Кіріспе

Киелі кітаптағы тұлға
Киелі кітаптағы патша

Нимрод ( /nɪm.rɒd/; ; ; نُمْرُود) – Жаратылыс кітабы мен Тарихтар кітабында айтылған Киелі кітаптағы тұлға. Құш ұлы, демек Нұхтың шөбересі Нимрод, Синар жерінің (Төменгі Месопотамия) патшасы ретінде сипатталған. Киелі кітапта ол "Құдай алдында қуатты аңшы болды және жер бетінде қуатты болды" делінген. Кейінірек Киелі кітаптан тыс дәстүрлер Нимродты Бабыл мұнарасын немесе Жақыптың баспалдағын салуға бұйрық берген билеуші деп көрсетті, бұл Жақыптың Жаратылыс 28:11–19-дағы Киелі кітаптағы түсіне негізделген, және оның Құдайға қарсы көтерілісші патша ретіндегі беделін нығайтты. Нимродтың есімі Месопотамияның өзіндегі, Киелі кітап мәтіндерінен әлдеқайда көне және алуан түрлі тарихи, Киелі кітапқа жатпайтын тізімдерде, жазбаларда немесе патшалар тізімдерінде кездеспейді. Тарихшылар Нимродты тарихи тұрғыдан расталған ешбір тұлғамен салыстыра алмады, сондай-ақ Месопотамия мен Куш патшалығы арасында тарихи, тілдік немесе генетикалық байланыс таба алмады, бірақ соңғы ұсыныстардың бірі – Саргонның немересі, Аккадтың Нарам Син. Ислам дәуірінде Таяу Шығыстағы бірнеше қираған орындар оның атымен аталып кеткен.

Киелі кітаптағы оқиға

Нимрод туралы алғашқы библейлік айтылым "Ұлттар тізімінде" кездеседі.

Исламдық аңыздар

Құранда былай делінген: «Алла оған патшалық бергендігі үшін Ибрахиммен оның Раббысы туралы таласқан адамды сен көрмедің бе?» Ибрахим: «Менің Раббым – тірілтіп, өлтіруші», – деді. Патша: «Мен тірілтемін және өлтіремін», – деп жауап берді. Сонда Ибрахим: «Шынында, Алла күнды шығыстан шығарады, енді оны батыстан шығар», – деді. Құранда Нымродтың аты нақты айтылмаса да, ислам ғалымдары аталған «патшаның» оны екенін санайды. Құранның тағы екі бөлімінде Ибрахимнің Нымрод пен оның халқымен болған әңгімелері баяндалады, атап айтқанда, Анбия сүресі 21:68 және Анкабут сүресі 29:34 аяттарында Ибрахим отқа тасталды, бірақ Алланың мейірімімен зардап шекпеді. Нымрод туралы басқа да дәстүрлі әңгімелер бар, оның нәтижесінде ол мұсылман мәдениеттерінде зәлім ретінде танылады. Мұджахид ибн Жабрдың айтуынша: «Жерді, шығыс пен батысты, екі сенуші және екі сенбеуші төрт адам биледі. Екі сенуші – Сүлеймен (іслам мәтіндерінде Сүлеймен) және Зұл-Қарнайн, ал екі сенбеуші – Набуходоносор (ІІ) және Нымрод болды. Олардан бөлеуге ешкімнің күші жетпеді».

