Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Желмен ұшқан шаңның жинақталған шөгіндісі – геологиялық материал.
Sediment of accumulated wind blown dust
the geologic material
Лосс (ағылш. loess /US//'//l//ɛ//s//, //'//l//ʌ//s//, /'/l//oʊ//.//ə//s/, /UK/'/l//oʊ//.//ə//s//, //'//l//ɜ//s/; Löss сөзінен) – желмен ұшқан шаңның жинақталуынан пайда болатын, негізінен ұсақ тозаңнан (силт) тұратын кластикалық шөгінді. Лосс – перигляциалдық немесе эолиялық (желмен тасылатын) шөгінді, құрамында 20% немесе одан аз балшық, ал қалғаны шамамен тең мөлшерде құм мен тозаңнан (типік түйірше өлшемі 20-дан 50 микрометрге дейін) тұрады және көбінесе кальций карбонатымен байланысқан. Әдетте, олар біртекті және өте кеуекті болып келеді, сондай-ақ шөгіндінің жарылуына және тік жарларды қалыптастыруға мүмкіндік беретін тік капиллярларға ие.
A loess (/US//'//l//ɛ//s//, //'//l//ʌ//s//, /'/l//oʊ//.//ə//s/, /UK/'/l//oʊ//.//ə//s//, //'//l//ɜ//s/; from Löss ) is a clastic, predominantly silt sized sediment that is formed by the accumulation of wind blown dust. A loess is a periglacial or aeolian (windborne) sediment, defined as an accumulation of 20% or less of clay with a balance of roughly equal parts sand and silt (with a typical grain size from 20 to 50 micrometers), often loosely cemented by calcium carbonate. Usually, they are homogeneous and highly porous and have vertical capillaries that permit the sediment to fracture and form vertical bluffs.
Қасиеттері
Лосселер біртекті; кеуекті; ұсақ, шашыраңқы; ақшыл сары немесе құмдық түсті; сәл байланысты; әдетте, қабатталмаған; және көбінесе әктасты болады. Лосс түйіршіктері бұрышты, жылтырауы немесе дөңгеленуі аз, кварцтан, фельдшпаттан, слюдадан немесе басқа минералдық кристалдардан тұрады. Лосс топыраққа ұқсас, құнарлы топырақ ретінде сипатталған. Лосс шөгінділерінің қалыңдығы жүз метрден астам (Солтүстік-Батыс Қытайда) және АҚШ-тың орталық бөліктерінде ондаған метрге жетеді. Лосселер әдетте жүздеген шаршы километрді жабатын жамылғы тәрізді шөгінділер түрінде кездеседі. Бұл шөгінділердің қалыңдығы көбінесе ондаған метрді құрайды. Лосселердің беттері көбінесе тік немесе дерлік тік болады. Түйіршіктері бұрышты болғандықтан, лосселер жылдар бойы құлап кетпей, тік беткейлерде тұра алады. Бұл топырақтың "тік жарылу" қасиеті бар, сондықтан оны үңгірлерді қазу арқылы тұрғын үйлер салуға болады, бұл Қытайдың кейбір аймақтарында кең таралған. Дегенмен, лосселер оңай эрозияға ұшырайды. Әлемнің бірнеше аймақтарында соңғы мұз дәуірінде басым жел бағыттарымен сәйкес келетін лосс қыраттары пайда болған. Америкада оларды "паха" қыраттары, ал Еуропада "греда" қыраттары дейді. Бұл лосс құмдақтарының пайда болуы жел және тундра жағдайларының үйлесімділігімен түсіндіріледі.
Loesses are homogeneous; porous; friable; pale yellow or buff; slightly coherent; typically, non stratified; and often calcareous. Loess grains are angular, with little polishing or rounding, and composed of quartz, feldspar, mica, or other mineral crystals. Loesses have been described as rich, dust like soil. Loess deposits may become very thick: at more than a hundred meters in areas of Northwestern China and tens of meters in parts of the Midwestern United States. Loesses generally occur as blanket deposits that cover hundreds of square kilometers. The deposits are often tens of meters thick. Loesses often have steep or vertical faces. Because the grains are angular, loesses will often stand in banks for many years without slumping. This type of soil has "vertical cleavage", and thus, it can be easily excavated to form cave dwellings, which is a popular method of making human habitations in some parts of China. However, loesses can readily erode. In several areas of the world, loess ridges have formed that had been aligned with the prevailing winds during the last glacial maximum. These are called "paha ridges" in America and "greda ridges" in Europe. The formation of these loess dunes has been explained as a combination of wind and tundra conditions.
