдеме қант немесе жасанды хош иістендіргіштер қосылған жағдайда қолданылмайды, себебі олар жиі лимон қышқылы және басқа жеміс қышқылдарын қамтиды, олардың адам тістеріне әсер ететіні болжанып отыр.

Тарих

Көптеген алкогольді сусындар, мысалы, сыра, шампан, сидр және спирт, ғасырлар бойы ашыту процесі арқылы табиғи түрде көмірлендірілген. 1662 жылы Кристофер Меррет «көпіршікті шарапты» жасады. Уильям Браунриг 1740 жылдардың басында шахталардан алынған көмірқышқыл газын пайдаланып, жасанды көмірсулы су өндірген алғашқы адам болды. 1750 жылы француз Габриэль Франсуа Венел де жасанды көмірсулы су өндірді, бірақ ол көмірленуге себеп болатын газдың табиғатын дұрыс түсінбеді. 1764 жылы ирланд химигі доктор Макбрайд судың ашып, шіруіне қатысты тәжірибелер жүргізу үшін көмірқышқыл газын қосып, суды суландырды. 1766 жылы Генри Кавендиш газды сумен байланысты өз тәжірибелерін жүргізуге Джозеф Пристлиге шабыттандыратын ауаландыру аппаратын ойлап тапты. Кавендиш сонымен қатар Браунриггтің осы кездегі байқауларын білген және келесі жылдың қаңтар айының басында жақын маңдағы минералды су көзіндегі өз тәжірибелері туралы мақала жариялады. 1767 жылы Пристли Лидстегі (Англия) сыра зауытының ыдысына су құйып, көмірқышқыл газын суға құю әдісін ашты. Ашыған сыраны қоршап тұрған ауа – «тұрақты ауа» – ондағы тышқандарды өлтіретін. Пристли судың дәмін жақсы деп білгендіктен, оны достарына салқын және сергітетін сусын ретінде ұсынды. 1772 жылы Пристли «Суды тұрақты ауамен қанықтыру» атты мақаласын жариялады. Онда ол «витриол майын» (көк күкірт қышқылы) сырға тамшылатып, көмірқышқыл газын өндіру және газды судың қозылған ыдысына ерітуге шақыру туралы айтады. Пристли суды тазартуды өзінің «ең бақытты» жаңалығы деп атады. Пристлидің аппараты Генри Кавендиштің бес жыл бұрын ойлап тапқанына өте ұқсас, генератор мен сіңіру резервуары арасындағы көмірқышқыл газының ағынын реттеу үшін көк қуыспен жабдықталған, көп ұзамай оған басқалар қосылды, бірақ 1781 жылға дейін көмірсулы су жасанды минералды суды өндіруге мамандандырылған компаниялар құрылғаннан кейін ғана кең ауқымда өндіріле бастады. 1792 жылы ол Лондонға көшіп, бизнесті дамыта бастады. 1799 жылы Огастин Твейтес Дублинде Thwaites' Soda Water компаниясын құрды. Лондон Глоб газетінде бұл компания «Сода суын» патенттеп, осы атпен сатуға бірінші болып қол жеткізгені жазылған. Газетте 1777 жылдың ыстық жазында Лондонда «аэрацияланған сулар» (яғни газдалған) жақсы сатылғаны айтылған, бірақ «содалы су» туралы әлі айтылмаған, бірақ алғашқы көпіршікті сусындар, мүмкін, сода бикарбонаты мен винт қышқылы бар «сода ұнтақтарынан» жасалғаны айтылған. Содалы су аталуы оның дәмін және pH-ын реттеу үшін көбінесе сода (натрий карбонаты немесе бикарбонаты) қосылғандықтан пайда болды. Қазіргі кездегі газдалған су қысымдағы көмірқышқыл газын суға құю арқылы жасалады. Қысым ерігіштікті арттырады және стандартты атмосфералық қысыммен мүмкін болатыннан гөрі көбірек көмірқышқыл газын ерітуге мүмкіндік береді. Шөлмекті ашқан кезде қысым босатылады, газ ерітіндіден шығады, бұл сипаттағы көпіршіктерді қалыптастырады. Қазіргі заманғы CO2 көздері өндірістік процестерден, мысалы, көмір және метан сияқты көмірлі отындарды электр станцияларында жағудан немесе метанды сутек өндіру үшін бумен қайта өңдеуден тұрады.

