Кіріспе
Ежелгі Римнің атау беру амалдары шамамен он төрт ғасыр бойы римдіктер мен Италияның басқа халықтары жеке және отбасылық есімдердің үйлесімін қолданып, Еуропа мен Жерорта теңізінің басқа мәдениеттерінен өзгешеленетін атау жүйесін пайдаланды. Көбінесе триа-номина деп аталатын, преномен, номен және когноменнің үйлесімі, шындығында, б.з.д. жетінші ғасырдан бастап б.з. жетінші ғасырының соңына дейін үздіксіз даму процесін көрсетеді. Осы жүйе аясында дамыған есімдер римдік өркениеттің ерекше белгісіне айналды, ал жүйенің өзі ерте орта ғасырларда жойылса да, есімдердің өзі еуропалық атау беру практикасының қалыптасуына зор ықпал етті, және олардың көптегені қазіргі тілдерде сақталған.
Over the course of some fourteen centuries, the Romans and other peoples of Italy employed a system of nomenclature that differed from that used by other cultures of Europe and the Mediterranean Sea, consisting of a combination of personal and family names. Although conventionally referred to as the tria nomina, the combination of praenomen, nomen, and cognomen that have come to be regarded as the basic elements of the Roman name in fact represent a continuous process of development, from at least the seventh century BC to the end of the seventh century AD. The names that developed as part of this system became a defining characteristic of Roman civilization, and although the system itself vanished during the Early Middle Ages, the names themselves exerted a profound influence on the development of European naming practices, and many continue to survive in modern languages.
Шолу
Римдіктердің атау жүйесінің ерекшелігі – жеке есімдер мен тұрақты тегі бар атауларды қолдану болды. Еуропа мен Жерорта теңізі аймағындағы басқа ежелгі өркениеттер жеке тұлғаларды анықтау үшін көбінесе бір ғана есімді пайдаланды. Бұл есімдер әдетте екі элемент немесе тақырыпты біріктіріп, жүздеген, тіпті мыңдаған мүмкін комбинацияларға мүмкіндік берді – екі тақырыпты атау жүйесі. Бірақ Италияда есімдерді атаудың мүлдем басқаша жүйесі қалыптасты. Уақыт өте келе, бұл екі атаулы жүйе қосымша есімдер мен белгілеулерді қамтыды. Бұл есімдердің ең маңыздысы – *nomen gentilicium*, немесе жай ғана *nomen* – адамды белгілі бір рудың мүшесі ретінде анықтайтын мұраға берілетін тегі. Бұл есімнен бұрын отбасы мүшелерін ажыратуға арналған жеке есім, яғни *praenomen* келді. Мысалы, римдік Публий Лемонийдің Публий Лемоний, Луций Лемоний және Гай Лемоний есімді ұлдары болуы мүмкін. Мұнда Лемоний – Лемония руына жататын отбасы мүшелерінің әрқайсысын анықтайтын *nomen*; ал Публий, Луций және Гай – оларды ажырату үшін қолданылатын *praenomina*. Мұндай есімдер құрмет көрсету мақсатында немесе ұмтылыс білдіру үшін берілуі мүмкін, сондай-ақ құдайларға, дене ерекшеліктеріне немесе туған кездегі жағдайларға қатысты болуы мүмкін. Империя кезінде оншақты ғана *praenomen* қолданыста қалды, бірақ аристократиялық отбасылар кейде ескі *praenomina*-ны қайта жаңғырту немесе *cognomina*-дан жаңаларын жасау арқылы қолданды. Римнің негізі туралы аңыздың бір бөлігі ретінде, бұл мәлімдемені тарихи факт ретінде қарастыруға болмайды, бірақ ол римдіктердің өздері мұраға берілетін тегілерді қабылдаған кезеңнің көнелігін көрсетеді. Римнің VIII ғасырда құрылғанға дейінгі және одан бұрынғы кезеңдер туралы айтылған бірнеше адам тек бір ғана атымен белгілі болса да, олардың қайсысы нақты тарихи тұлғаларды білдіретінін анықтау қиын, және егер олар болған болса, олардың есімдері ғасырлар өткеннен кейін осы аңыздарды жазған тарихшылар дәл есте сақтаған-ды екенін білу қиын. Ромул мен Ремус, олардың асырап алған әкесі, малшы Фаустулмен бірге, оңай есте қалады; бірақ Ромул мен Ремус тарихи тұлғалардың есімдері болған жағдайда да, олар теория бойынша Сильвияның патшалық үйіне тиесілі болған; немесе олардың тегі болмауы мүмкін, өйткені олардың әкесі Марс екені айтылған. Латын тілінде *nomina* көбінесе сөздің немесе есімнің түбіріне әдетте *ius* жұрнағын қосу арқылы қалыптасқан. Көптеген кең таралған *nomina* атаулары ата-аналық тегінен туындаған; мысалы, *nomen* Марций *praenomen*-нан алынған Марк, және бастапқыда "Маркұлы" дегенді білдірген. Сол сияқты, Секстий, Публий және Луцилий *praenomina* Секст, Публий және Луцийден шыққан. Марк Антонийдің өлімі мен оның ұлының өлім жазасынан кейін Антонийлердің ешқайсысы есімдерін Марк деп атамауы керек деген жарлық шығарылды. Алайда, бұл тыйымдардың барлығы кейін бұзылды. Әдетте ата-ананы таңдау әдет-ғұрып пен отбасылық дәстүрге байланысты болатын. Көбінесе үлкен ұлға әкесінің есімі, ал кіші ұлға әкесінің ағаларының немесе басқа ата-бабаларының есімі берілетін. Осылайша, бір рудың есімдері бір ұрпақтан екінші ұрпаққа беріліп отырды. Бұл отбасының көптеген ұрпақтар бойындағы сабақтастығын атап көрсету үшін ғана емес, сонымен қатар *praenomina*-ны таңдау бір рудың әдет-ғұрыптарын екіншісінен ажыратты. Әсіресе патрициандық рулар өздерінің әлеуметтік мәртебесін ерекшелендіру үшін плебейлерге қарағанда әлдеқайда аз *praenomina*-ны қолдануға бейімді болды. Әрине, бұл жалпы тәжірибеден көптеген ерекшеліктер болды. Ұлға анасының туыстарының бірінің құрметіне есім қойылып, жаңа есім енгізілуі мүмкін. Кейбір рулар үшеуден төрт *praenomina*-ны ғана үнемі қолданғандықтан, отбасы үш немесе төрт ұлдан көп болған кезде жаңа есімдер пайда болуы мүмкін еді. Сонымен қатар, көптеген көне және ықпалды патрициандық отбасылар әдеттегідей емес есімдерді таңдады; әсіресе Фабий, Эмилий, Фурий, Клавдий, Корнелий және Валерий бәрі патрициандар арасында сирек кездесетін немесе жалпы қолданыстан шыққан *praenomina*-ны қолданды. Республиканың соңғы екі ғасырында және империяның алғашқы кезеңінде аристократиялық отбасылардың ескі *praenomina*-ны қайта жаңғыртуы сәнге айналды.