Этимология
"Лёсс" сөзі, желмен әкелініп жиналған қоршаудың нәтижесін білдіретін мағынамен, неміс тілінен ("Löss") ағылшын тіліне алынған. Бұл сөз швейцариялық неміс тіліне дейін жетеді және ағылшын тіліндегі "loose" және неміс тіліндегі "los" сөздерімен туындас. Алғаш рет 1821 жылы Рейн өзені аңғарындағы лёсске қолданылды.
The word loess, with connotations of origin by wind deposited accumulation, was introduced into English from the German Löss, which can be traced back to Swiss German and is cognate with the English word loose and the German word los. It was first applied to the Rhine River valley loesses around 1821.
Зерттеу тарихы
"Löß" термині алғаш рет Орталық Еуропада Карл Цезар фон Леонхард (1823–1824) сипаттаған, ол Хайдельберг маңындағы Рейн аңғарында сары-қоңыр, сазды шөгінділерді байқаған. Бұл, әсіресе Фердинанд фон Рихтгофеннің (1878) Қытайдағы лесс байқауларының ықпалымен болды. Содан бері көптеген зерттемелер жарияланды, олар лесс пайда болуына және климат пен қоршаған ортаның өзгеруі туралы мәліметтер сақтайтын лесс/палеосоль (жатыр астындағы ескі топырақ) тізбектеріне назар аударды. Дегенмен, теңіздік изотоптық субстадия 5e-ге сәйкес келетін соңғы мұз аралық топырақтың хроностратиграфиялық орны да, мысалы, Зёллер және авторлар (1994) мен Фрехен және авторлар (1997) еңбектерінде көрсетілгендей, сенімді және нақты сандық даталаудың жетіспеуіне байланысты пікір-таластар тудырды. Бұл Австрия және Венгрияның лесс стратиграфиясы үшін соңғы мұз дәуірінің жасын 5 және 10% дейінгі дәлдікпен анықтауға мүмкіндік берді (Шмидт және авторлар, 2011), соның нәтижесінде Еуропа және Солтүстік жарты шардың кем дегенде соңғы екі мұз аралық/мұздық циклдеріндегі лесс/палеосоль тізбектерінің сенімді корреляциясы мүмкін болды (Фрехен, 2011). Бұдан әрі, сандық даталау атмосфераның палеошаңын, атмосфералық айналым үлгілері мен жел жүйелерінің өзгеруін, палеожауындылықты және палеотемператураны анықтау және түсіну үшін күрделі әдістерді қолданатын, сандық лесс зерттеулеріне негіз болып табылады.
The term "Löß" was first described in Central Europe by Karl Cäsar von Leonhard (1823–1824), who had reported yellowish brown, silty deposits along the Rhine valley near Heidelberg. particularly due to the convincing observations of loesses in China by Ferdinand von Richthofen (1878). A tremendous number of papers have been published since then, focusing on the formation of loesses and on loess/paleosol (older soil buried under deposits) sequences as the archives of climate and environment change. However, even the chronostratigraphical position of the last interglacial soil correlating with marine isotope substage 5e was a matter of debate, due to the lack of robust and reliable numerical dating, as summarized, for example, by Zöller et al. (1994) and Frechen et al. (1997) for the Austrian and Hungarian loess stratigraphy, respectively. resulting in reliable ages (or age estimates) with an accuracy of up to 5 and 10% for the last glacial record. Schmidt et al. 2011) allowing for a reliable correlation of loess/palaeosol sequences for at least the last two interglacial/glacial cycles throughout Europe and the Northern Hemisphere (Frechen 2011). Furthermore, the numerical dating provides the basis for quantitative loess research applying more sophisticated methods to determine and understand high resolution proxy data including the palaeodust content of the atmosphere, variations of the atmospheric circulation patterns and wind systems, palaeoprecipitation, and palaeotemperature.
Орталық Азия
Оңтүстік Тәжікстаннан Алматыға дейін лосс шөгінділерінің көптеген аймақтары орналасқан.
An area of multiple loess deposits spans from southern Tajikistan up to Almaty, Kazakhstan.
Қытай
Лосс жазығы, сондай-ақ Хуанту жазығы деп те аталады, Қытайдың Сары өзенінің жоғарғы және орта ағысы маңындағы шамамен 640 000 км² аумақты қамтитын жазық. Сары өзен осылай аталған, себебі оның жағалауын құрайтын сарғыш топырақ суға сары түс берген. Бұл аймақтың топырағы "жер бетіндегі ең тез эрозияға ұшырайтын топырақ" деп есептеледі. Лосс жазығы мен оның шаңды топырағы Шаньси, Шэньси және Ганьсу провинцияларының, Нинся Хуэй автономиялық ауданының және басқа да аймақтардың көп бөлігін жабады.