Мидраш Рабба нұсқасы

Келесі нұсқада Ыбырайым мен Нымродтың араздасуы Мидраш Раббада, еврей діни мәтіндерін түсіндірудің маңызды жинағында келтіріледі. Бұл бөлім, Жаратылыс Раббасының (38-тарау, 13-бет) VI ғасырға дейін жатқандығы айтылады. Оны Нымродқа тапсырды. Ол оған: «Отқа құлшылық ете гөр!» деді. Ыбырайым оған: «Онда отты сөндіретін суға құлшылық етемін бе?» деді. Нымрод оған: «Суға құлшылық ете гөр!» деді. Ыбырайым: «Егер солай болса, суды әкелетін бұлтқа құлшылық етемін бе?» деді. Нымрод: «Бұлтқа құлшылық ете гөр!» деді. Ыбырайым: «Егер солай болса, бұлттарды таратып жіберетін желге құлшылық етемін бе?» деді. Нымрод: «Желге құлшылық ете гөр!» деді. Ыбырайым: «Онда желге қарсы тұратын адамға құлшылық етеміз бе?» деді. Нымрод: «Сөзді көп создырып бақпайсың, мен тек отқа ғана құлшылық етемін – сені соның ішіне лақтырып жіберемін, сонда сен құлшылық ететін Құдай келіп сені құтқарады!» деді. Сол жерде Харан тұрды. Ол: «Егер Ыбырайым жеңсе, мен «Ыбырайымның ізбасарымын» деймін, ал егер Нымрод жеңсе, «Нымродтың ізбасарымын» деймін. Мен не істеймін?» – деді. Ыбырайым отқа түсіп, құтқарылғаннан кейін, одан: «Кімнің ізбасарысың?» деп сұрады. Ол: «Мен Ыбырайымның ізбасарымын!» деді. Оларды оны ұстап алып, отқа лақтырды, оның ішегі жарылып, әкесі Терахтың алдында қайтыс болды. Сондай-ақ былай делінген: «Харан әкесі Терахтың алдында қайтыс болды». (Жаратылыс Рабба 38:13)

Тарихи түсіндірмелері

Тарихшылар, шығыстанушылар, ассириологтар және мифографтар Нимрод пен Месопотамиядағы нақты тарихи тұлғалар арасындағы байланысты табуға ұзақ уақыттан бері тырысып келеді. Киелі кітаптарға дейінгі, Киелі кітаптан тыс немесе тарихи Шумер, Аккад, Ассирия және Вавилон патшалар тізімінде Нимрод немесе оған ұқсас есімді ешқандай патша кездеспейді. Нимрод есімі Месопотамияның өзінде немесе оның көршілерінде қола ғасыры, темір ғасыры немесе христиандық дәуірге дейінгі классикалық дәуірде ешқандай контекстте пайда болмайды. Ақкад қаласының 2200–2154 ж.ж. (ұзақ хронология бойынша) жойылғаннан кейін, Киелі кітаптағы Нимрод туралы әңгімелер ерте қола дәуірді еске түсіреді. Ерек (Шумер-аккадтық Урук) қаласымен байланысы, б.з.д. 2000 жыл шамасында Исин, Ур, Ларса және Элам арасындағы күрес салдарынан маңыздылығын жоғалтқандығы да, осы әңгімелердің ерте пайда болуын көрсетеді. 8 ғасырдағы мұсылман арабтары Месопотамиядағы бірнеше қираған жерлерге Нимрод есімін берді, соның ішінде Ассирия қаласы Калхудың (Киелі кітаптағы Калах) қираған жеріне, бірақ Киелі кітаптағы мәлімдемелерге қайшы, ол шын мәнінде Шалманесер I (б.з.д. 1274–1244) салған.