In Latin, most nomina were formed by adding an adjectival suffix, usually ius, to the stem of an existing word or name. Frequently this required a joining element, such as e , id , il , or on Many common nomina arose as patronymic surnames; for instance, the nomen Marcius was derived from the praenomen Marcus, and originally signified Marci filius, "son of Marcus". In the same way, Sextius, Publilius, and Lucilius arose from the praenomina Sextus, Publius, and Lucius. and after the death of Marcus Antonius and the execution of his son, it was decreed that none of the Antonii should ever again be named Marcus. However, all of these supposed prohibitions were subsequently broken. the choice of the parents was usually governed by custom and family tradition. An eldest son was usually named after his father, and younger sons were named after their father's brothers or other male ancestors. In this way, the same praenomina were passed down in a family from one generation to the next. Not only did this serve to emphasize the continuity of a family across many generations, but the selection of praenomina also distinguished the customs of one gens from another. The patrician gentes in particular tended to limit the number of praenomina that they used far more than the plebeians, which was a way of reinforcing the exclusiveness of their social status. Of course, there were many exceptions to these general practices. A son might be named in honour of one of his maternal relatives, thus bringing a new name into the gens. Because some gentes made regular use of only three or four praenomina, new names might appear whenever a family had more than three or four sons. Furthermore, a number of the oldest and most influential patrician families made a habit of choosing unusual names; in particular the Fabii, Aemilii, Furii, Claudii, Cornelii, and Valerii all used praenomina that were uncommon amongst the patricians, or which had fallen out of general use. In the last two centuries of the Republic, and under the early Empire, it was fashionable for aristocratic families to revive older praenomina.
Аталық есім
Триа-номинаның үшінші элементі – когномен, бастапқыда қосымша жеке есім ретінде пайда болды. Бұл тек Римге ғана тән емес, бірақ Римде когномен дамып, гүйденді, себебі генстің қалыптасуы және преномендердің жеке тұлғаларды ажырату құралы ретінде маңыздылығын жоғалтуы когноменді жеке адамдарды және Римнің жетекші отбасыларының тармақтарын анықтауға ыңғайлы құралға айналдырды. Республиканың алғашқы жылдарында кейбір аристократтардың үш когномені болған, олардың кейбіреулері мұраға берілсе, алғандары жеке болды. Көптеген когномендер латын есімдері үшін ерекше аяқталуларға ие болды – a, o немесе io, ал олардың мағыналары көне заманда да көбінесе түсініксіз болды, бұл көптеген когномендердің бастапқыда лақап есімдерден пайда болғандығын көрсетеді. Латын номиналарына тән ius аяқталуы, әдетте, когномендер үшін біздің заманымыздың төртінші ғасырына дейін қолданылмады, бұл Батыс Рим империясының соңғы ғасырларына дейін номина мен когноменді ажыратуды жеңілдетті. Асырап алудың басты мақсаты – асырап алушының есімін және мәртебесін сақтау болғандықтан, асырап алынған ұл әдетте асырап алушы әкесінің преномені мен номенін, сондай-ақ мұраға берілген когномендерін алатын, дәл үлкен ұл сияқты. Дегенмен, асырап алу асырап алынған ұлдың туған кездегі есімін толығымен жоюға әкелмейді. Ұлдың бастапқы номені (немесе кейде