Протопланета – ірі планеталық жаңағы, планеталық жүйе қалыптасу кезінде пайда болады. Шағын денелердің бірігуінен құралады, ішкі құрылымы дифференциалданады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үлкен планеталық эмбрион
Large planetary embryo
Протопланета – протопланеталық диск ішінде пайда болған, ішкі балқуға ұшырап, дифференциацияланған құрылымы бар үлкен планеталық эмбрион. Протопланеталардың шағын планеталардан (планетезимальдардан) пайда болатыны есептеледі. Бұл шағын планеталардың гравитациялық әсерлесуінен орбиталары бұзылып, соқтығысып, бірте-бірте ірі планеталарға қосылып дамиды.
A protoplanet is a large planetary embryo that originated within a protoplanetary disk and has undergone internal melting to produce a differentiated interior. Protoplanets are thought to form out of kilometer sized planetesimals that gravitationally perturb each other's orbits and collide, gradually coalescing into the dominant planets.
Планеталық гипотеза
Планетазимал – шаң, тас және басқа материалдардан құралған, мөлшері метрден жүздеген километрге дейін жететін дене. Чемберлин-Мултон планетазималдық гипотезасы мен Виктор Сафроновтың теорияларына сәйкес, газ және шаң сияқты материалдардан тұратын протопланеталық диск планеталық жүйенің қалыптасу кезеңінде жұлдыздың айналасында айналады. Мұндай материалдарға гравитацияның әсерінен үлкеніп, олардың кейбіреулері планетазимал мөлшеріне жетеді. Планетазималдық денелердің соқтығысуы нәтижесінде бірнеше жүз ірі планеталық эмбриондар пайда болды деп есептеледі. Жүздеген миллион жылдар бойы олар бір-бірімен соқтығысып, планеталық эмбриондардың планеталарды құрастыру үшін қалай соқтығысқанын білу мүмкін емес, бірақ алғашқы соқтығысулар эмбриондардың бірінші "ұрпағын" азырақ, бірақ ірірек эмбриондардан тұратын екінші ұрпақпен алмастырды деген болжам бар. Бұл эмбриондар өз кезегінде соқтығысып, үшінші, одан да ірі эмбриондардың азырақ ұрпағын құрады. Ақырында, планеталардың құрамын толық аяқтау үшін тек бірнеше эмбрион ғана қалды. Ертедегі протопланеталарда радиоактивті элементтер көп болды, бірақ олардың саны уақыт өте келе радиоактивті ыдырау салдарынан азайды. Радиоактивтілік, соқтығыстар және гравитациялық қысымнан туындаған қызу протопланеталардың бөліктерін планетаға айналғанда ерітеді. Еріген аймақтарда ауыр элементтер ортаға шөгіп, жеңіл элементтер бетке көтеріледі. Бұл процесс планеталық дифференциация деп аталады. Кейбір метеориттердің құрамы кейбір астероидтерде дифференциация болғанын көрсетеді.
A planetesimal is an object formed from dust, rock, and other materials, measuring from meters to hundreds of kilometers in size. According to the Chamberlin–Moulton planetesimal hypothesis and the theories of Viktor Safronov, a protoplanetary disk of materials such as gas and dust would orbit a star early in the formation of a planetary system. The action of gravity on such materials form larger and larger chunks until some reach the size of planetesimals. It is thought that the collisions of planetesimals created a few hundred larger planetary embryos. Over the course of hundreds of millions of years, they collided with one another. The exact sequence whereby planetary embryos collided to assemble the planets is not known, but it is thought that initial collisions would have replaced the first "generation" of embryos with a second generation consisting of fewer but larger embryos. These in their turn would have collided to create a third generation of fewer but even larger embryos. Eventually, only a handful of embryos were left, which collided to complete the assembly of the planets proper. Early protoplanets had more radioactive elements, the quantity of which has been reduced over time due to radioactive decay. Heating due to radioactivity, impact, and gravitational pressure melted parts of protoplanets as they grew toward being planets. In melted zones their heavier elements sank to the center, whereas lighter elements rose to the surface. Such a process is known as planetary differentiation. The composition of some meteorites show that differentiation took place in some asteroids.
Күн жүйесіндегі дәлелдер
Күн жүйесінде планеталық денелердің соқтығысуы бірнеше жүздеген планеталық эмбриондарды құрады деп саналады. Бұл эмбриондар Церера мен Плутонға ұқсас, массасы шамамен 1022-1023 кг, ал диаметрі бірнеше мың километр болатын. Гиганттық соқтығысу гипотезасы бойынша, Ай Күн жүйесінің алғашқы кезеңінде Жермен Теоя деп аталатын гипотетикалық протопланетаның зор соқтығысуынан пайда болған. Ішкі Күн жүйесінде көбінесе бұзылмай сақталған үш протопланета – Церера, Паллас және Веста астероидтері. Психе, басқа бір нысанмен болған күшті соқтығысудан аман қалған болуы мүмкін, нәтижесінде протопланетаның сыртқы, тас қабаттары жойылған. Метис астероидінің де шығу тарихы Психеге ұқсас болуы мүмкін. Лутеция астероидінің де протопланетаға тән қасиеттері бар. Койпер белдеуіндегі кіші планеталар да протопланеталар деп аталады. Жерде темір метеориттер табылғандықтан, астероидтар белдеуінде металл ядролы басқа протопланеталар болған, кейіннен олар бұзылып, осы метеориттердің көзіне айналған деп есептеледі.
In the case of the Solar System, it is thought that the collisions of planetesimals created a few hundred planetary embryos. Such embryos were similar to Ceres and Pluto with masses of about 1022 to 1023 kg and were a few thousand kilometers in diameter. According to the giant impact hypothesis the Moon formed from a colossal impact of a hypothetical protoplanet called Theia with Earth, early in the Solar System's history. In the inner Solar System, the three protoplanets to survive more or less intact are the asteroids Ceres, Pallas, and Vesta. Psyche is likely the survivor of a violent hit and run with another object that stripped off the outer, rocky layers of a protoplanet. The asteroid Metis may also have a similar origin history to that of Psyche. The asteroid Lutetia also has characteristics that resemble a protoplanet. Kuiper belt dwarf planets have also been referred to as protoplanets. Because iron meteorites have been found on Earth, it is deemed likely that there once were other metal cored protoplanets in the asteroid belt that since have been disrupted and that are the source of these meteorites.