Кіріспе

1964 жылғы қарақындық/өлтіру, нәтижесінде Ұлыбританияда өлім жазасы соңғы рет қолданылды.

1964 жылдың 7 сәуірінде Джон Алан Уэсттің қаны төгілуі Ұлыбританияда өлім жазасының соңғы рет орындалуына себеп болған қылмыс еді. 53 жастағы Вест, кір жуу компаниясында жүргізуші болып жұмыс істеген, Сейтон қаласындағы үйінде тонау мақсатымен келген Гвинн Эванс пен Питер Алленнің қолынан ұрып-соғып, пышақтап өлтірілді. Екі қылмыскер де жұмыссыз болған, бұрын ұсақ қылмыстар жасаған және қылмыс жасағаннан кейін екі күн ішінде ұсталды, айыпталып сотқа берілді. Сотта екеуі де кінәны бір-біріне таңды, бірақ қазылар алқасы екеуін де кінәлі деп танып, екеуіне де өлім жазасы берді. Сол кезде Ұлыбританияда өлім жазасын қолдану төмендеп, халық пікірі бұл практикаға қарсы болды. Сондықтан, екі айыптының жазасын жеңілдетпеу туралы шешім көпке күтпеген нәрсе болды. Екеуі де 1964 жылдың 13 тамызында сағат 8:00-де Манчестер және Ливерпуль түрмелерінде өлім жазасына кесілді. Кісі өлтіргені үшін өлім жазасы 15 айдан кейін Ұлыбританияда жойылды.

Гвинн Эванс

Гвинн Оуэн Эванс (туған аты Джон Робсон Уолби, 1 сәуір 1940 – 13 тамыз 1964) Мэрипорт, Камберленд қаласында Томас пен Ханна Уолбидің үшінші және аман қалған ең үлкен баласы ретінде дүниеге келді. Мэрипорттағы орта мектепте оқығанда, ол кейде Кокермуттағы Довенби Холл психикалық колониясына баратын. 15 жасқа келгенде мектепті бітірген соң Карлайлдағы қонақ үйде парадшы болып, Британ темір жолында локомотив тазалаушысы болып жұмыс істеді, сондай-ақ жұмыссыздық кезеңдері де болды. 1957 жылы оған бақылау ордері беріліп, Бристольдегі жатақханаға жіберілді. Кейін сол жылы ол шекаралық полкке қатысты, бірақ 1958 жылдың наурыз айында "қазіргі стандарттар бойынша жарамсыз" деп босатылды. 1958 жылдың қараша айында ол қайтадан Royal Inniskilling Fusiliers полкіне қатысты, бірақ 1959 жылдың ақпанында сол себеппен босатылды. Содан кейін ол Оуэн Эванс есімін қабылдап, қарулы күштерге қайтадан түсуге тырыспас бұрын Британ темір жолында қысқа уақыт жұмыс істеді. Корольдік әуе күштері оны 1959 жылдың шілдесінде қабылдады, бірақ төрт айдан кейін "әуе күштері қызметіне дене жағынан жарамсыз" деп босатты. 1960 жылдың қыркүйегінен бастап Уоркингтон маңындағы уақытша жұмыстар істегенде Эванс қысқа мерзімге Лейкленд кір жуу зауырында жұмыс істеді және Джек Уэстпен танысты. 1961 жылдың қазан айында ол Бирмингемге көшіп, асханада жүкті тасушы, жүргізуші және лифт операторы болып жұмыс істеді. 1963 жылдың 5 сәуірінде Гвин Эванс ретінде Карлайл соты оны 5 шиллинг ақша ұрлығы және жалған сөздермен 16 шиллинг ақша және теміржол билетін алуда айыптады. Оған 5 фунт стерлинг айыппұл салынды және төрт күнге қамауға өкім шығарылды; ол төрт күнге қамауды таңдады. Ол достасынан екі жарты шиллинг ұрлап, анасының жерлеу рәсімінде әмиянын жоғалтқанын айтып, полиция бөлімінен 16 шиллинг қарыз алды. Келесі айда Эванс Дадлиде жүргізуші куәлігісіз көлік жүргізгені үшін және жүргізуші куәлігін алдау мақсатында пайдаланғаны үшін үш айға сотталды. Эванс 1963 жылдың қазан айында Ланкастер бригадасына қайта қатысты, бірақ оның қылмыстық істері және оларды жасырғаны анықталғаннан кейін 14 қарашада босатылды. Сотта Эванс уэльс акцентімен сөйледі. Ол ата-анасы неміс екенін және Инсбрук қаласында туғанын білгеннен кейін Эванс есімін қабылдағанын мәлімдеді.

