Кіріспе

Жюль Верннің 1865 жылғы романы «Жерден Айға: 97 сағат 20 минутта тікелей жол» – Жюль Верннің 1865 жылғы романы. Ол Америка Азамат соғысынан кейінгі қару-жараққа құмар қоғам – Балтимор қару клубы және олардың үлкен Columbiad ғарыш қаруын жасау әрекеттері туралы баяндайды. Мақсаттары – Gun Club президенті, оның филадельфиялық қару жасаушы бәсекелесі және француз ақынынан тұратын үш адамды снарядқа салып, Айға қондыру. Бес жыл өткен соң Верн «Ай айналасында» атты жалғасын жазды.

Өмірбаян

Верннің романы Айға саяхатты баяндаған алғашқы әдеби шығарма емес; оларға Луцианның (б.з. II ғасыры) «Нағыз оқиғасы», Фрэнсис Годвиннің «Айдағы адам» (1638), Сирано де Бержерактың «Ай мемлекеттері мен империяларының комикалық тарихы» (1657), Джон Уилкинстің «Айдағы әлемді ашу» (1638) романы және 1756 жылы Парижде жарық көрген Мари-Анна Роберттің «Милорд Сетонның жеті планетадағы саяхаттары» романдары кіреді. Бұл оқиғаның ерекшелігі – Верннің зеңбірекке қойылатын талаптар бойынша шамамен есептеулер жасауға тырысқанында және сол кездегі тақырып бойынша эмпирикалық деректердің жетіспеушілігін ескере отырып, оның кейбір көрсеткіштерінің таңқаларлық дәлдікте болуында. Дегенмен, оның зымырансыз ғарышқа ұшыруға арналған зеңбірек нұсқасы, жолаушылар үшін қауіпсіз ғарыш саяхатын жүзеге асыру үшін тиімсіз болып шықты, себебі құтылу жылдамдығына жету үшін және жолаушыларға қауіпсіз жылдамдықпен ұшу үшін әлдеқайда ұзын ствол қажет болар еді. Романның француздық кейіпкері Мишель Арданның прототипі – нақты фотограф Феликс Надар. 1889 жылы Верн романның екінші жалғасын – «Солтүстік полюсті сатып алуды» жазды, онда «Зеңбірек клубының» мүшелері (жетекшісі Дж. Т. Мастон) Колумбиадты пайдаланып Жердің еңістігін өзгертуді және Арктика аймағының минералдық байлықтарын игеруді жоспарлайды.

Сюжет

Бұл оқиға АҚШ Азамат соғысы аяқталғаннан кейін басталады. Балтимор қару клубы – барлық түрдегі қару-жарақ (әсіресе, зеңбіректер) жасаумен айналысатын қоғам, және оның президенті Импей Барбикан өзінің соңғы идеясын қолдауға шақырғанда мүшелері бірігеді. Ол бірнеше есептеулер жасап, айға снаряд атуға қабілетті зеңбірек салуға болатынына сенімді. Серіктерінің қолдауымен тағы бір жиналыс өткізіліп, снаряд қай жерден атылатыны, зеңбірек пен снарядтың өлшемдері мен материалдары, сондай-ақ қандай ұнтақ қолдану керектігі шешіледі. Барбиканның ескі қарсыласы, Филадельфиялық капитан Николл, тік торлы қару жасаушы, бүкіл жобаның абсурд екенін жариялайды және Барбиканмен осындай мүмкін емес нәрсеге қатысты бірнеше тікелей тікелей ставкалар жасап, олардың мөлшерін арттырады. Алғашқы кедергі – алып зеңбірек салуға жеткілікті қаржы табу (және Николл оған қарсы 1000 доллар тікелей тікелей ставка жасады) – Америка мен Еуропаның бірнеше елінен жиналады. Атап айтқанда, АҚШ төрт миллион доллар сыйлайды, ал Англия бастапқыда ештеңе бермейді. Нәтижесінде бес жарым миллион долларға жуық қаражат жиналады, бұл жобаның қаржылық тұрғыдан орындалуын қамтамасыз етеді. Флорида штатындағы «Тампа Таун» қаласындағы Стоун Хилл зеңбірек салу орны ретінде таңдалады. Қару клубы сол жерге барып Колумбиад зеңбірегін салуға кіріседі, ол үшін 900 фут (274 м) және 60 фут (18 м) диаметрлі шұңқыр қазу қажет, ол уақытында аяқталады, бірақ Барбиканды күтпеген жағдай күтеді: француз саяхатшысы Мишель Ардан снарядта айға саяхаттауды жоспарлап отыр. Ардан, Қару клубы және Флорида тұрғындары арасындағы кездесу кезінде Николл пайда болып, Барбиканды дуэльге шақырады. Арданға Қару клубының хатшысы Дж.Т. Мастон ескерту жасағаннан кейін, ол қарсыластарымен орманға барады, онда олар дуэльге келіскен, ал дуэль тоқтатылады. Осы уақытта Барбикан жарылыстан туындайтын үлкен үдеуді қалай жеңу мәселесін шешеді. Ардан Барбикан мен Николлдің өзімен бірге снарядта саяхаттауын ұсынады, және оның ұсынысы қабылданады. Ақырында снаряд сәтті ұшырылады, бірақ үш астронавттың тағдыры белгісіз қалды. «Ай төңірегінде» атты жалғасы үш ер адамның Жерден Айға сапар кезінде басынан өткен оқиғаларды баяндайды.

