Кіріспе
Циперметрин (CP) – химиялық қосылыс, синтетикалық пиретроид, кең ауқымды коммерциялық ауыл шаруашылығында инсектицид ретінде, сондай-ақ тұрмыстық мақсаттағы тұтыну өнімдерінде қолданылады. Ол жәндіктерде тез әсер ететін нейротоксин болып табылады. Топырақ пен өсімдіктерде оңай ыдырайды, бірақ үй ішіндегі инерт беттерге қолданғанда бірнеше апта бойы тиімділігін сақтай алады. Бұл жүйелік емес және ұшпайтын инсектицид, ол тікелей жанасу және жұту арқылы әрекет етеді, ауыл шаруашылығында және зиянкестерді бақылау өнімдерінде қолданылады. Күн сәулесі, су және оттегі оның ыдырауын жылдамдатады. Ұлттық пестицидтер телекоммуникациялық желісінің (NPTN) мәліметінше, циперметрин балықтарға, араларға және су жәндіктеріне жоғары уытты. Ол көптеген үй шаруашылықтарында қолданылатын құмырсқалар мен тарақандарды өлтіруге арналған құралдарда, соның ішінде Рейд, Орто, Комбат, құмырсқаға арналған мел және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Байгон өнімдерінің кейбірінде кездеседі.
Cypermethrin (CP) is a synthetic pyrethroid used as an insecticide in large scale commercial agricultural applications as well as in consumer products for domestic purposes. It behaves as a fast acting neurotoxin in insects. It is easily degraded on soil and plants but can be effective for weeks when applied to indoor inert surfaces. It is a non systemic and non volatile insecticide that acts by contact and ingestion, used in agriculture and in pest control products. Exposure to sunlight, water and oxygen will accelerate its decomposition. Cypermethrin is highly toxic to fish, bees and aquatic insects, according to the National Pesticides Telecommunications Network (NPTN). It is found in many household ant and cockroach killers, including Raid, Ortho, Combat, ant chalk, and some products of Baygon in Southeast Asia.
Қолданылуы
Циперметрин мал шаруашылығында сиыр, қой және құсқа шабуылдайтын сыртқы паразиттерді жою үшін қолданылады.
Адамның әсері
Циперметрин терімен жанасу немесе жұту арқылы орташа уытты әсер етеді. Ол тері мен көзді тітіркендіруі мүмкін. Тері арқылы әсер етуінің белгілеріне ұю, қыстыру, қышу, күйдіру сезімі, несеп шығаруды бақылаудың жоғалуы, координацияның бұзылуы, құрысулар және қатерлі салдарға алып келуі мүмкін. Пиретроидтар орталық нерв жүйесіне кері әсер етуі мүмкін. Құлақ күпесіне 130 мкг/см дермальды доза қолданған еріктілерде жергілікті ұю мен күйдіру сезімі пайда болды. Бір адам 10% циперметрин және май қоспасымен пісірілген тағамды жеп, оны тамақ майы деп жаңылысқаннан кейін қайтыс болды. Тамақтанғаннан кейін көп ұзамай, ол құсу, ұзаққа созылған құсу, асқазан ауыруы және диарея сезімдерін бастан өткерді, содан кейін құрысулар, есінен тану және комаға түсті. Басқа отбасы мүшелері жеңіл белгілерді көрсетті және ауруханада емделгеннен кейін сауығып кетті. Адамдарда аллергиялық тері реакцияларын тудыруы мүмкін. Шамадан тыс әсер етуі нәтижесінде жүрек айну, бас ауруы, бұлшықет әлсіздігі, сілекейдің көп бөлінуі, тыныс алудың қиындауы және құрысулар пайда болуы мүмкін. Адам организмінде циперметрин ферменттік гидролиз арқылы бірнеше карбон қышқылы метаболиттеріне ыдырайды, олар зәрмен шығарылады. Химиялық затқа жұмысшылардың ұшырауын зәрдегі метаболиттерді өлшеу арқылы бақылауға болады, ал ауыр дозалануды қан немесе плазмадағы циперметрин мөлшерін анықтау арқылы растауға болады.
Жануарларды зерттеу
Циперметрин мысықтар үшін өте улы, олар иттерге арналған терапиялық дозаларды көтере алмайды. Бұл, циперметрин метаболизміне жауапты фермент – UGT1A6 жетіспеушілігімен байланысты. Нәтижесінде, циперметрин мысықтардың дене мүшелерінде иттерге және басқа сүтқоректілерге қарағанда әлдеқайда ұзақ сақталады және үлкен дозада өлімге әкелуі мүмкін. 2001 жылы Элбетиева және басқалардың зерттеулерінде еркек егешқұйрықтарда циперметриннің көбелек безі жүйесіне токсикалық әсер ететіні көрсетілді. Тағы бір нәтижеде, 15 күндік үзіліссіз дозалаудан кейін андроген рецепторларының және қан сарысуындағы тестостерон деңгейінің айтарлықтай төмендегені байқалды. Бұл деректер циперметриннің жоғары дозаларда еркек егешқұйрықтарда тұқымдық түтікшелердің құрылымын және сперматогенезді бұзуға қабілетті екенін көрсетеді. Ересек шақта циперметринге ұзақ уақыт әсер ету егешқұйрықтарда дофаминергиялық нейродегенерацияны тудырады, ал туғаннан кейінгі әсер ересек шақта қайтадан дофаминергиялық нейродегенерацияға ұшырау мүмкіндігін арттырады. Циперметринге жүктілік кезінде ұшыраған егешқұйрықтар дамуы шектелген балалар тудырады. Циперметринге ұшыраған еркек егешқұйрықтарда аномальды сперматозоидтардың үлесі артады. Бұл генетикалық зақымдануға алып келеді: циперметринге ұшыраған тышқандардың сүйек миы мен көкбауыр жасушаларында хромосомалық аномалиялар көбейеді. Циперметрин адам үшін қатерлі ісік тудыруы мүмкін канцероген ретінде жіктеледі, себебі ол аналық тышқандарда өкпе ісігінің жиілігін арттырады. Циперметрин тышқандар мен адамдарда сүйек миындағы микронуклеустардың көбеюімен байланысты. Бір зерттеу циперметриннің «жасушааралық байланыс» коммуникациясын тежейтінін көрсетті, бұл жасушалардың өсуінде маңызды рөл атқарады және канцерогенді заттармен тежеледі. Зерттеулер циперметриннің қалдықтары ауада, қабырғаларда, еденде және жиһаздарда 84 күнге дейін сақталуы мүмкін екенін көрсетті.
Қоршаған ортаға әсері
Циперметрин - кең спектрлі инсектицид, яғни ол зиянды жәндіктермен қатар пайдалы жәндіктерді де өлтіреді. Балықтар циперметринге ерекше сезімтал, бірақ нұсқауларға сәйкес қолданғанда, тұрғын үйлер маңында қолдану су өміріне көп қауіп келтірмейді. Циперметринге жәндіктердің жиі әсер етуінен қарсы тұру қабілеті тез дамиды, бұл оның тиімділігін жоғалтуына әкелуі мүмкін.