Кіріспе
Британдық ILP саясаткері (1885–1946)
Джеймс Макстон (22 маусым 1885 – 23 шілде 1946) – британдық солшыл саясаткер және Тәуелсіз Еңбек партиясының (ILP) жетекшісі. Ол екі дүниежүзілік соғысқа қарсы болған пацифист еді. Шотландияның дербестігін ынталы түрде қолдаған, ол Қызыл Клайдесайд дәуірінің көрнекті тұлғаларының бірі ретінде танылады. Рамзи Макдональд және екінші азшылықтағы Лейбористік үкіметтен бас тартып, олардың қатал сыншыларының біріне айналды. Тәуелсіз Еңбек партиясының (ILP) басшысы ретінде, ол 1932 жылы ILP-ны басты партиядан бөліп шығарды. Содан кейін ол саяси аренадан тыс, тәуелсіз оппозиционер болып қалды.
Алғашқы жылдар
1885 жылы Полоксаус (қазір Глазго қаласының бір бөлігі) шағын қаласында туған Джеймс Макстон екі мектеп мұғалімінің ұлы болды. Білімі үшін Хатчесонс ұлдар гимназиясында және Глазго университетінде оқығаннан кейін ол өзі де осы мамандыққа ие болды. Глазго университетінде оқып жүргенде Макстон саяси көзқарастарын консерваторлармен байланыстырған. Алайда, ол көп ұзамай социализмге бет бұрып, 1904 жылы Тәуелсіз Еңбек партиясының (ТТП) Барред бөлімшесіне қосылды. Макстонның социализмге өтуіне Глазго университетіндегі студент әріпесі Джон Маклин үлкен әсер етті. Маклиннің ықпалынан өзге, Макстонды социализмге шақыруға Пейслиде өткен және партия жетекшісі Филип Сноуден сөз сөйлеген жиын болды. Оған Роберт Блатчфорд пен Питер Кропоткиннің кітаптары сияқты жазба әдебиеттер де әсер етті. Өмірінің кейінгі жылдарында Макстон социалист болу шешіміне ең үлкен ықпал еткен нәрсе – ол оқытқан балалардың көптегені бастан өткерген қатал кедейлік екенін айтты. Ол кейіннен барлық туыстарын ТТП-ға қосылуға көндірді, ал оның қарындасы Энни ұйымның белгілі бір тұлғасына айналды. 1906 жылдан 1910 жылға дейін Макстон Мектеп мұғалімдерінің кәсіби одағында белсенділік танытып, онда өзінің пропагандист және шешен ретіндегі қабілетін жетілдірді.
Жеке өмір
1919 жылы 24 шілдеде Макстон мұғалім Сара МакКаллумға үйленді. 1921 жылы олардың Джеймс атты ұлдары дүниеге келді. Сара 1922 жылы қайтыс болды.
Саяси мансап
Макстон көпшілік алдында сөз сөйлеуде шеберлік танытқан. Тарихшы Кит Миддлмас оны былай сипаттайды: Ол жұқа балташа бетімен және иегіне түскен ұзын қара шашымен, сатурн сияқты қараңғы да, қарақшыдай көрінетін платформа спикері ретінде танымал болды. Бірақ ол ИЛП-ның белгілі спикері және насихатшысы болғанымен, оның зор интеллекты шебердің өнерімен жасырылғандай болды. Оның айналасында туған нағыз құрмет сезімі тек туған жері Барредке ғана тән еді, онда ИЛП бөлімшесі оның жеке иелігі саналды. Макстон Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсы күрескен. Ол саналы түрде әскерге шақырудан бас тартты, британдық қарулы күштерге қосылудан бас тартып, орнына баржаларда жұмыс істеді. Осы кезеңде ол Клайд жұмысшылары комитетінің құрамында кеме жасаушылықтарда ереуілдер ұйымдастыруға қатысты. 1916 жылы Макстон тұтқындалып, мемлекеттік төңкерілге жасауға тырысқандықпен айыпталды. Кейін ол кінәлі деп танылып, бір жылға бас бостандығынан айырылды. 1918 жылы Макстон Еңбек партиясының Ұлттық кеңесіне сайланды. Ол және Рамсей Макдональд Дэвид Ллойд Джорджтың соғыс кезіндегі коалициялық үкіметінің Еңбек партиясы мүшелерінің 1918 жылғы жалпы сайлауға дайындық мақсатында үкіметтен кетуін талап ететін ұсынысты көтеріп, оны бекітті. Ол сондай-ақ Шотландияның дербестігін ынтамен қолдады және Рамсей Макдональд Лондон бөлімшесінің хатшысы болған кезде Шотландияның дербестігін қолдайтын қауымдастықтың президенті болды. Макстон 1918 жылғы жалпы сайлауда Еңбек партиясынан парламентке сайлануға түсті, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталды. Келесі сайлауда ол сәттілікке жетіп, 1922 жылғы жалпы сайлауда Глазго Бриджетон округінен Парламент депутаты (МП) болып сайланды. Бірақ парламентке енгеннен кейін Макстонның тікелей пікірлері жиі дау тудырды. 