Кіріспе

Құс түрі Көмірқұс (Periparus ater) – құс тұқымдасына жататын шағын сайрақ. Ол қоңыржай және субтропикалық Палеарктиканың ормандарында кең таралған, тұрақты мекендейтін және көбейетін құс, Солтүстік Африка да осы аймаққа кіреді. Қара бауыршық қазір көбінесе осы түрге жатқызылады.

Таксономия және жүйелеу

Бұл түрді алғаш рет Карл Линней 1758 жылы шыққан «Systema Naturae» кітабының 10-шы басылымында сипаттаған. Линнейдің негізгі сілтемесі оның бұрынғы «Fauna Svecica» еңбегі болды, ондағы қиын пре-биномиалдық атауы Parus capite nigro: vertice albo, dorso cinereo, pectore albo («қара басты, ақ мойынды, күл сұр арқалы, ақ кеуделі») қарапайым, бірақ одан кем емес нақты Parus ater атауына айналды. Бұл атау – «қоңыр қара құс» деген мағынаны білдіреді – ескі орнитологиялық оқулықтардан алынды, ақырында Конрад Гесснердің 1555 жылғы «Historia animalium» еңбегіне дейін жетеді. Ол «Еуропа» дегеннен басқа типтік орны көрсеткен жоқ, бірақ оның бастапқы сипаттамасы Швецияда қоныстанған популяцияға қатысты (соның салдарынан бүгінгі күні номинативті подвидке жатады). Қазіргі кездегі туыс атауы – ежелгі грек тілінен алынған peri және бұрыннан бар Parus туысы. Атер деген сөз латын тілінде «қоңыр қара» дегенді білдіреді. Гесснер сондай-ақ, көміршілдің неміс тілінде Kohlmeiß деп аталатынын айтады – бұл оның ағылшын тіліндегі атауымен сәйкес келеді, бірақ қазіргі заманғы орфографияда Kohlmeise үлкен көміршілге (Parus major) қатысты. Гесснердің заманында бұл құсты неміс тілінде көбінесе Шпигельмейс («көп түсті құс»), Брандтмейс («күйген құс») немесе Гроссмейс («үлкен құс») деп атаған. Уильям Тернер Көлмейсті P. major деп растады, бірақ Тернер P. ater-ді тізімдемеді, ал Гесснер оның аңшылары осы түр үшін әрқашан Kohlmeiß қолданғанын атап өтті. Алайда, бұл уақыттан бері өзгерді және қазіргі неміс тілінде P. ater-дің атауы Tannenmeise («шырша құсы»), оның табиғи мекеніне байланысты берілген. Бұл атау (Tannen Maise түрінде) Иоганн Леонхард Фриш 18-ғасырдың басында растады, сонымен қатар P. ater Kleine Kohl Maise («кішкентай көміршіл») деп те аталғанын жазды, ал Kohl Maise нақты P. major-ға қатысты. Фриш өзінің деректерін Берлин аймағында жинады, онда неміс диалектісі Гесснердің 200 жыл бұрынғы алемандық көздерінен мүлдем өзгеше болды және Тернердің солтүстік неміс көздерінің тілі – Орта төменгі неміс тілінің күшті ықпалында болды. Осыған байланысты, Tanne көне саксон тілінен алынған danna сөзінен шыққан, сондықтан ол неміс диалектісі арқылы солтүстіктен оңтүстікке тарады. Сонымен қатар, осы деректер бұл түрдің Оңтүстік Азиядан келген, жақын туысқан және парапатрикалық P. melanolophus-қа (қанаттарында дақтары бар көміршіл) қарағанда парафилетикалық екенін көрсетеді, ол P. ater-дің сәл қыртысты, қараңғырақ түріне ұқсайды. Осының салдарынан, қанаттарында дақтары бар көміршіл P. ater-ге қосылуы мүмкін, немесе кейбір көміршілдерді жеке түр деп қарастыруға болады. Екі түрдің арасында кейде гибридтеу тіркелгендіктен, тек анадан мұраға берілетін мтДНҚ ғана гибридтік ген ағынының немесе басқа да қарапайым себептің (мысалы, толық емес ұрпақ сұрыптаудың) нақты қатынастарды жасыра ма, әлде таксономиялық қайта реттеу қажет пе, анықтау үшін жеткіліксіз. Гималайды айналап орналасқан бұл құстардың кеңістігін ескеретінде, олардың Непалда ген ағыны болатын, бірақ Ауғанстанда болмайтын, сақина түр құрайтынын одан әрі зерттеулер жүргізбей жоққа шығаруға болмайды, бұл басқа құстарда да осы аймақта көрсетілген. Британдық P. a. britannicus тұқымының қоңыр сұр арқа қауырсынына зәйтүн түсі қосылған, ол континенттік Еуропалық номинативті P. a. ater және P. a. abietum тұқымдарынан ерекшеленеді, олардың арқасы көкшіл сұр, жасыл немесе қоңыр түссіз. Ирландиялық P. a. hibernicus британдық тұқымнан сары жақтары, кеудесі және құрсағымен ерекшеленеді. Оның сопағы да ақшыл (жоғарғы құйрық қауырсындарының ақ шеттерінен), ал құйрығы Британия мен континенттегі туыстарына қарағанда үлкен. Солтүстік Африкалық P. a. ledouci тұқымының астыңғы бөлігі мен жақтары сары, ал Кипрлік P. a. cypriotes тұқымының жоғарғы бөлігіне қызғылт реңк берілген, ал астыңғы бөлігі терең қызғылт. Азиялық подвидтері көбінесе қара және ақ бастан басқа қоңыр қара түсті; P. a. aemodius Оңтүстік-Батыс Қытайда кездеседі.

