Кіріспе
Өсімдіктердегі зиянкестерді бақылаудың ботаникалық компоненті
Арамшөптерді жою – бұл зиянкестерді бақылаудың бір түрі, ол арамшөптердің, әсіресе зиянды арамшөптердің өсуін тоқтатуға немесе азайтуға бағытталған, мақсаты – қажетті флора және фаунамен, оның ішінде егілген өсімдіктермен және малмен бәсекелесуін азайту, ал табиғи ортада жергілікті емес түрлердің жергілікті түрлермен бәсекелесуіне кедерілді ету. Арамшөптерді жою ауыл шаруашылығында маңызды. Әдістеріне қолмен жырту, культиваторлармен өңдеу, мульчамен жабу, жоғары температурамен құрғату, өртеу және гербицидтер (арамшөптерге қарсы химиялық заттар) арқылы химиялық бақылау жатады.
Бақылау қажеттілігі
Арамшөптер өнімді дақылдармен немесе жайылымдармен бәсекелеседі, олар уытты, дәмсіз болуы мүмкін, тікенді, тікенді немесе басқа да қажетті өсімдіктерді пайдалану мен басқаруға кедергі келтіреді, олар егінді ластайды немесе мал шаруашылығына кедергі келтіреді. Арамшөптер егіндіктермен кеңістік, қоректік заттар, су және жарық үшін бәсекелеседі. Кіші, баяу өсетін көшеттер үлкен және күштілерге қарағанда көбірек зардап шегеді. Пияз – ең осал өсімдіктердің бірі, себебі ол баяу өнетін және жұқа, тік сабақтарды береді. Керісінше, бұршақ тұқымдастары үлкен көшеттер шығарады және судың жетіспеушілігі кезінде, яғни қоқыс толып жатқанда, аз әсер етеді. Стерильді топырақ немесе жақсы компостталған жерде өсірілген көшеттер өне бастаған арамшөптерден басымдық алады. Арамшөптердің бәсекеге қабілеті де жағдайлар мен маусымға байланысты өзгереді. Биік бойлы, күшті арамшөптер, мысалы, ақ жуа (Chenopodium album), жақын орналасқан дақылдарға ең айқын әсер етеді, бірақ жаздың соңында пайда болатын ақ жуаның көшеттері кішкентай ғана өсімдіктерді береді. Төмен бойлы өсетін жусан (Stellaria media) жаз бойы биік дақылдармен бірге өмір сүре алады, бірақ қыстаған өсімдіктер көктемнің басында тез өсіп, пияз немесе көктемгі жасыл шөп сияқты дақылдарды жаба алады. Арамшөптің болуы оның егінге зиян келтіретінін міндетті түрде білдірмейді, әсіресе егіннің алғашқы кезеңдерінде, онда арамшөп те, егін де кедергісіз өсе алады. Бірақ, өсу барысында олардың әрқайсысы су мен қоректік заттарды көбірек қажет ете бастайды. Шамамен есептеулерге сәйкес, арамшөп пен егін үш аптадай үйлесімді өмір сүре алады, содан кейін ғана бәсекелесу маңызды бола бастайды. Бір зерттеуде бәсекелесу басталғаннан кейін пияздың түбір салмағы күніне шамамен 4%-ға төмендегені анықталды. Көпжылдық арамшөптер, мысалы, кіші кельдин және қызылша, немесе топырақ астындағы тамыр сабақтары бар, мысалы, бадақ (Agropyron repens) немесе жартас майлы гүлі (Ranunculus repens), қоректік заттар қорын сақтайды, сондықтан олар құрғақшылықта немесе қыста да өмір сүре алады. Кейбір көпжылдық өсімдіктер, мысалы, бадақ, басқа жақын орналасқан өсімдіктердің өсуін тежейтін аллелопатиялық химиялық заттарды бөліп шығарады. Арамшөптер зиянкестер мен ауруларды тарата алады, олар өсірілетін дақылдарға жұғады. Шарлок пен шопанның қалтасында түйнек шіруі болуы мүмкін, балық құрттары балық тұқымдасы, ақ жуа және шопанның қалтасында кездеседі, ал қияр мозаика вирусы, қияр тұқымдастарын қырып салуға қабіл, жусан және жер асты тұқымдасы сияқты әртүрлі арамшөптер арқылы таралады. Құрттар, мысалы, қырыққаяқтар, алдымен арамшөптерге шабуыл жасайды, содан кейін өсірілетін дақылдарға көшеді. Кейбір өсімдіктерді кейбір шаруалар арамшөп деп санайды, ал басқалары – егін деп. АҚШ-тың оңтүстік-шығысында кең таралған шарлок, қатарлы дақыл өсірушілер үшін арамшөп, бірақ оны ара шаруашылығымен айналысатындар бағалайды, себебі олар қыста гүлдейтін жерлерді іздейді, осылайша бал аралары мен басқа да тозаңдаушыларға тозаң ұсынады. Оның гүлдеуі күшті аязға төтеп береді және аяз басылғаннан кейін қалпына келеді.