Христиан епископы Евсевий Кесария б.з.д. 3 ғасырдағы бабылдық тарихшы Беросстың су тасқынынан кейінгі алғашқы патша Халдейдің Евхоиос екенін айтқандығын ерте 4 ғасырда атап өтті (Халдей тарихи тұрғыдан 9 ғасырдың соңына дейін құрылмаған шағын мемлекет болған), оны Нимродпен сәйкестендірді. Георгий Синцелл (шамамен 800 ж.) Беросқа да қол жеткізген және ол да тарихи растамауы бар Эухойды Киелі кітаптағы Нимродпен сәйкестендірді. Соңғы уақытта шумер зерттеушілері бұл Эухойды, сондай-ақ Вавилон патшасы және Гилгамештің әкесі Ээлианның ең көне көшірмелерінде (шамамен б.з.д. 200 ж.) Еухорос ретінде көрінетін тұлғаны, Урукты негіздегеннің атымен байланыстырды. 1920 жылы Ж.Д. Принс Марадтың Иесі (Ни) мен Нимродтың арасындағы мүмкін байланысты айтты. Ол доктор Крейлингтің Нимродты Лугал Бандамен байланыстырғанын атап өтті, ол 1914 жылғы Поэбельдің «Тарихи мәтіндері» кітабында Марад қаласында орналасқан. Рональд Хенделдің пікірінше, Нимрод есімі, бәлкім, семит ассириялық құдайы Нинуртаның кейінгі уақытта бұрмаланған түрі, ол Месопотамия дініндегі маңызды құдай болған, оның Калху және Вавилон сияқты ассириялық қалаларда культ орталықтары болған және ол бірнеше ассириялық патшалардың қамқоршысы болған, ал «Куш» сөзі Месопотамия қаласы Киштің қате аудармасы. Жаратылыс кітабында сипатталған Нимродтың империялық әрекеттері Ассирия патшасы Тукульти Нинурта I-нің жаулап алуларына негізделген болуы мүмкін.

Джулиан Джейнс Тукульти Нинурта I-ді (Ортаңғы Ассирия империясының қуатты патшасы) Нимродтың шабыты деп көрсетеді. Александр Хислоп өзінің «Екі Вавилон» трактатында (1853) Нимродты Нинуспен (Месопотамия патшаларының тізімінде де расталмаған) сәйкестендірді, ол грек мифологиясына сәйкес Месопотамия патшасы және Семирамида патшайымның күйеуі болды, сондай-ақ Жерорта теңізі аймағындағы көптеген құдайлармен және парсылық Зороастрмен байланысты болды. Нинуспен сәйкестендіру Клементиндік мойындаудан, ал Зороастрмен – Клементиндік уағыздардан келді, екеуі де Клементин әдебиетінің бөлігі. Хислоп Семирамида мен Нимродты көпқұдайлықты және онымен байланысты құдайға табынуды ойлап тапқан деп есептеді, ал олардың инцестуальды еркек құрбандығы Таммуз болды. Ол сондай-ақ католик шіркеуінің Семирамида мен Нимродтың ежелгі Вавилонның жалған дінін тарату үшін мыңдаған жылдар бұрын құрған құпия қастандық екенін мәлімдеді, бірақ оның әртүрлі нұсқалары кейбір евангелистік протестанттар арасында қабылданды. Бұл аңыз Нимрод пен Вавилон мұнарасы туралы аңызға ұқсас, өйткені «Энмеркар» сөзіндегі «КАР» сөзі «аңшы» дегенді білдіреді. Сонымен қатар, Энмеркар Урук пен Эридуде зиггураттар салған деп айтылады, бұл Роль бастапқы Бабилдің орны болды деп болжайды. Басқалар Нимродты Месопотамияның патшасы деп саналатын Амрафелмен салыстыруға тырысты, бірақ оның өзі Месопотамия жазбаларында тарихи растамауы бар. Джордж Роулинсон Нимродтың Белус болғанын сендірді, өйткені Вавилондық және Ассириялық жазуларда Бель атаулары кездеседі. Нибру сөзі шығыс семиттік аккад тілінде «құу» немесе «қайта қашу» деген мағынаны білдіреді, және Роулинсон атап өткендей, бұл Нимродтың атына ұқсас, сонымен қатар ол Жаратылыс 10:9-да Нимродтың ұлы аңшы ретінде сипатталуына сәйкес келеді. Белус-Нимрод теңдеуі немесе байланысы көптеген ескі еңбектерде, мысалы, Моза Хореннің және «Бал арасының кітабында» кездеседі. Нибру, шумер тілінде, Ниппур қаласының бастапқы аты болған. Джозеф Поплиха 1929 жылы Уруктың бірінші династиясында Нимродты анықтау туралы жазды. Соңғы уақытта Игал Левин (2002) ойдан шығарылған Нимродтың Аккад Саргон және оның немересі Нарам Синнің естелігі екенін ұсынды, ал «Нимрод» аты соңғысынан алынған. Ол былай деді:
Киелі кітаптағы Нимрод ешбір тарихи тұлғаның толық аналогы емес. Ол, керісінше, Саргонидтік династияның кейінгі еврейлік жиынтығы: су тасқынынан кейін билеген алғашқы, қуатты патша. Кейінгі әсерлер Месопотамия дәстүріндегі аңызды өзгертіп, кейбір есімдер, аумақтары және істерін қосты, ең бастысы – «Киш патшасы» деген атағын қосты. Жаратылыс кітабының кейінгі редакторлары түпнұсқа әңгіменің көп бөлігін жойып, Месопотамиялық Кишті «Хамит» Кушымен жаңылыстырып, қате аударды, өйткені Куш (қазіргі Солтүстік Суданда) мен Месопотамия арасында ешқандай ежелгі географиялық, этникалық, тілдік, мәдени, генетикалық немесе тарихи байланыс жоқ.

