Кіріспе

Бір-бірін айналып жүрген жұлдыздардың шағын саны. Жұлдыздық жүйе немесе жұлдыздық құрылым – гравитациялық тартылыс күшімен байланысқан, бір-бірін айналып жүрген жұлдыздардың шағын тобы. Көптеген жұлдыздардың үлкен тобы әдетте жұлдыздық шоқ немесе галактика деп аталады, бірақ жалпы алғанда, олар да жұлдыздық жүйелер болып табылады. Жұлдыздық жүйелерді планеталық жүйелермен шатастырмау керек, олар планеталар мен оларға ұқсас денелерді (мысалы, кометаларды) қамтиды. Екі жұлдыздан тұратын жұлдыздық жүйе – екілік жұлдыз, екілік жұлдыздық жүйе немесе физикалық екілік жұлдыз деп аталады. Егер бұл жүйеде толқындық әсерлер, басқа күштердің бұзушылықтары болмаса және бір жұлдыздан екіншісіне масса ауысымы болмаса, онда мұндай жүйе тұрақты болады, және екі жұлдыз да жүйенің барицентрінің айналасында шексіз уақытқа дейін эллипстік орбитамен қозғалады. (Қараңыз: Екі дене мәселесі). Екілік жүйелердің мысалдары – Сириус, Процион және Сигнус Х 1, соңғысы, мүмкін, жұлдыз бен қара тесіктен тұрады.

Иерархиялық жүйелер

Көптеген көпжұлдыздық жүйелер иерархиялық жүйе деп аталатын құрылымда ұйымдастырылған: жүйедегі жұлдыздарды екі кіші топқа бөлуге болады, олардың әрқайсысы жүйенің массалық орталығының шамасымен айналысады. Бұл кіші топтардың әрқайсысы да иерархиялық болуы керек, яғни оларды тағы да кіші, иерархиялық құрылымға бөлуге болады, және осылай кете береді. Жүйенің массалық орталығы төңірегіндегі Кеплерлік орбиталар, тұрақсыз трапеция тәрізді жүйелерден және жұлдыздық шоғырлар мен галактикалардағы көптеген жұлдыздардың одан да күрделі динамикасынан өзгеше.

Үш жұлдызды жүйелер

Физикалық үш жұлдызды жүйеде әр жұлдыз жүйенің массалық орталығын айналады. Көбінесе, екі жұлдыз бір-біріне жақын қосжұлдыздық жүйе құрайды, ал үшінші жұлдыз осы жұпты қосжұлдыздық орбитадан әлдеқайда үлкен қашықтықта айналады. Мұндай құрылым иерархиялық деп аталады. Бұл орналасудың себебі, егер ішкі және сыртқы орбиталардың мөлшері шамалас болса, жүйе динамикалық тұрақсыздыққа ұшырап, бір жұлдыз жүйеден шығарылуы мүмкін. EZ Aquarii – физикалық иерархиялық үштік жүйенің мысалы, онда сыртқы жұлдыз екі қызыл ергежұлдызды құрайтын ішкі физикалық қосжұлдызды айналып жүреді. Барлық жұлдыздары гравитациялық байланыста болмаған үштік жұлдыздар физикалық қосжұлдыз бен оптикалық серіктен (мысалы, Бета Цефеі) тұруы мүмкін, немесе сирек жағдайларда таза оптикалық үштік жұлдызды (мысалы, Гамма Серпенті) құрауы мүмкін.

Жоғары сандықтар

Үштен көп жұлдызы бар иерархиялық көп жұлдыз жүйелері бірқатар күрделірек құрылымдарды тудыруы мүмкін. Бұл құрылымдарды Эванс (1968) «мобильді диаграммалар» деп атаған, олар төбеден ілінген әшекейлі мобильдерге ұқсас. Иерархиялық жүйелердің мысалдары оң жақтағы суретте көрсетілген (Мобильді диаграммалар). Диаграмманың әрбір деңгейі жүйенің кішірек өлшемді екі немесе одан да көп жүйеге бөлінуін көрсетеді. Эванс диаграмманы мультиплексті деп атайды, егер түйінде екіден астам «бала» болса, яғни, егер кейбір ішкі жүйенің ыдырауы салыстырмалы өлшемдегі екі немесе одан да көп орбиталарды қамтитын болса. Өйткені, біз үш жұлдызды жүйелерде көргендей, мұндай жағдай тұрақсыз болуы мүмкін, көп жұлдызды жүйелер симплексті болады деп күтіледі, яғни әр деңгейде дәл екі «бала» болады. Эванс диаграммадағы деңгейлер санын оның иерархиясы деп атайды. А.А. Токовининнің 1999 жылғы Көп жұлдызды каталогында кездесетін ең жоғары иерархия – 4. Жоғарырақ иерархиялар да мүмкін. Мұндай жоғары иерархиялардың көпшілігі тұрақты немесе ішкі бұзылуларға ұшырайды. Басқалар күрделі көп жұлдызды жүйелердің уақыт өте келе теориялық тұрғыдан қарапайым көп жұлдызды жүйелерге ыдырайтынын, мысалы, жиі кездесетін үш немесе төрт жұлдызды жүйелерге айналатынын санайды.

Трапеция

Трапециялар – әдетте өте жас, тұрақсыз жүйелер. Олар жұлдыздардың туысқан орындарында пайда болады деп саналады және тез арада тұрақты көпжұлдызды жүйелерге ыдырайды, осы процесте құраушылары галактикалық жоғары жылдамдықты жұлдыздар ретінде шығарылуы мүмкін. Олар Орион тұмандығының ортасындағы Трапеция шоғыры деп аталатын көпжұлдызды жүйеден ат алған. Мұндай жұлдыздар ақырында алыс серігімен бірге тығыз қосжұлдызға орнығып, жүйеде бұрын болған басқа жұлдыздар жоғары жылдамдықпен жұлдызаралық кеңістікке таратылады.