Этимология

Америка Құрама Штаттарында қарапайым газдалған суды көбінесе содалы су деп атады, себебі оның құрамында натрий тұздары болды, немесе сельцер суы деп атады, бұл атау минералды бұлақтарымен әйгілі болған неміс қаласы Селтерстен шыққан. Натрий тұздары қарапайым суға дәм беру үшін (Селтерс, Виши және Саратога сияқты табиғи түрде көпіршіктелген әйгілі минералды суларды еліктеу мақсатында) және қышқылдықты реттеу үшін (көмірқышқыл газы суда ерігенде пайда болатын 5-6 рН-дағы көмір қышқылын теңгерлеу үшін) қосылды. 1970 жылдары маркетингке байланысты «газды су» сияқты терминдер кеңінен қолданыла бастады, соның нәтижесінде табиғи газдалған Перье суын тұтыну күрт өсті. Әдетте, сельцер суына натрий тұздары қосылмайды, ал клуб содасында олардың қалдықтары сақталады.

Коддтық бөтелкелер

1872 жылы Лондонның Камбервелл қаласында сусын өндіруші Хайрам Кодд газдалған сусындар үшін арнайы жасалған Кодд мойынды бөтелкені ойлап тапты және патент алды. Кодд мойынды бөтелке мойнында мәрмәр тас және резеңке шайба/тығын қамтиды. Бөтелкелер керісінше толтырылып, бөтелке ішіндегі газ қысымы мәрмәрді шайбаға қарай итеріп, газдануды сақтап тұрды. Бөтелкенің қақпағын ашу үшін мәрмәрді итеруге арналған арнайы камера жасау үшін бөтелкеге қысым жасалып, ерекше пішін берілді. Бұл бөтелкеден су құйылғанда мәрмәрдің мойынды бітеуіне кедері келтірді. Осы өнім енгізілгеннен кейін көп ұзамай, бұл бөтелке Ұлыбританияда, сондай-ақ Еуропаның, Азияның және Австралияның көп бөлігінде сусын және сыра өндірісінде кең таралды. Дегенмен, кейбір спирттік ішімдіктерді ұнататындар бұл бөтелкені пайдалануға қарсы болды. Бөтелке енгізілген кезде Лондон мен Оңтүстік-Шығыс Англиядағы ең ірі сусын компаниясы болған R. White's компаниясы өнімдерін Коддтың шыны бөтелкелерінде сатушылардың бірі болды. «Codswallop» сөзінің бірі – Кодд бөтелкелерінде сатылатын сырадан шыққан деген болжам бар, бірақ бұл көбінесе халықтық этимология ретінде қарастырылады. Бөтелкелер көптеген жылдар бойы өндіріліп, біртіндеп қолданыстан шықты. Балалар мәрмәрді алу үшін бөтелкелерді сындырғандықтан, көне бөтелкелер сирек кездеседі және коллекциялық заттарға айналды, әсіресе Ұлыбританияда. Жарылу қаупі және шыны сынықтарынан болатын жарақаттарға байланысты көптеген елдерде осы типтегі бөтелкені пайдалануға кеңес берілмейді, себебі басқа бекіту әдістері қауіпсіз емес қысымды оңай төмендетуге мүмкіндік береді. Кодд мойынды дизайны бүгінгі күнге дейін жапондық сусын Ramune және үнділік Banta сусындарында қолданылады.

Сода жасаушылар

Сода жасауға арналған құралдар немесе сода карбонаторлары, үстелге қойылатын карбонаторлар деп те аталады, бұл құралдар көп рет қолданылатын көмірқышқыл газы баллондарымен суды карбонаттауға арналған. Сода жасау құралдары үй шаруашылығына арналған сода сифондарына қарағанда суға көбік шығару деңгейін жоғарылата алады. Мұндай жүйелерді өндірушілер де, хоббимен айналысатындар да шығарады. Саудалық үлгілер дәмді сусындар жасау үшін концентрленген сироппен бірге сатылуы мүмкін. Сода карбонаторларының ірі өндірушілерінің бірі – SodaStream. Олардың өнімдері 1970-1980 жылдары Ұлыбританияда кең таралған, сол дәуірге деген ностальгиямен байланысты және 2000-шы жылдарда қайтадан танымал болды.