Тілдік мағына

"Нимрод" термині кейде ағылшын тілінде тиранды немесе шебер аңшыны білдіреді. Қазіргі Солтүстік Америка ағылшын тілінде "нимрод" сөзі көбінесе ақылсыз немесе ессіз адамды білдіреді, бұл қолданыс бәлкім 1836 жылғы Роберт Э. Лидің әйел досына жазған хатында алғаш рет тіркелген. Ли "Батыстан келген жас нимродты" сипаттап, Вест-Пойнтқа тағайындалудан бас тартып, "Елімді қауіпке ұшыратпаймын деп үміттенемін" деген алаңдаушылығын білдірген. Ли студентті "тиран немесе шебер аңшы" деп әзілдеген болуы мүмкін, бірақ қазіргі қолданыс оның хабарына жақын. "Нимрод" лақап аты Роберт Тресселлдің 1914 жылғы "Жыртық шалбарлы қайырымдылар" романында қынжырлы түрде қолданылған. Бұл әзіл-қалжың атау жұмысшылар тобының бригадиріне (Хантер есімді) оның тегімен және оның күмәнді діни сенімдерімен, сондай-ақ өзінің маңыздылығына деген сезімімен байланысты айтылған. Лидің хаты мен Тресселлдің романынан басқа, "нимрод" сөзінің осы мағынадағы алғашқы тіркелген пайдалануы 1932 жылға дейін жетеді. Көптеген адамдар бұл қолданысты Looney Tunes мультфильмінің кейіпкері Багс Баннидің аңшы Элмер Фаддты "нимрод" деп сарказммен атауынан таныстырды, осылайша "күшті аңшы" мен "кедей кішкентай Нимрод", яғни Фадд арасындағы айырмашылықты көрсетті. Алайда, шындығында, 1948 жылғы "Даффи Дакты не жасайды?" атты қысқа фильмде Фуддты "менің кішкентай Нимродым" деп Даффи Дак атады, ал Багс Банни 1951 жылғы "Көңілді дүйсенбі" атты қысқа фильмде Йосемит Сэмді "кішкентай Нимрод" деп атады. Екі эпизодты да Мел Бланк дауыстады және Эдвард Селзер продюсерлік етті. Бұл атау сондай-ақ 1994 жылғы Квентин Тарантиноның "Криминалды оқу" көркем фильмінде Винсент Вега кейіпкері қарапайым қылмыскер туралы айтқанда қазіргі мағынасында (яғни, ақымақ немесе пайдасыз адам) қолданылады: "Жюль, егер сен осы нимродқа 1500 доллар берсең, мен оны жалпы принцип бойынша атып тастаймын".