Питер Аллен

Питер Энтони Аллен (4 сәуір 1943 – 13 тамыз 1964) Чешир графтығындағы Уоллси қаласында Ричард Томас Алленнің екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Уоллсидегі орта мектепті бітіргеннен кейін, ол да 15 жасында оқуын доғарды. Бір ай ішінде екі жұмысқа орналасып, бірақ олардан айырылды, салғырттығы үшін жұмыстан шығарылды, бірақ кейін үш ай бойы құбыр тазалаушы болып жұмыс істеді. 1958 жылдың 10 шілдесінде ол Корольдік артиллерияның Жас басшылар полкіне кіші мерген ретінде қабылданып, 11 ай қызмет еткеннен кейін 1959 жылдың 13 маусымында "қажеттілік болмағандықтан" босатылды; оған жақсы мінездеме берілді. Әскерден шыққаннан кейін екі жыл бойы Аллен екі жүк тасымалдау компаниясында жұмыс істеді; 1961 жылдың қазан айында екінші компания оны жұмыстан шығарды, себебі оған жоғары лауазым берілген еді және ол жауапкершілікке төтеп бере алмады. Аллен жүк көлігінің жүргізушісі болып жұмыс істеген кезде, 1960 жылдың тамызында машина ұрлауға көмектескені үшін алғаш рет қылмыстық жаза алды; оған условты түрде босатылу жазасы берілді. 1961 жылдың 11 қарашасында Аллен кинотеатрдың билет сатушысы Мэриге үйленді; олар католик шіркеуінде неке қиды және Манчестерге көшті. Сол айда ол металл теріп сатушыдан жұмыс тапты, бірақ 1962 жылдың сәуірінде жұмыс уақытын дұрыс сақтамағаны үшін жұмыстан шығарылды. Алты ай сүт зауытында жұмыс істегеннен кейін, алты ай болат зауытында жұмыс істеді, Аллен 1963 жылдың сәуірінде Престон қаласына көшкен болатын. Ол ауыл шаруашылығы тауарларын сату компаниясында жұмысшы болып жұмысқа орналасты, бірақ екі айдан кейін арқасын жарақаттап, жұмыс істей алмады; ол 1964 жылдың қаңтарына дейін жұмыстан босатылмады. Сол айда ол Эванспен бірге бірнеше қарақшылық қылмыстарын жасады. 1964 жылдың ақпанында ол Престон сүт зауытына жұмысқа қабылданды, бірақ бір айдан кейін жұмыстан қашып кеткені үшін жұмыстан шығарылды.

Қылмыс және тұтқындалу

Джон Уэст, достарына Джек деп таныс, 28 Кингс-авеню, Ситон, Камберленд қаласында жалғыз тұрды. 53 жасында ол 34 жыл бойы Уоркингтондағы Лейкленд кір жуу зауытында фургон жүргізушісі болып жұмыс істеді. 1964 жылғы 6 сәуірде жұмыстан кейін сағат 18:00-ге дейін үйіне оралды. Келесі күні таңертеңгі сағат 3:00 шамасында оның көршісі Уэсттің үйінен келген дауысқа оянып, терезенің артынан көшемен жылдам келе жатқан көлікті көрді. Көрші полицияға хабарласты, олар Уэсттің басы ауыр жарақаттанғандықтан және кеудесіне пышақтан жараланғандықтан өлгенін анықтады. Оның үйінен полиция плащ тапты, оның қалталарында медальон мен әскери меморандум болды. Медальонда "G. O. Evans, July, 1961" деп жазылған, ал меморандумда "Мисс Норма О'Брайан" есімі және Ливерпуль мекенжайы көрсетілген. Ливерпуль полициясы Норма О'Брайенді көрсетілген мекенжайда тапты; ол 17 жастағы Ливерпульдегі фабрика жұмысшысы еді және полицияға 1963 жылдың күзінде Престондағы қарындасы мен күйеуімен бірге тұрғанда "Жинжер Оуэн Эванс" деген ер адаммен танысқанын айтты. Ол Эванстың медальонды тағып жүргенін де растады. Ол Вестморлендтегі Кендал қаласына апарылып, медальонды таныды. Эванс пен Аллен Уэсттің үйіне бару үшін (қара 1959 жылғы Ford Prefect, NXC 771 тіркелген нөмірі) бір көлікті ұрлап, кейін оны Ланкаширдегі Ормскирк қаласындағы құрылыс алаңында тастап кетті. Эванс көршісінен оны сол жерде қалдыруға рұқсат сұрады, ал көрші оның мінез-құлқына күдікпен қарады және 7 сәуірдің сейсенбі күні кешке полицияға хабарлады. Полиция көліктің ұрланғанын және Ситондағы сипаттамаларға сәйкес келетінін анықтады; көліктің сипаттамалары мен Эванстың суреттері арқылы олар оның Ланкаширге дейінгі маршрутын анықтады. Полиция Эванстың ата-анасы, қылмыстық және әскери тізілімдері арқылы Престондағы Алленнің мекенжайын да анықтады. 8 сәуір күні, сағат 13:00-де, Уэсттің өліміне 36 сағаттан аз уақыт өткен соң, полиция Эвансты іздеп Престонның Кларендон жолындағы Алленнің үйіне келді. Аллен полиция бөліміне баруға келісті, содан кейін Кендалға, содан кейін Уоркингтонға (қылмыстық тергеу штабы орналасқан жерге) апарылды. Аллентің сұраққа жауабында ол кісі өлтіру түні әйелімен және "Сэнди Эванспен" үйде болғанын айтты. Оның әйелі Манчестердегі анасына барып жатқанын және мекенжайын берді. Бастапқыда Миддлтон полиция бөліміне жеткізілген Эванс, кісі өлтіруге күдікпен ұсталғанын естігенде, Алленмен, Алленнің әйелімен және екі баласымен бірге Уэсттен ақша алуға барғанын мойындады. Эванс Алленді кісі өлтіруге жалғыз кінәлі деп айыптады. Содан кейін оны миссис Алленмен бірге Уоркингтонға апарып кетті.