когномені) жаңа тегінің негізіне айналады, ол түбірге anus немесе inus туынды қосымшасын қосу арқылы қалыптасады. Мысалы, Люций Эмилий Паулустың ұлы Публий Корнелий Сципионмен асырап алынғанда, ол Публий Корнелий Сципион Эмилиан атанды; ал оның өсиеті бойынша диктатор Гай Юлий Цезарь өзінің немере інісі Гай Октавиусты асырап алып, ол Гай Юлий Цезарь Октавиан деп аталды. Кейде баланың атында анасының есімі де көрсетілуі мүмкін, онда gnatus анасының атын ұстанады, filius немесе filia орнына. Бұл этрус тегі бар отбасыларда жиі кездеседі. Әйелдердің есімдері кейде күйеуінің есімімен және «әйел» деген мағынадағы uxor сөзімен толықтырылады. n. fabius q. f. m. n. furia gnatus maximus «Нумерий Фабий Максимус, Квинттің ұлы, Марк немересі, Фуриядан туылған» дегенді білдіреді. Ата мен бабаның есімдері (Quinti filius, Marci nepos) жаттық жағдайда болса, анасының аты аблятивте болады; «туылған» аудармасы ағылшын тілінде ғана идиомалық. «Дүниеге келген» де идиомалық, бірақ жаттық жағдайды білдіруі мүмкін. Ал Claudia l. valeri uxor «Клавдия, Луций Валерийдің әйелі» дегенді білдіреді. Құлдар мен азат етілгендер де ұрпақтарды көрсетеді, бірақ бұл жағдайда аталған адам әдетте құлдың әкесі емес, иесі болып табылады. Мұндағы қысқартулар s. – servus немесе serva үшін, ал l. – libertus немесе liberta үшін қолданылады. Құлдың бірнеше иесі болуы мүмкін, онда есімдер тізбектей беріледі. Кейбір жағдайларда иеленушінің номені немесе когномені преноменнің орнына немесе оған қосымша қолданылады. Әйелдердің liberti кейде кері «C» әрпін қолданады, ол әйелдің атын білдіреді, бұл жерде кез келген әйелді білдіруі мүмкін; сондай-ақ кері «M» әрпінің де бірнеше мысалы бар, бірақ бұл жалпы мағынада қолданылған ма, әлде әйелдің аты-жөні Марка немесе Марцияға арналған ма, белгісіз. Рулардың саны уақыт өте келе өзгерді; дәстүр бойынша отыз руды құру Сервий Туллийге, Римнің алтыншы патшасына тиесілі, бірақ олардың он бөлігі Республиканың басында жойылды. Б.з.б. 387 мен 241 жылдар аралығында бірнеше рулар қосылды, өйткені Италияның үлкен бөліктері Римнің бақылауына түсті, бұл рулардың жалпы санын отыз бесеге жеткізді; 88 жылы Әлеуметтік соғыстың соңындағы қысқа тәжірибеден басқа, бұл сан өзгеріссіз қалды. Рулардың сипаты негізінен географиялық, этникалық емес еді. Рим тұрғындары теориялық тұрғыдан алғанда төрт «қалалық» рудың біріне, ал қаладан тыс аумақ «ауылдық» немесе «егістік» руларға бөлінді. (Әйелдердің преноминаларының тізімін praenomen бетінен табуға болады.) Әр түрлі себептермен әйелдердің преноминалары Рим тарихының барысында назардан тыс қалды, ал Республиканың соңында көптеген әйелдерде преномина болмады немесе оны қолданбады. Олар мүлдем жоғалып кетпеді, римдік әйелдер жеке есімдерінен айырылмады; бірақ римдік тарихтың көп бөлігінде әйелдер негізінен олардың номиналары немесе когномендары арқылы танылды. Октавийлер ескі және беделді плебейлік отбасы болғанымен, генс stirpes-ке бөлінбеді және мұрагерлік когномені болмады; Октавийдің әкесі Тюриде құл көтерілісін басады және кейде Турин (когномен ex virtute) тегі берілді, бірақ бұл есім ұлына берілмеді. 