Кіріспе

Бейнеке сирек кітаптар және қолжазбалар кітапханасы – Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласындағы Йель университеті кітапханасының сирек кітаптар кітапханасы және әдеби мұрағаты. Бұл сирек кітаптар мен қолжазбаларға арналған әлемдегі ең ірі ғимараттардың және осындай мәтіндердің ең үлкен жинақтарының бірі. Бейнеке отбасының сыйлығымен құрылған және жеке қаржылық қоры бар кітапхана университеттен қаржылық тәуелсіздікке ие және оны Университет кітапханасы мен Йель корпорациясы бірлесіп басқарады. Йель университетінің Хьюит алаңында орналасқан ғимаратты Skidmore, Owings & Merrill фирмасының Гордон Баншафт жобалаған, ол 1963 жылы аяқталды. 2015 жылдан 2016 жылға дейін кітапхана ғимараты 18 айға күрделі жөндеу жұмыстарына жабылды, оның ішінде ғимараттың ЖЖС (жасанды желдету және жылыту) жүйесі ауыстырылды және оқу және көрме мүмкіндіктері кеңейтілді.

Сәулет

Бейнеке кітапханасы – халықаралық стильдегі ғимарат. Оның алты қабатты, шынымен жабылған кітап қоймаларының мұнарасы терезесіз қасбетпен оралып, ғимараттың төрт бұрышында орналасқан төрт монолитті тіреулермен нығайтылған. Сыртқы қабығы әр бұрыштағы тіреулерге 50 фут (15 м) тереңдікке, тасқа кіріктірілген пилондармен темір қаңқамен құрылымдық қолдауға ие, ал қасбеті мөлдір тамырлы мрамор мен граниттен тұрғызылған. Мрамор Вермонт штатының Денби қаласынан қазылып, ішке сүзіліп кіретін күн сәулесінің нәзік алтын түсті сәулесін жасау үшін қалыңдығы жарастырылған. Гордон Буншафт бұл эффектке шабыттанғандығын «Стамбулдағы Ренессанс сарайындағы оникс деп ойлаған нәрсеме» деп түсіндірді, бұл Долмабахче сарайының хаммамында қолданылған алабастрға сілтеме. Бұл панельдер Вермонт Вудбери гранитінен жасалған алтыбұрышты тормен шектелген және конструкциялық болат қаңқаға бекітілген. Сыртқы өлшемдері Платондық математикалық пропорциялармен – 1:2:3 (биіктігі: ені: ұзындығы) сәйкес келеді. Ғимаратты «зергерлік қорап», «құндылық сандығы» деп атаған (өзі Буншафт). Шыныдан жасалған кітап қоймалары мұнарасын айналатын, көтерілген қоғамдық көрме залдары бар. Бұл деңгейде зерттеушілерге арналған қауіпсіз оқу залы, әкімшілік кеңселер және кітап сақтау аймақтары орналасқан. Ғимараттың жер астындағы екі қабатында жылжымалы бөлімдермен жабдықталған, кітаптар мен мұрағаттарды сақтауға арналған жоғары тығыздықты сөрелер орналасқан. Бейнеке – Америкадағы сирек кітаптар мен қолжазбаларға толық арналған ірі ғимараттардың бірі.