Сұрау салу

Аллен бастапқыда дүйсенбі күні түнде ештеңе істемегенін мәлімдеді, бірақ әйелі мен Эванстың қамауда екенін естіген соң пікірін өзгертті. Ол Эванстың Вестті тонауды ұсынғанын және бастапқыда Весттің үйіне өзі кіргенін түсіндірді. Эванс Вест байқамауына үміттеніп, Алленді ішке кіргізді, бірақ Вест төмен қабатқа келді де Аллен онымен төбелес жасады. Ол Эванстың өзіне темір құбыр беріп, оны Вестті ұру үшін қолданғанын айтты. Аллен осы сияқты мәлімдеме жасады. Эванс Вест өзіне Уоркингтонға келсе және ақшаға жарымы болса, кездесу керектігін айтқандықтан, қарыз сұрау үшін барғанын мәлімдеді. Алайда, ол Алленнің Весттің үйіне ұрлық мақсатымен күшпен кіргенін және Вестке шабуыл жасаған жалғыз адамның Аллен болғанын айтты. Сұраққа жауап беру кезінде Эванс пышақ туралы ештеңе білмейтінін және оның қасында жоқ екенін өз еркімен айтты. Осыған дейін полиция Весттің пышақталғанын хабарламаған еді. Эванс Весттің сағатын ұрлағанын мойындады. Миссис Алленнің мәлімдемесі күйеуінің Эванстың оны үйге шақыру үшін келгенін растады. Ол екі ер адамнан үйде не болғанын сұрағанын және Эванстың екеуінің де Вестке шабуыл жасағанын айтқандығын баяндады. 9 сәуір күні, бейсенбіде, сағат 1.15-те, кісі өлтіруден кейін 48 сағаттан аз өткен соң, Эванс пен Аллен екеуіне де айып тағылды.