Халықтық мәдениетке әсер ету

Роман 1875 жылы Жаков Оффенбахтың музыкасымен жазылған «Айға саяхат» операсының шабыты болды, автордың рұхсатысыз. 1880 жылы «The Pall Mall Gazette» газеті Верннің «Колумбиасын» «ғарыш кемесі» деп сипаттады – тарихта бұл терминнің алғаш рет қолданылуы. Г. Уэллстің 1901 жылғы «Айдағы алғашқы адамдар» романында (Айға алғашқы саяхатшылар туралы) басты кейіпкер, мырза Бедфорд, Верннің романын серігі, профессор Каворға айтады, ол (Вернге қатысты болуы мүмкін) Бедфордтың не туралы айтқанын білмейтінін жауап береді. Верн кейіннен оған жауап ретінде, өзінің адамдарын Айға жіберу үшін қарапайым мақта қолданғанын айтты – бұл нақты зат. «Мырза Уэллс маған біршама ‘cavourite’ көрсете ала ма?» – деп сұрады ол әжуалы түрде. Роман (Уэллстің «Айдағы алғашқы адамдар» романымен бірге) 1902 жылы Жорж Мелиес жасаған алғашқы ғылыми-фантастикалық фильм «Айға саяхатқа» шабыттандырды; 1958 жылы оқиғаның тағы бір киноадаптациясы «Жерден Айға» деген атпен шықты, ал 1967 жылы «Жюль Верннің зымыраны» (1967) фильмінің негізі болды – Бёрл Айвс пен Терри Томас бас рөлде ойнаған британдық комедия. 1961 жылы Чехословакияда түсірілген «Құтты барон Мюнхгаузен» фильмі Верн романының кейіпкерлері мен сюжеттік элементтерін Барон Мюнхгаузен мен Сирано де Бержерактың әңгімелерімен біріктіреді. 1953 жылдың наурыз айында «Гилбертон» компаниясы «Жерден Айға» романының комикс адаптациясын «Классикалық суреттелгендер» сериясының 105-ші нөмірі ретінде жариялады. Белгісіз сценарийші Верннің «Жерден Айға» романын «Ай маңында» атты жалғасымен біріктірді. «Гилбертон» компаниясының көркемдік директоры Алекс А. Блум мұқаба суреті мен 44 беттік интерьер суретін жасады. 1953 және 1971 жылдар аралығында бұл туынды он екі рет қайта басылды. «Аполлон-11» экипажы Айға оралғанда, 23 шілдеде телеарнада сұхбат беру кезінде Жюль Верннің кітабына сілтеме жасады. Миссия командирі, астронавт Нил Армстронг: «Жүз жыл бұрын Жюль Верн Айға саяхат туралы кітап жазды. Оның «Колумбия» атты ғарыш кемесі Флоридадан ұшып, Айға сапар жасағаннан кейін Тынық мұхитына қонды. Бізге қазіргі «Колумбия» ертең Жер планетасымен және Тынық мұхитымен кездесетін болғандықтан, экипаж мүшелерінің ойларымен сіздермен бөлісу орынды болар еді» деді. 2010 жылғы «Кванттық ұры» трилогиясында басты кейіпкер әскери қару-жараққа маманданған «Gun Club zoku» тобымен одақтасады, ал «The Causal Angel» (2014) романында ядролық қуатпен жұмыс істейтін ғарыш қаруын пайдаланып Жерден қашып шыққаннан кейін, оларға «Верннің оқ-дәрісін» бірегей коллекциялық зат ретінде сатады; автор Ханну Раджаниеми Верннің жанкүйері. Жапондық аниме «Space Brothers» (2012–2014) сериалының 39-51 эпизодтарына арналған ашылуы («Small World» by Fujifabric) оқиғаның пародиязы болды, тіпті ағылшын тіліндегі алғашқы аударманың мұқабасымен аяқталды. 1995 жылы Париждегі «Диснейлендтегі» «Space Mountain» атты американдық таулардың алғашқы нұсқасы «Space Mountain: De la Terre à la Lune» романына негізделген. Атракционның сыртқы пішіні Верн дәуірінің ретро-фютуристикалық стилінде жасалған, нитке және қазандық пластинасына ұқсас әсерлермен, сондай-ақ «Колумбиа» арқалықтарымен, пойыз өтетін кезде дыбыс шығарып, түтін шығарып, жолаушыларға ғарышқа ұшырылғандай сезім береді. 1995 жылы «BBC» «Space Mountain» құрылысы туралы 44 минуттық деректі фильм түсірді, оны «Айға ату» деп атады; Тим Делани мен оның командасы кітапты өмірге әкелгенін көрсетті.