1923 жылы ол консерватор депутаты сэр Фредерик Банбериді "кісі өлтіруші" деп атағаннан кейін парламенттік иммунитеті уақытша алынып тасталды, себебі үкімет мектептердегі сүттің таралуын тоқтату туралы шешім қабылдады. 1933 жылы премьер-министр Макдональд парламентте ұзақ және түсініксіз сөйлегенде, Макстон "Отыр, сен трагедиясың" деп айғайлады. Макстон 1926 жылдан 1931 жылға дейін және 1934 жылдан 1939 жылға дейін ИЛП төрағасы болды және 1932 жылы Еңбек партиясынан бөлінгеннен кейін ИЛП-ның символы ретінде танылды. Ол белсенді социалист болды және 1926 жылғы жалпы ереуілден кейін кәсіподақтардың таптық келісімге ұмтылуына наразылық білдірді. Солшыл шахтерлердің көшбасшысы Артур Кукпен бірлесіп, 1928 жылғы "Кук-Макстон манифестін" жазды, онда капитализмді құлату үшін таптық соғысқа шақырды. ИЛП төрағасы ретінде ол жұмысшыларға жоғары ең төменгі жалақы төлеу және төлеуге шамасы келмейтін барлық жеке кәсіпорындарды мемлекеттік меншікке алуды талап ететін "Тұрмыстық жалақы" саясатын қолдады. 1927 жылы Макстон Брюссельде өткен Бас кеңес отырысында Империализмге қарсы лиганың халықаралық төрағасы болып сайланды және 1929 жылы Франкфуртта өткен Лига конференциясында қайта сайланды. 1932 жылы Макстон большевиктер көшбасшысы В. И. Лениннің танымал өмірбаянын жариялады. Макстон оны былай деп сипаттады: "Біз әлі де [Ленинге] тым жақынбыз, оның жұмысына байланысты оқиғаларға тым жақынбыз, соңғы баға беруге батылдықпен партиялық жеккөру немесе жақсы көрудің ықпалындамыз. Ресей әлі күнге дейін іс жүзінде молшылық, бостандық және бақыттың утопиялық жағдайын жүзеге асырды деп айтуға болмайды, сондай-ақ басқа елдер тезірек және аздап қатал жолдармен жақсы жағдайға жетпеуі мүмкін деп айтуға болмайды. Біз осы кісінің тыныш, қарапайым, көзге түспейтін, өзі үшін үлкен міндет қойған, бірақ өмірінің соңына дейін оны табандылықпен орындағанын айта аламыз". 1936 жылы Эдуард VIII тақтан бас тарғаннан кейін Макстон Ұлыбританияны монархиядан республикаға айналдыратын "Республикалық түзету" ұсынысын енгізді. Макстон монархияның бұрын Ұлыбританияға пайдасы тигенін, бірақ қазір оның "пайдасы қалмағанын" айтты. Бұл түзету 403 дауысқа қарсы 5 дауыспен қабылданбады. Голландиялық революциялық коммунистік партиясының өкілі Хенк Снеевлиетпен бірге Макстон Барселонадағы мамыр күндерінен кейін қуғындалған социалистерге көмек көрсету үшін азаматтық соғыстағы Испанияға делегациялар жіберді. "Олар республикалық министрлерді сұрақтарымен және наразылықтарымен мазалады және Коммунистік партияның құпия түрмелерінің есіктерін қағуда". Виктор Серж "Мақстонды, тыныш, бұрыштармен беті, тұрақты сұр көздері, аузында түтін тартатын құбырымен" деп сипаттады. Ол испан министрлері Ирухо мен Зугазагойтаға, "біздің еркімізге қарсы осы қорқынышты әрекеттер жасалып жатыр. Біз де қауіпсіздікте емеспіз?" деп айтқандарын естіді. Виктор Сержтің 1940 жылдардағы мәлімдемесіне сәйкес, үкіметтің күткендей, POUM басшылығы жаппай атылмаған, ал науқан "шын мәніндегі моральдық жеңіс" болды. 1939 жылдың 3 қыркүйегіндегі күнделігінде сэр Ральф Глин "бейбітшіл Джеймс Макстон, сүйектен ғана тұратын, азап күнін баяндаған, бетінен апат жазылғандай" деп жазды және ол "ұлттық құрмет туралы сөз қозғамайық: бұл фразалар нені білдіреді? Шындық мынада, соғыс миллиондаған адамның қанына құнылған. Егер премьер-министр әлі де бейбітшілікті сақтай алса, ол олардың өмірін сақтап қалған болады, оны асықтырмау керек" деді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Макстон Бриксен түрмесіне (HM Prison Brixton) британдық фашистер одағының (British Union of Fascists) көшбасшысы Освальд Мослиді, оның қамауда ұсталғанын көруге барды. 1942 жылдың 29 қаңтарында Макстон Парламенттің 465 мүшесінің арасында Уинстон Черчилльдің соғыс кезіндегі үкіметіне сенімсіздік білдіретін резолюцияға қарсы дауыс берген жалғыз адам болды.