Сот

Аллен мен Эванс екі күндік сот отырысынан кейін Уоркинтон судьяларымен сотқа жіберілді. Сот ісі бастапқыда Ланкастер апелляциялық сотына бекітілді, бірақ қорғау тарапының өтініші бойынша Манчестер апелляциялық сотына ауыстырылды. 23 маусымда Ашворт судьясының төрағалығымен бірлескен сот басталды; Жозеф Кантли QC айыптауды жүргізді, Алленді Ф. Дж. Нэнс және Р. Г. Гамильтон қорғады, ал Эвансты Гриффит Гатри Джонс QC қорғады. Айыптама 1957 жылғы Қылмыстық кодекс бойынша қастандық қылмысы болды, себебі Уэст ұрлық кезінде қаза тапқан (сонымен қатар, екі банк шоты мен алтын сағатты тонау бойынша қосымша айып тағылды). Аллен Уэстке тек бірнеше соққы бергенін, ал Эванс пышақ қолданғанын мәлімдеді. Эванстың қорғанысы бойынша, ұрлықты Аллен ұсынған (егер Уэст қарыз беруден бас тартса), ал ол зорлық-зомбылық болмаса ғана оған қосылған. Соттағы ең маңызды куәгер – күйеуін қорғау үшін шақырылған миссис Аллен болды. Ол Эванстың Алленді Уэсттің үйіне кіргізгенін және екеуінің де Уэстке шабуыл жасағаны үшін жауапты екенін айтты. Сондай-ақ, Эванс Вестті өлтірген пышақты Вестморлендтегі Виндермирдегі көліктен терезеден лақтырғанын және Эванстың Весті пышақтауға қатысты кінәлі екенін білдіретін сөздер айтқанын куәландырды. Қарсы сұрақтар кезінде ол Эванстың тек тұрғын емес, одан да жақын адам болғанын мойындады; Эванстың адвокаты Дурхам түрмесінде сот күтіп тұрған кезде оған жазған махабат хаттарын ұсынды. Эванстың соттағы жағдайы туралы естігеннен кейін махабат хаттарының тоны күрт өзгерді, содан кейін ол оған деген «терең және ащы жек көрушілігін» жазды. Судья кейін қазылар алқасына оның куәлігіне сақ болуға нұсқау берді; алайда, прокуратура оның алғашқы мәлімдемесін ұсынуға рұқсат алды, ол оның айтқандарының тұрақты екенін көрсетті. Соңғы сөзінде судья қазылар алқасынан кісі өлтіруді екі адамның біреуі жасады ма, жоқ па, шешуді сұрады; егер солай болса, екіншісі ең көп дегенде қастандық емес қылмыс үшін кінәлі деп табылған болар еді. Үш сағат істі қарастырғаннан кейін қазылар алқасы екеуін де бірдей кінәлі деп тапты және екеуіне де «заңмен рұқсат етілген тәртіппен өлім жазасын беруге» үкім шығарды.

Ағаштау

Екі адам да шағымданып, шағымды 20 шілдеде Уоддингтонның Лорд Паркері, судья Винн және судья Виджерри тыңдады. Келесі күні сот апелляциялық шағымды қабылдамады. Өлім жазасын орындау күні 13 тамызға белгіленді. Заң бойынша, Ішкі істер министрі королеваға мейірімділік құқығын қолдануды және өлім жазасын өмір бойына түрмеге ауыстыруды кеңес беру керектігін шешуге тиіс еді; 1957 жылдан бері өлім жазасына кесілген 48 адамның 19-ы кешірілді. 1963 жылы Англияда екі ғана адам өлім жазасына кесілді (Рассел Паско және Деннис Уити), ал 1964 жылы әлі ешкім өлім жазасына кесілген жоқ. Автор Элвин Джонстың сөзіне қарағанда, Солтүстік-Батыс полициясы кешірім күтуде болған. Жқында Ланкаширден шыққан аса қатыгез кісі өлтірушіге кешірім берілуі, Престондағыларға Аллен мен Эвансқа да кешірім берілуі мүмкін деген ойға келген болуы мүмкін, соның салдарынан екеуін де өлім жазасына кесуді талап ететін петиция басталды (сондай-ақ кешірім беруді сұраған кішірек петиция да болды). 10 тамызда Ішкі істер министрлігі екі жағдайда да "Мемлекеттік билікке заңның қалыпты барысына араласуға кеңес беруге жеткілікті негіз таба алмағанын" хабарлаған хаттар жіберді. Гвинн Оуэн Эванс 1964 жылғы 13 тамызда сағат 8:00-де Манчестердегі Стрейнджвейс түрмесінде Гарри Аллен атқан, ал оған Ройстон Рикард көмектесті. Сол уақытта Питер Алленді Роберт Лесли Стюарт Ливерпульдегі Уолтон түрмесінде Гарри Робинсонның көмегімен атты. Бұл Ұлыбританиядағы өлім жазасы бойынша соңғы сот шешімі болды.

Салдары

Кейінірек Мэри Аллен күйеуінің жақын досы болған Билли Прайсқа тұрмысқа шықты. Ол Алленнің Марк және Ричард есімді ұлдарын асырап алды. Мэри Аллен 1980 жылы 37 жасында қайтыс болды. 2017 жылдың жазында Ұлттық мұрағатқа ұсынылған медициналық құжаттарға сәйкес, Гвинн Эванс "ауыр психологиялық мәселелерге" тап болған, егер оның қорғау тобы сотта толық жауапкершілігін азайту туралы өтініш білдірген болса, оның асылып қалмауы мүмкін еді.