The Loess Plateau , also known as the Huangtu Plateau, is a plateau that covers an area of some 640,000 km2 around the upper and middle reaches of China's Yellow River. The Yellow River was so named because the loess forming its banks gave a yellowish tint to the water. The soil of this region has been called the "most highly erodible soil on earth". The Loess Plateau and its dusty soil cover almost all of Shanxi, Shaanxi, and Gansu provinces; the Ningxia Hui Autonomous Region, and parts of others.
Еуропа
Түрлі қалыңдығы бар (дециметрден бірнеше он метрге дейін) лосс шөгінділері Еуропа құрлығында кеңінен таралған. Солтүстік Еуропаның лосс белдеуі Оңтүстік Англиядан және Солтүстік Франциядан Германияға, Польшаға және Оңтүстік Украинаға дейін созылады, ал шөгінділер перигляциальдық жағдайлардың күшті ықпалымен сипатталады. Оңтүстік-шығыс Еуропаның лоссы негізінен Дунай бассейндеріндегі үстірттерде орналасқан, бұл Дунай өзен жүйесінен келген болуы мүмкін. Оңтүстік-батыс Еуропада лосс туындылары көбінесе Эбро аңғары мен Испанияның орталық бөлігімен шектеледі.
Loess deposits of varying thickness (decimeter to several tens of meters) are widely distributed over the European continent. The northern European loess belt stretches from southern England and northern France to Germany, Poland and the southern Ukraine and deposits are characterized by strong influences of periglacial conditions. South eastern European loess is mainly deposited in plateau like situations in the Danube basins, likely derived from the Danube River system. In south western Europe, relocated loess derivatives are mostly restricted to the Ebro Valley and central Spain.
Америка Құрама Штаттары
Айованың Лосс төбелері өзінің құнарлылығын 10 мың жыл бойы мұздықтан кейінгі органикалық заттарға бай хумустың жинақталуы арқасында құрылған далалық топыраққа қарыздар. Құнды А горизонт топырағы эрозияға ұшырағанда немесе нашарлағанда, астындағы лосс топырағы құнарсыз болады және ауыл шаруашылығын қолдау үшін тыңайтқыштар қосу қажеттілігі туады. Миссисипи штатының Виксбург қаласына жақын Миссисипи өзені бойындағы лосс үш қабаттан тұрады: Пейрия лоесі, Сицилия аралы лоесі және Кроули қырқасы лоесі. Бұл лоестер Плейстоцен дәуірінде әртүрлі кезеңдерде жинақталған. Сицилия аралы лоесі мен Кроули қырқасы лоесінің үстінде палеосоль деп аталатын ежелгі топырақ қабаттары қалыптасқан. Ең төменгі қабат – Кроули қырқасы лоесі, Иллинойс кезеңінің соңында жинақталған. Ортаңғы қабат – Сицилия аралы лоесі, Висконсин кезеңінің басында жинақталған. Ал ең жоғарғы қабат – қазіргі топырақ қалыптасқан Пейрия лоесі, Висконсин кезеңінің соңында жинақталған. Жануарлардың қалдықтарының ішінде құрлықтық гастроподтар мен мастодонттар кездеседі.
The Loess Hills of Iowa owe their fertility to the prairie topsoils built by 10,000 years of post glacial accumulation of organic rich humus as a consequence of a persistent grassland biome. When the valuable A horizon topsoil is eroded or degraded, the underlying loess soil is infertile, and requires the addition of fertilizer in order to support agriculture. The loess along the Mississippi River near Vicksburg, Mississippi, consists of three layers. The Peoria Loess, Sicily Island Loess, and Crowley's Ridge Loess accumulated at different periods of time during the Pleistocene. Ancient soils, called paleosols, have developed on the top of the Sicily Island Loess and Crowley's Ridge Loess. The lowermost loess, the Crowley's Ridge Loess, accumulated during the late Illinoian Stage. The middle loess, Sicily Island Loess, accumulated during the early Wisconsin Stage. The uppermost loess, the Peoria Loess in which the modern soil has developed, accumulated during the late Wisconsin Stage. Animal remains include terrestrial gastropods and mastodons.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда, Кентербери жазықтары мен Банкс түбегін қоса алғанда, кең аумақтарда лосс кездеседі. Лосс стратиграфиясының негізін 1890 жылы Джон Хардкасл қалады.
Extensive areas of loess occur in New Zealand including the Canterbury Plains and on the Banks Peninsula. The basis of loess stratigraphy was introduced by John Hardcastle in 1890.
Аргентина
Аргентинаның көп бөлігі лоесспен жабылып жатыр. Аргентинадағы лоесс екі аймаққа бөлінеді: 30° оңтүстік ендігінен солтүстікке қарай орналасқан неоропикалық лоесс және Пампея лоессы.
Much of Argentina is covered by loess. Two areas of loess are usually distinguished in Argentina: the neotropical loess north of latitude 30° S and the pampean loess.