He was well known as a platform orator with a thin hatchet face and mane of long black hair which fell across his face giving it a saturnine and piratical appearance, but although he was an established speaker and propagandist for the ILP, his considerable intellect had been somewhat masked by the showman's facility. The genuine hero worship which grew around him was restricted to his native Barrhead where the ILP branch was his private preserve. Maxton was a vociferous opponent of World War I. He was a conscientious objector, refusing conscription into the British Armed Forces, and instead being given work on barges. During this time he was involved in organizing strikes in the shipyards as part of the Clyde Workers' Committee. Maxton was arrested in 1916, and charged with sedition. He was subsequently found guilty and imprisoned for a year. In 1918, Maxton was elected to the National Council of the Labour Party. He and Ramsay MacDonald were responsible for moving the motion at the National Executive Committee of the Labour Party which dictated that Labour members of David Lloyd George's wartime coalition government resign from it in preparation for the 1918 general election. He was also a keen supporter of Scottish Home Rule and was for a while the President of the Scottish Home Rule Association when Ramsay MacDonald was the Secretary of the London Branch. Maxton stood for parliament in the 1918 general election as a Labour Party candidate but was defeated in this first effort. In his next electoral attempt, Maxton was successful, winning a seat as Member of Parliament (MP) for Glasgow Bridgeton in the 1922 general election. Once in parliament, however, Maxton's forthright views often caused controversy. In 1923, his parliamentary privileges were temporarily removed when he called the Conservative MP Sir Frederick Banbury a "murderer", following the government's decision to withdraw school milk. In 1933, when then Prime Minister MacDonald made a particularly meandering and incoherent speech to Parliament, it was interrupted by Maxton calling out: "Sit down, man, you're a bloody tragedy." Maxton was chairman of the ILP from 1926 to 1931, and from 1934 to 1939; he was generally seen as the symbol of the ILP after its break from Labour in 1932. A militant socialist, he was horrified by the perceived class collaborationism of the Trades Union Congress after the defeat of the 1926 General Strike, and was co author with the left wing Miners leader, Arthur Cook, of the "Cook Maxton Manifesto" of 1928 calling for class warfare in the overthrow of capitalism. As chairman of the ILP, he endorsed a "Living Wages" policy demanding high minimum wages for workers and nationalization of all private businesses unable to pay them. In 1927, Maxton was elected International Chairman of the League against Imperialism at its General Council meeting in Brussels; he was re elected to the same post at the League's 1929 Conference in Frankfurt. In 1932, Maxton published a popular biography of Bolshevik leader V. I. Lenin. Maxton wrote of him: "We are still too near to [Lenin] in time, too close to the happenings incidental to his work, too much under the influence of partisan antipathies or sympathies to venture final assessments. It is not yet possible to say that Russia has in practice realised the Utopian state of plenty, of liberty and of happiness, nor is it possible to say that other countries may not reach a better state in speedier and less harsh ways. It is possible to say that this man, quiet, unassuming, unimposing, set himself a task of immense size when still a boy, and stuck to it tenaciously to the end of his life." In 1936, following the abdication of Edward VIII, Maxton proposed a "republican amendment" to the Abdication Bill, which would have turned the UK from a monarchy into a republic. Maxton argued that while the Monarchy had benefited Britain in the past, it had now "outlived its usefulness". The amendment was defeated by 403 votes to five. With Henk Sneevliet of the Dutch revolutionary communist party the RSP, Maxton headed deputations to civil war Spain on behalf of the international campaign for socialists there persecuted after the May Days of Barcelona. "They harassed Republican Ministers with their questions and protests and proceeded to knock on the doors of the Communist Party's secret prisons." Victor Serge described "Maxton the imperturbable, with his angular face and steady grey eyes, pipe in mouth, heard the Spanish ministers Irujo and Zugazagoita — honest Republicans who had done their utmost to save the victims—reply to him: 'These abominable acts are done against our will. Do you think we are safe ourselves?'" Despite expecting to hear that the POUM Executive had been summarily executed, the campaign, according to Victor Serge in the 1940s, saved their lives (with the exception of Andreu Nin) and was "a real moral triumph". In his diary for 3 September 1939, Sir Ralph Glyn reported that "James Maxton, the pacifist, rose, gaunt, a Horseman from the Apocalypse, doom written across his face," and declared, "Don't let's talk of national honour: what do such phrases mean? The plain fact is that war means the slaughter of millions. If the Prime Minister can still maintain the peace, he will have saved those lives, he mustn't be rushed." During the Second World War, Maxton visited HM Prison Brixton to see Oswald Mosley, the leader of the British Union of Fascists, who was then being detained under the Defence Regulations. On 29 January 1942, Maxton was the only one out of 465 members of the House of Commons to vote against a Motion of Confidence in Winston Churchill's wartime government.