Коммерциялық

Көмірқышқыл газын суда еріту процесі карбонациялау деп аталады. Сифондағы коммерциялық содалы су сүзгіленген таза суды салқындату арқылы, немесе одан да төмен температураға дейін жеткізу арқылы жасалады. Сонымен қатар, суды көмірқышқылмен қысымға келтірген кезде түзілетін қышқылды бейтараптандыру үшін натрий немесе калий негізіндегі сілтілік қосылыс, мысалы, натрий бикарбонаты қосылуы мүмкін (суда еріген кезде жоғары pH 8-10 көмірқышқылды бикарбонат буферлік ерітіндісін құрайды). Газ суда ерітіледі, содан кейін сифонды шамамен 300 м2 қысымға дейін қысымға келтіру үшін көмірқышқыл газы қосылады, бұл шампан бөтелкелеріндегі қысымнан әлдеқайда жоғары. Көптеген қазіргі заманғы мейрамханалар мен барларда содалы су карбонатор деп аталатын құрылғыларды пайдалана отырып, орнында дайындалады. Карбонаторлар механикалық сорғыларды қолданады, олар суды қысыммен толтырылған камераға сорады, онда ол қысымды резервуарлардан алынған көмірқышқыл газымен араластырылады. Қысыммен карбонатталған су тікелей крандарға немесе араластыру басына ағызылады, онда су ішетін болғанға дейін дәмдеуіштер қосылады.

Газдалған сусындар

Газдалған су - көбінесе газдалған судан, тәттілендіргіштен және кока-кола, имбирь немесе цитрус сияқты хоштандырғыштардан тұратын сусындардың маңызды құралы болып табылады. Тазартылған газдалған су немесе газды минералды су көбінесе газдалған сусындардың орнына ішіледі. Клуб содасы - құрамына натрий бикарбонаты немесе калий сульфаты сияқты қосылыстар қосылған газдалған су. Көптеген өндірушілер эфир майлары сияқты хош иіс заттары қосылған, аздап дәмделген, тәттіленбеген газды су өнімдерін шығарады. Газдалған суды жиі жеміс шырынымен араластырып, спирттік және спиртсіз сусындар дайындайды.

Алкогольді сусындар

Газдалған су – алкогольді сусындарға қосылатын сұйытқыш, ол сусынды толықтыруға және оған көпіршік беруге қолданылады. Арақ сияқты "қысқа" сусындарға содалы су қосу оларды сұйылтып, "ұзын" сусындарға айналдырады (вермутпен жасалған ұзын сусындармен шатастырмау керек). Газдалған су виски, бренди және Кампариден жасалған қысқа сусындарға да жақсы келеді. Содалы су жеміс шырындары сияқты сусындарды сұйылту үшін де қолданылуы мүмкін. Содалы су көптеген коктейльдердің қажетті құрамы, мысалы виски мен сода немесе Кампари мен сода.

Дастархан дайындау

Газдалған су батыс асүйінде қуыру қамырына қарапайым судың орнына қолданылып, темпура сияқты жеңіл текстураны қамтамасыз етуде жиі қолданылатын ингредиентке айналуда. Иллинойс университетіндегі тағам ғылымының маманы Кевин Райанның айтуынша, қамырмен араласқанда пайда болатын көпіршіктер темпураға ұқсас жеңіл текстура береді, бұл қуырылған тағамдардың калориясы аз сияқты әсерін тудырады. Бұл жеңілдік қамырға енгізілген көмірқышқыл газының қалталарының (ашытқы қолданып, табиғи түрде көтерілу процесінде де пайда болатын) және пісіру кезінде олардың кеңеюіне байланысты.

Тіптерді кетіруші

Газдалған судағы еріген газ уақытша беттік белсенді заттың ролін атқаратындықтан, ол әсіресе қызыл шарап дақтарын кетіруге арналған үй шаруашылығында қолданылатын ем ретінде ұсынылады.