Сипаттама

Көміршілдің ұзындығы 10–11,5 см, ал қара басында ерекше үлкен ақ дақ бар. Ересектерінің басы, тамағы және мойны жылтыр көк-қара түсті, бұл бетінің сұрғылт-сары түсті (төс түрлеріне байланысты) ақ жақтарын және жарқын ақ мойынды ерекшелеп көрсетеді; қанат жапқыштарының ақ ұштары екі қанат жолағындай көрінеді. Кезенің астыңғы жағы ақшыл, бүйірлеріне қарай қызғылт түске дейін өтеді. Мұнығы қара, аяқтары қорғасын түсті, ал көздің қабықшасы қоңыр. Жас құстардың қауырсындары ересектерге қарағанда күңгірт, қара басында жылтырлық болмайды, ал мойын мен жақтарының ақ түсі сарғыш реңді болады. Бұл әннің бір түрі өткір "ичи" дыбысымен аяқталады. Солтүстік Африка құстарының дауысы, Африкада кездеспейтін, қыртысты көміршілдің (Lophophanes cristatus) дауысына ұқсас.

Мінез-құлық және экология

Бұл әдетте, ылғалды, қоңыржай белдеудегі қылқан жапырақты орман құсы, бірақ одан басқа тіршілік ортасына қатысты ерекше талаптары жоқ. Мысалы, Бутанда көміршіктер субтропикалық аймақтың үстінде, шамамен 3000–3800 м биіктікте кең таралған және Бутан шыршасы (Abies densa) басым ормандарда, сондай-ақ Гималай гемилогы (Tsuga dumosa) және рододендрондармен сипатталатын ормандарда кездеседі. Көміршік жыл бойы дерлік барлық ареалда қоныстанады, тек аса ауыр погодные жағдайларға жауап ретінде ғана жергілікті қозғалыстар жасайды; тек Сібір құстары ғана тұрақты көшіп-қонып жүреді. Сирек жағдайларда, бұрынғы құстар ұзақ қашықтықтарға ұшып келеді; мысалы, континенттік Еуропаның түпкілікті подвиді 1960 жылы Ирландияда бір рет және одан бұрын бір рет тіркелген, бірақ содан бері табылған жоқ. Көміршіктер қыста басқа құстармен бірге шағын топтарды құрайды. Бұл түр акробатикалық шеберлігімен және тынышсыздықпен басқа құстарға ұқсас, бірақ көбінесе діңге қонады және кішкентай секірістермен ағашқа өрмелеушіге (Certhia) ұқсайды. Оның тағамы басқа түрлерге ұқсас; ол бук жемісін жақсы көреді, шырша (Abies) және ларикс (Larix) конустарынан тұқымдарды таратады және қайың (Alnus) және қайың (Betula) ағаштарында Кардуэлис қызылқарғаларымен және сискиндермен бірге қоректенеді. Сондай-ақ, ол бау-бақшаға келіп, түрлі тағамдарды, әсіресе күнбағыс тұқымын жейді. Зертхана жағдайында көміршіктер энергия тапшылығы болғанда әртүрлі тамақтану орындарында азық іздеуге бейім. Олар қарақұйрық киіктің (тауи киіктің) дауысына жауап ретінде кешкі дене массасын арттырады. Таңнан кейін көміршіктер азық аз болған жағдайда дене массасын мүмкіндігінше жылдам арттырады, дене массасының өсуі баяулағандағы инфлекциялық нүктеге дейін экспоненциалды түрде арттырады. Дене массасының өсу траекториясының инфлекциялық нүктесі жоғары тамақпен қамтамасыз етуге қарағанда 16,7%-ға кешігеді. Қыста көміршіктердің қызыл қан жасушаларында көбірек митохондрия бар екені анықталды, олар оттегіні тұтынады және жылу шығарады. Көміршік кең таралған және көптеп кездесетін болғандықтан, IUCN оны қорғауға алынбаған түр деп санайды. Көміршіктерде бір ұядан табылған құс биттерінің (Ceratophyllus gallinae) ең көп саны тіркелген – 5754 бит.

Өсіру

Ең таңдамалы ұя салу орны – шіріген ағаш түбіндегі ойық, көбінесе төменгі жағында, ал ұяның іші терең орналасқан; жердегі қуыстар, егешқұрлыштар мен қояндардың илеулері, қабырғадағы тастар арасындағы жарықтар, шоқырдың немесе басқа ірі құстардың ескі ұялары, сондай-ақ батпақ дрейлері де пайдаланылады. Ұя үшін мүк, шаш және шөп тығыз өріліп, ішкі қабатына қоян жүні немесе қауырсындар қосылады. Әдетте мамыр айында жетіден он бірге дейін қызыл дақты ақ жұмыртқалар салынады; бұл түр көбінесе жылына бір рет көбейеді.