Өлім және мұра
Макстон 1946 жылы Айрширдегі Ларгс қаласында қатерлі ісіктен қайтыс болды, сол кезде ол Бриджетон округінің депутаты болып қызмет етіп жатқан еді, және Глазго крематорийінде кремацияланды. Макстон отбасы мүшелерінің саяси көзқарастарына зор ықпал етті, оның анасы және барлық туыстары да ИЛП-ға қосылды. Оның інісі Джон Бірінші дүниежүзілік соғыста саналы түрде әскери қызметтен бас тартқан. Оның ұлы Джеймс және немересі Джон Макстон Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін міндетті әскери қызметке қарсылық білдірді. Джон 1979 жылдан 2001 жылға дейін Глазгоның Каткарт округінен Лейборист партиясынан депутат болып сайланды және 2004 жылы өмір бойына парламенттік мәртебе алды. Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі Гордон Браун Эдинбург университетіндегі докторлық диссертациясына негізделген «Макстон» атты өмірбаянын жариялады.
Джеймс Макстонның басылымдары
Баршаға лайықты жалақы: Доктор Салтердің 1923 жылғы 7 наурыздағы сәрсенбі күні Халық палатасында сөйлеген сөзі. Лондон: Бермондси тәуелсіз еңбек партиясы, 1923. Сол қанат: Оның бағдарламасы мен қызметі. Лондон: Ұлттық Сол қанат уақытша комитеті, к.ж.б. [шамамен 1926]. Социализмге 20 қадам. Лондон: ILP баспа бөлімі, к.ж.б. [шамамен 1927]. Социалистік жаңару үшін біздің ұстанымымыз. А. Дж. Кукпен бірге. Лондон: Workers' Publications, к.ж.б. [шамамен 1928]. Социализмге жолдар: ILP конференциясының төрағасының сөзі. Лондон: ILP баспа бөлімі, 1929. Бенн мен Макстон ісі: Капитализм мен социализм туралы хат алмасу, сонымен қатар радиодебат есебі қоса берілген. Эрнест Джон Пикстоун Беннпен бірге. Лондон: E. Benn, 1929. Үкіметтің жұмыссыздыққа қатысты ұсыныстары туралы сөйлеген сөзі, 4 қараша 1929. Лондон: ILP баспа бөлімі, к.ж.б. [1929]. ILP-нің позициясы: Дж. Макстонның ILP конференциясына арналған президенттік сөзі, сонымен қатар ILP-нің Лейбористік партиямен қарым-қатынасы туралы декларациясы. Лондон: ILP баспа бөлімі, 1930. Ленин. Нью-Йорк: D. Appleton & Co., 1932. Көпке тараған кедейлік: "Қазіргі әлеуметтік жүйе жойылуы керек". Лондон: Тәуелсіз еңбек партиясы, 1933. Нақты басшылық. Феннер Брокуэймен бірге. Лондон: Тәуелсіз еңбек партиясы, 1933. Кир Харди: Пайғамбар және пионер. Лондон: F. Johnson, к.ж.б. [шамамен 1933]. Диктаторлар мен диктатура. Лондон: Тәуелсіз еңбек партиясы, к.ж.б. [шамамен 1934]. Егер мен диктатор болсам. Лондон: Methuen, 1935. Бірлік науқаны. Стэффорд Криппс және Гарри Политтпен бірге. Лондон: Ұлттық Бірлік науқаны комитеті, 1937. Макстонның Ұлы соғысқа қарсы сөзі. Глазго: Civic Press, к.ж.б. [1939]. Неліктен біз әскери шақыруға қарсымыз? Лондон: Тәуелсіз еңбек партиясы, к.ж.б. [1939]. Торилермен бітімге келіспей, еңбекшілердің бірігіне көмектесейік! Еңбек қозғалысының адамы мен әйеліне арналған мәлімдеме. Феннер Брокуэймен бірге. н.к. [Лондон]: Тәуелсіз еңбек партиясы, к.ж.б. [1943].