Тарих

XIX ғасырдың соңында Йель колледжі кітапханасының сирек және құнды кітаптары Колледж кітапханасының арнайы сөрелеріне орналастырылды, қазір ол Дуайт Холл деп аталады. 1918 жылы университет Джон В. Стерлингтен Стерлинг мемориалдық кітапханасын салуға арналған көп миллиондық мұрагерлік алғанда, университет өзінің сирек кітаптары үшін арнайы оқу залын құруға шешім қабылдады, ол ғимарат 1930 жылы ашылғанда ғимараттың Сирек кітаптар залы болды. Мұрагерлік кітаптар мен материалдарға арналған қаражат болмағандықтан, Йельдің ағылшын тілі профессоры Чонси Брюстер Тинкер Йель түлектерінен жаңа ғимараттан кем емес монументалды жинақ құруға қажетті материалдарды сыйлауын өтінді. Стерлинг ашылған кезде Тинкердің шақыруына жауап ретінде әсерлі сирек кітаптар жинағы жиналды, оның ішінде Анна М. Харкнесстен Гутенберг Киелі кітабы және Бейнеке отбасының бірнеше маңызды жинақтары, ең бастысы – Америка батысы туралы жинағы кірді. 1963 жылдың 14 қазанында Бейнеке кітапханасы ашылғанда, ол Сирек кітаптар залының томдары мен үш арнайы жинақтың орны болды: Америка әдебиеті жинағы, Батыс Америка жинағы және неміс әдебиеті жинағы. Біраз уақыттан кейін Джеймс Маршалл мен Мари Луиза Осборнның жинағы да қосылды. Бейнеке кітапханасы Йель жинағындағы 1800 жылға дейін басылған кітаптардың, Латын Америкасында 1751 жылға дейін басылған кітаптардың, Солтүстік Америкада 1821 жылға дейін басылған кітаптардың, 1851 жылға дейін АҚШ-та басылған газеттер мен жарнамалық парақшалардың, 1801 жылға дейін басылған еуропалық трактаттар мен памфлеттердің, сондай-ақ XVIII ғасырға дейінгі славян, Шығыс Еуропа, Таяу және Орта Шығыс кітаптарының, осы санаттардан тыс арнайы кітаптардың сақтаушысына айналды. Қазіргі таңда жинаққа қазіргі заманға дейінгі кітаптар да кіреді, мысалы, шектеулі таралымды поэзия және суретшілердің кітаптары. Кітапханада сонымен қатар ежелгі папирустар мен ортағасырлық қолжазбалардан бастап, қазіргі заманғы жазушылардың жеке құжаттарына дейін мыңдаған сызықты метрлік архивтік материалдар сақталған.

Көрмелер

Бейнеке музейінде Гутенберг Киелі кітабы сияқты тұрақты экспонаттармен қатар, жыл бойы оның қорынан уақытша көрмелер ұсынылады. Мысалы, 2006 жылы кітапхана «Байлауды бұзу: Баспа және үшінші өлшем» атты көрмені ұйымдастырды, онда жапсырмалы кітаптар, ашылатын суреттер, перспективалық кітаптар, панорамалар және баспа түріндегі көруге арналған құрылғылар қойылды. Көрме орталық қабатта және кіреберісте орналасқан, кітапхана ашық болған кезде оны кез келген адам тегін көре алады. Кітапхана 2013 жылы 50 жылдығын тойлады. Осы мерейлі оқиғаға арналған екі жылдық көрме кітапхананың архитектурасы мен оның қызметкерлерін көрсетті, сондай-ақ барлық кураторлық бөлімдерден сирек кездесетін қолжазбалар, баспа өнімдері және көрнекі заттардан тұратын көрмелер ұйымдастырылды.

Қауіпсіздік

Бейнеке жинағы таратылмайды; барлық материалдармен оқу залында танысуға болады. Кітапхана жылына шамамен 10 000 зерттеу сапарын қабылдайды, олардың шамамен жартысы Йель университетімен ресми байланысы жоқ ғалымдарға тиесілі. Кітапхана жабық қойма жүйесі бойынша жұмыс істейді, қатаң қауіпсіздік ережелері видео бақылау арқылы материалдарға бақылаулы қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Шынымен жабық орталық қоймалар (көпшілікке қолжетімді емес) өрт дабылдары іске қосылған жағдайда Галон 1301 және Inergen от сөндіргіш газы қоспасымен толтырылуы мүмкін. Қызметкерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін көмірқышқыл газы қолданылатын бұрынғы жүйе алынып тасталды. 1977 жылы "өлім сағаты" қоңызының шаруашылығы анықталғаннан кейін, Бейнеке кітапханасы кітаптар мен құжаттарды үш күн бойы мұздату арқылы қағаз жейтін зиянкестерді бақылаудың зиянсыз әдісін енгізуге көмектесті. Барлық жаңа түсімдер алдын ала осы процедурадан өтеді, ал терең мұздату әдісі қазір арнайы коллекциялар кітапханаларында зиянкестермен күресудің кең таралған тәсілі болып табылады.

Танымал мәдениетте

Джон Макфидің «Uncommon Carriers» кітабында мейрамханадағы «жатып жатқан шараптардан тұрғызылған шыны мұнара, бұл Йель университетінің Бейнеке кітапханасындағы көрінетін кітаптардың шыны бағанасына архитектуралық сілтеме болуы мүмкін» деп сипатталады. Роберт Литтелдің «Бір кездегі және болашақтағы тыңшы» кітабында Бейнеке кітапханасында ЦРУ талдаушысына қастандық жасауға тырысылды. «Тоғызыншы үй» романында Бейнеке кітапханасы Қолжазбалар қоғамының құлшылық ету орнына айналдырылды.