44 жылы он сегіз жасында Октавий диктатор лауазымына ие болған оның әкесінің ағасы Гай Юлий Цезарь Magister equitum деп тағайындады. Наурыздың Идінде Цезарь заңды балалары болмағандықтан өлтірілді, бірақ өсиеті бойынша ол өзінің немере інісі Гай Октавиусты асырап алды, ол Гай Юлий Цезарь Октавиан деп аталды. Осы уақытқа дейін оның аты Республикалық үлгіні сақтайды, асырап алушы әкесінің атынан кейін оның бастапқы номені агномен түрінде келеді. Екі жылдан кейін Цезарь Рим Сенатымен қасиетті деп жарияланды, ал Октавиан, сол кездегі атымен, divi f. «қасиетті Цезарьдің ұлы» деп аталды, c. f. орнына. Кейіннен, өзінің қолбасшылығымен әскерлерден Imperator атағын алғаннан кейін, Октавиан бұл атақты қосымша преномен ретінде қабылдады, imp. c. julius divi f. caesar octavianus атанды; кейбір жазбаларда оның бастапқы преномені мүлдем жойылды. 27 жылы Сенат оған Август атағын берді, ол Рим императорларының есімдеріне мәңгілік қосымша ретінде бекітілді. Августың мұрагерлері де осы үлгіні сақтады. Императордың әкесі және болашақ мұрагері Тиберий Клавдий Нерон болып дүниеге келді; император оны асырап алғаннан кейін ол Тиберий Юлий Цезарь атанды (өзінің бастапқы преноменін сақтап қалды). Оның інісі, Децим Клавдий Нерон болып дүниеге келді, кейін Нерон Клавдий Друс атанды, өзінің бастапқы преноменін әкесінің когноменімен алмастырып, анасының әкесінен жаңа когномен алды. Юлий-Клавдий әулетінің басқа мүшелері Друс және Герман сияқты преноминаларды қолданды. Келешек ұрпақтарда барлық билеуші императорлар қосымша преномен ретінде Imperator (әдетте олардың бастапқы преноминаларын жоймай) және когномен ретінде Август қабылдады. Цезарь мұрагерлік тағайындауды білдіретін когномен ретінде қолданыла бастады; ал империяның алғашқы екі ғасырында көптеген императорлар өздерінің ізашарларымен асырап алынды. Нәтижесінде әрбір император өзі туған кездегі есімдеріне қарағанда алдыңғы императорлармен байланысты бірнеше есімдерді таңды; сонымен қатар, олар жаңа жерлерді жаулап алып, жаңа когномендер қосты, ал олардың ұрпақтары құдайлар шежіресін көрсетті. Императорлардың өзінің есімдері өзгерген сайын, олардың отбасы мүшелерінің есімдері де өзгерді.
Кейінгі дамуы
Империя дәуірінде әртүрлі жаңа есімдеу жүйелері қалыптасты, олар өзгеше болғанымен, іштей логикалық тұрғыдан үйлесімді болды.
Бинарлық номенклатура және полионимия
"Жоғары империя" дәуірінде жаңа аристократия екі немесе одан көп номинаны қабылдауға көшті, бұл практика "бинарлық номенклатура" деп аталды. Мұның себебі атаудың анасының әулетін көрсету немесе мұрагерге өсиет бойынша өсиет берушінің атын өз атына қосу қажеттілігі болды. Мысалы, 118/9 жылғы суффект консулы Гай Бруттий Празенс Луций Фулвий Рустик есімі екі стандартты триа номина жиынтығынан құралған: ол Луций Бруттийдің заңды ұлы болды және әкесінің атына анасының әкесі Луций Фулвий Рустик атын қосты. Республиканың соңғы кезеңдері мен біздің заманымыздың екінші ғасыры аралығында преномен қолданылу жиілігі азайды және ақырында толығымен жойылды. Содан кейін, Веспасиан отбасында болғандай, когномен жеке тұлғаларды ажырату функциясын өзіне алды; мұндай жағдайда когномен жақын қарым-қатынаста преноменнің орнын басты. 212 жылғы жаппай азаматтық беру кезінде жаңа азаматтар Каракалланың жасаған игілігін мойындау үшін "Аврелий" номенін қабылдады. Үшінші ғасырдың соңынан бастап империяны билікке келген жаңа басқарушы элитаның тегіндегі өзгерістер олардың есімдерінде көрінеді: Галлиен мен Диоклетиан арасындағы он бір императордың жетісі (Клавдий Готик, Квинтилл, Проб, Карус, Карин, Нумериан және Максимиан) "Марк Аврелий" есімін таңдады.
Преномина жаңа азаматтар тарапынан қабылдалмаған, бұл "ескі" римдіктер арасындағы бұрыннан бар төмендеуді көрсетеді. Ресми мақсаттар үшін номен қажет болған жағдайда, олар өздерінің нақты номенін пайдаланудың орнына, "Аврелий" номенін есімдерінің алдына қойды.