Кіріспе

Карбокациялы аралықпен субституциялық реакция

ДИСПЛЕЙТАЙТЛ: SN1 реакциясы

Мономолекулалық нуклеофильді субституция (SN1) реакциясы – органикалық химиядағы субституциялық реакция. Механизмнің Хьюз-Инггольд белгісі екі қасиетті көрсетеді: "SN" – "нуклеофильді субституция", ал "1" – жылдамдық шектеуші қадамның мономолекулалық екенін көрсетеді. Сондықтан, жылдамдық теңдеуі көбінесе субстратқа бірінші реттік тәуелділік және нуклеофилге нөлдік тәуелділік ретінде көрсетіледі. Бұл қатынас нуклеофилдің мөлшері аралық заттардан әлдеқайда көп болған жағдайларда сақталады. Дегенмен, жылдамдық теңдеуін тұрақты күй кинетикасы арқылы дәлірек сипаттауға болады. Реакция карбокация аралық құрамын қамтиды және көбінесе күшті негіздік жағдайларда екінші немесе үшінші алкил галогенидтерінің, немесе күшті қышқылдық жағдайларда екінші немесе үшінші спирттердің реакцияларында кездеседі. Бірінші және екінші алкил галогенидтері үшін SN2 реакциясы жүреді. Органикалық емес химияда SN1 реакциясы көбінесе диссоциативтік субституция деп аталады. Бұл диссоциация жолы цис-эффектімен жақсы сипатталады. Реакция механизмін алғаш рет Кристофер Инггольд және әріптестері 1940 жылы ұсынды. Бұл реакция SN2 механизмінен айырмашылығы, нуклеофилдің күшіне көп тәуелді емес. Бұл механизм екі қадамнан тұрады. Бірінші қадам – сулы ацетон немесе этил спиртінің қатысуымен алкил галогенидінің иондануы. Бұл қадам аралық зат ретінде карбокацияны қамтамасыз етеді. SN1 механизмінің бірінші қадамында жазық карбокация түзіледі, сондықтан нуклеофилдің шабуылы (екінші қадам) екі жақтан да болуы мүмкін, бірақ толық рацемизация жүрмейді. Себебі нуклеофильдік бөлшектер кететін галогенид ионы карбокациядан жеткілікті қашыққа жылжымай тұрып-ақ карбокацияға шабуыл жасайды. Теріс зарядталған галогенид ионы карбокацияны алдыңғы жағынан шабуылдан қорғайды, ал конфигурацияның инверсиясына әкелетін артқы шабуыл басымдыққа ие. Осылайша, өнім әрине энантиомерлердің қоспасынан тұрады, бірақ инвертті конфигурациялы энантиомерлер басым болады және толық рацемизация болмайды.

Стереохимия

Реакцияның жылдамдығын шектейтін сатысында (RDS) түзілген карбокатион аралық – тригональды-жазық молекулалық геометриясы бар sp2 гибридтелген көміртек атомы. Бұл нуклеофильдік шабуылға екі түрлі мүмкіндік береді, яғни жазық молекуланың екі жағынан шабуыл жасауға болады. Егер екі бағыттың да артықшылығы болмаса, онда олар тең мүмкіндікпен жүзеге асып, реакция стереоорталықта болған жағдайда энантиомерлердің рацемиялық қоспасын құрайды. Мысалы, S-3-хлор-3-метилгексанның йод ионымен SN1 реакциясы 3-йод-3-метилгексанның рацемиялық қоспасын береді, бұл төменде көрсетілген:

Дегенмен, бір стереоизомердің көп болуы мүмкін, себебі кететін топ карбокатион аралығына жақын қалып, қысқа мерзімге нуклеофильдік шабуылға кедергі келтіруі мүмкін. Бұл SN2 механизмінен өзгеше, ол стереоспецификалық механизм болып табылады, онда нуклеофил кететін топтың қарама-қарсы жағынан келгендіктен стереохимия әрқашан инверсияланады.

Жағымсыз әсерлері

Екі жиі кездесетін қосымша реакция – жою реакциялары және карбокатиондық қайта құрылымдану. Егер реакция жылы немесе ыстық жағдайда (энтропияның ұлғаюына жағдай жасайтын) жүргізілсе, E1 жою реакциясы басым болып, алкеннің түзілуіне алып келеді. Төмен температурада SN1 және E1 реакциялары бәсекелес реакциялар болып табылады және олардың біреуін екіншісінен басым ету қиынға соғады. Реакция салқын күйде орындалған жағдайда да, қандай да бір алкен түзілуі мүмкін. Егер гидроксид немесе метоксид ионы сияқты күшті негіздік нуклеофилді пайдаланып SN1 реакциясын жүргізуге тырысылса, алкен қайтадан түзіледі, бұл жолы E2 жою арқылы. Бұл реакция қыздырылғанда әсіресе орын алады. Соңында, егер карбокатиондық аралық зат көбірек тұрақты карбокатионға қайта құрылымдана алса, ол қарапайым алмастыру өнімінен гөрі, көбірек тұрақты карбокатионнан алынған өнім береді.