Кіріспе

Алыстағы бұлттан жерге түсетін найзағайдың сипаттамасы, 1934 жылғы фильм.

Жылу найзағайы, сондай-ақ үнсіз найзағай, жазғы найзағай немесе құрғақ найзағай (құрғақ найзағай деп те аталатын құрғақ дауылдармен шатастырмау керек) – қашықтағы дауылдардан көкжиекте немесе басқа бұлттарда пайда болатын әлсіз жарқылдарды сипаттау үшін қолданылатын бұрыс атау. Бұл жарқылдардың ілеспе күркіреуі естілмейді. Шын мәнінде, кейде "жылу найзағайы" деп аталатын құбылыс – бұл өте алыс жерде болатын және бақылаушыға жеткенге дейін күркіреуі тарап кететін бұлттан жерге түсетін найзағай. Түнде найзағайдың жарқырауын 161 км-ге дейін (100 миль) өте алыс қашықтықтан көруге болады, бірақ дыбыс соншалықты алысқа жетпейді. АҚШ-та найзағайларға ең көп ұшырайтын штат – Флорида, ол елдегі найзағайдан қаза табатын ең қауіпті штат болып саналады. Бұл төменгі атмосферадағы жоғары ылғалдылық пен жер бетіндегі жоғары температураға байланысты, бұл Флорида жағалауында күшті теңіз желдерін тудырады. Осының салдарынан, жылу найзағайы көбінесе түнде су үстінде көрінеді, бұл күндіз теңіз желдерінің әсерінен қарсы жағалаудан пайда болған дауылдардың қалдықтары. Жылу найзағайын дауыл жүйелерінің мезосфералық биіктігінде пайда болатын және өте алыстан көрінетін электрлік жарықтандырумен (осы құбылыс "сприттер" деп аталады) шатастырмау керек.

Бұлттан жерге дейінгі найзағай

Атмосферадағы дыбыстың қозғалысы ауаның температурасы және тығыздығы сияқты қасиеттеріне байланысты. Температура мен тығыздық биіктікке қарай өзгеретіндіктен, күн күркірі тропосфера арқылы сынып (рефракцияланады). Бұл сыну дыбыстың таралуы мүмкін емес кеңістіктердің пайда болуына себеп болады. Күн күркіреген кездегі дыбыс көбінесе Жер бетінен шағылысады. Осы шағылыстар да оның құлаққа жеткеніне себеп болады. Шағылысу мен сынудың нәтижесінде күн күркірі естілмейтін аймақтар қалыптасады. Жердің қисықтығы да алыстағы бақылаушылардың күн күркірін естімеуіне әсер етеді. Күн күркірі алыстағы бақылаушыға жету алдында Жер бетінен шағылысуы мүмкін, ал дыбыстың атмосферадан дұрыс сынуы мен шағылысуы ғана оған алыстан естілуге қажетті қашықтықты береді. Тропосферадағы шағылысу мен сыну соққыны кім еститінін және кім естімейтінін анықтайды. Көбінесе тропосфера жарықты шағылыстырады, ал дыбысты өткізбейді. Осы жағдайларда, алыстағы найзағайлардан (олардың алыстағы бұлттары көкжиекке тым төмен болуы мүмкін, тіпті көрінбейді) шығатын жарықтың бір бөлігі жоғарғы атмосферада шашырап, алыстағы бақылаушыларға көрінеді. Оңтайлы жағдайларда, ең күшті найзағайлар тегіс жер беті немесе су үстінен 161 километрге дейін көрінуі мүмкін, бұлттар үлкен молния разрядымен жарықтандырылғанда. Дегенмен, жер бедері, көкжиектегі ағаштар, төменгі және орта деңгейдегі бұлттар, сондай-ақ жергілікті көрінудің көбінесе 40 километрден аспауы себепті, көру қашықтығы көбінесе шектеулі болады. Найзағайдың қанатының (көлемді, найзағай басының үстіндегі құйрықша тәрізді бөлігі) биіктігі де маңызды – жылы маусымдағы найзағайлар үшін орта ендіктерде 13716 метр биіктік жиі кездеседі, бірақ қанаттың биіктігі 10668 метрден қазіргі рекордтық 23774 метрге дейін өзгеруі мүмкін.