Кіріспе

Джон Торренс Тейт (John Torrence Tate, 13 наурыз 1925 – 16 қазан 2019) – американдық математик (1925–2019). Алгебралық сандар теориясы, арифметикалық геометрия және алгебралық геометрияның туыс салаларына негізгі үлес қоскан ерекше ғалым. 2010 жылы Абель сыйлығымен марапатталды.

Өмірбаян

Тейт Миннеаполис, Миннесота штатында дүниеге келген. Оның әкесі, Джон Тейт аға, Миннесота университетінде физика профессоры және Physical Review журналының көп жылғы редакторы болған. Оның анасы, Лоис Беатрис Фосслер, орта мектепте ағылшын тілі сабақтарын оқытқан. Тейт 1946 жылы Гарвард университетінен математика бакалавры дәрежесін алып, Принстон университетінің физика докторантурасына қабылданды. Кейін математика факультетіне ауысып, Эмил Артиннің ғылыми жетекшілігімен "Сандық өрістердегі Фурье анализі және Геккенің зета-функциялары" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғап, 1950 жылы математика ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алды. Тейт 1990 жылы Техас университетінің Сид У. Ричардсон қорының регенттер кафедрасына тағайындалғанға дейін 36 жыл Гарвардта оқытумен айналысты. 2009 жылы Техас университетінің математика факультетінен зейнетке шығып, Гарвардқа профессор-эмеритус ретінде қайта оралды.

Математикалық жұмыс

Тейттің 1950 жылғы сандық өрістердегі Фурье талдауы туралы диссертациясы қазіргі заманғы автоморфтық формалар теориясының және олардың L-функцияларының құрамдас бөлігіне айналды, әсіресе адель сақинасын, оның өзіндік дуалдығын және оған гармоникалық талдауды қолдану арқылы; дербес және сәл ертерек Кенкити Ивасава ұқсас теорияны алды. Кеңесшісі Эмиль Артинмен бірге Тейт идеалдық сыныптар тобына және Галуа когомологиясына қолданылатын топтық когомология әдістерін пайдаланып, жаһандық сыныптар өрісі теориясын когомологиялық тұрғыдан қарастырды. Бұл тәсіл кластық өріс теориясына жасалған бұрынғы тәсілдердегі алгебралық құрылымдардың кейбіреулерін түсінікті етті, онда жаһандық өрістің Брауэр тобын есептеу үшін орталық бөліну алгебралары қолданылған. Кейіннен Тейт қазір Тейт когомологиялық топтары деп аталатын топтарды енгізді. Осыдан кейінгі онжылдықтарда ол Галуа когомологиясының қамтитын аумағын Пуату-Тейт дуалдығы, Тейт-Шафаревич тобы және алгебралық K-теориясымен байланыстары арқылы кеңейтті. Джонатан Любинмен бірге ол формальды топтарды қолдану арқылы жергілікті сыныптар өрісі теориясын қайта қарастырды, нәтижесінде күрделі көбейтудің Любин-Тейт жергілікті теориясы құрылды. Ол сондай-ақ p-ади теорияға жеке және маңызды үлес қосты; мысалы, Тейттің қатаң аналитикалық кеңістіктерді ойлап табуы қатаң аналитикалық геометрияның бүкіл саласын құрады деуге болады. Ол Ходж теориясының p-ади аналогын тапты, қазір Ходж-Тейт теориясы деп аталады, ол қазіргі алгебралық сан теориясының тағы бір маңызды әдісіне айналды. Тейт болжамдары этальды когомология үшін Ходж болжамдарымен эквивалентті. Олар алгебралық санның ℓ-ади когомологиясындағы Галуа әрекетіне қатысты, алгебралық циклдерді болжамды түрде бөліп шығаратын «Тейт циклдары» (тиісті Тейт бұрмаланған әрекеті үшін тұрақты циклдар) кеңістігін анықтайды. Болжамдардың ерекше жағдайы, жалпы жағдайда ашық болатын, Герд Фальтингстің Морделл болжамын дәлелдеуіне қатысты. Тейт сонымен қатар докторлық диссертация жетекшісі ретіндегі қызметі арқылы сан теориясының дамуына зор әсер етті. Оның студенттерінің арасында Джордж Бергман, Тед Чинбург, Бернард Дворк, Бенедикт Гросс, Роберт Котвиц, Джонатан Любин, Стивен Лихтенбаум, Джеймс Милн, В. Кумар Мурти, Карл Померанс, Кен Рибет, Джозеф Х. Сильверман, Динеш Такур және Уильям С. Уотерхаус бар.

Марапаттар мен құрметтер

1941 жылы Тейт Америка философиялық қоғамына сайланды. 1956 жылы Тейт сандар теориясына қосқан еңбегі үшін Американдық математикалық қоғамның Коул сыйлығымен марапатталды. 1958 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1969 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1992 жылы Француз ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1995 жылы Америка математикалық қоғамынан өмірлік жетістіктері үшін Лерой П. Стил сыйлығын алды. 2002/03 жылдары алгебралық сандар теориясының негізгі тұжырымдамаларын жасағаны үшін математикадан Вольф сыйлығымен марапатталды. 2012 жылы Америка математикалық қоғамының мүшесі атанды. — Джон Тейтке Абель сыйлығын табыс еткенде, «ол сандар теориясына зор және ұзақ мерзімді әсер еткені» айтылды. Абель сыйлығы комитетінің мәлімдемесіне сәйкес, «алгебралық сандар теориясы және арифметикалық геометриядағы көптеген маңызды зерттеулер Джон Тейттің шешуші үлесі мен терең түсініктерінің арқасында ғана мүмкін болды. Ол заманауи математикаға айқын із қалдырды». Техас университетінің Остин қаласындағы математика кафедрасының төрағасы Уильям Бекнер Тейтті «соңғы жарты ғасырдағы ең іргелі математиктердің бірі» деп сипаттады. Таңертеңгі сағат жетіде маған өте күшті норвегиялық акценті бар бір адам қоңырау шалды. Мен осы туралы алғаш рет естіп отырмын. Өзімді өте бақытты сезінемін. Олар таңдауға болатын көптеген адамдар бар екенін түсінемін.

Жеке өмір

Тейт екі рет үйленді. Оның алғашқы әйелі докторлық жетекшісінің қызы Карин Артин болды. Олардың үш қызы, алты немересі және бір шөбересі болды. Оның немерелерінің бірі қазір Institut des Hautes Études Scientifiques институтында математика профессоры болып жұмыс істейді. Тейт ажырасқаннан кейін Кэрол Макферсонға үйленді.