Тұқымдар
Жылдық және екі жылдық арамшөптер, мысалы, сүттіген, жылдық шалғын шөбі, шопанның қалтасы, сарыбас, майлы тауық, қырыққабат, жылдам гүл және түкті ащы шөптер тұқым арқылы көбейеді. Көптегендері бір маусымда көптеген тұқымдарды, ал кейбіреулері жыл бойы береді. Сарыбас 1000 тұқымға дейін шығарады және қоңыр қыс болса, одан да көп шығара береді, ал иіссіз майағаш бір өсімдікке 30 000-нан астам тұқым береді. Бұл тұқымдардың барлығы бірден өнбейді, бірақ бірнеше маусым бойы топырақта ұйықтап жатады, кейде жылдар бойы жарыққа шығу үшін күтеді. Мақ тұқымы 80-100 жылға, ал доқ 50 жылдан да көп сақталады. Жердің бір шаршы метрінде мыңдаған тұқым болуы мүмкін, сондықтан топыраққа әсер ететін кез келген іс-әрекет жаңа арамшөптердің өсуіне себеп болады.
Жер асты / жер бет
Ең төзімді көпжылдық өсімдіктер жер астындағы жылжымалы тамырсабақтар арқылы таралады, олардың тіпті кішкентай бөлігінен де қайта өсуге қабілетті. Бұларға бадақ, қырыққарағай, жер асты қайың, қызылша, сабан шөп, жапондық түйін, жылқықұйрық және аққонақ, сондай-ақ түйір тамырларынан бүйір тамырлар шығаратын қырмызық қарағай жатады. Басқа көпжылдық өсімдіктер топырақ бетімен жайылатын жүгіргіштерді шығарады. Олар жайыла келе тамыр жарып, бос жерді өте жылдам мекендей алады. Бұларға сарыбас және жер астындағы жиде жатады. Тағы бір топ көпжылдық өсімдіктер жерге иіліп, қайтадан тамыр жасайтын stolon сабақтары арқылы көбейеді. Бұлардың ең танымал өкілі – долана.
Әдістер
Арамшөптерді бақылау жоспарлары әдетте көптеген әдістерден құралады, олар биологиялық, химиялық, агротехникалық және физикалық/механикалық бақылауға бөлінеді.
Қаптамалар
Үй бақшаларында арамшөптерді жою әдістеріне арамшөптердің өсуіне жарамсыз орта жасайтын материалмен жерді жабу кіреді, бұл арамшөпке қарсы төсеме деп аталады. Мысалы, бірнеше қабат ылғал газет жарықтың төмендегі өсімдіктерге жетіп, оларды өлтіруіне кедергі келтіреді. Қара пластик болса, парниктік эффектінің салдарынан өсімдіктер қурап қалады. Қара пластик жамылғысы жапқан арамшөптерді тиімді түрде жойса да, толық жабуға қол жеткізу қиын. Тұрақты көпжылдық арамшөптерді жою үшін жамылғыны кемінде екі маусымға қалдыру қажет болуы мүмкін. Кейбір өсімдіктердің тамырлары шөптесін арамшөптерді басатын заттар шығарады деген қауесет бар. Tagetes minuta диван мен жер асты шөптеріне қарсы тиімді деп есептеледі, ал comfrey жиегі диванды қоса алғанда, кейбір арамшөптердің таралмауына кедергі келтіреді. Ағаш қырларынан жасалған мульча кейбір арамшөптердің өніп шығуына тосқауыл қояды. Құм тас мульча ретінде қолданылуы мүмкін. Суару кейде арамшөптерді жою шарасы ретінде қолданылады, мысалы, күріш алқаптарында суға төзімді күріштен басқа барлық өсімдіктерді жою үшін.
Қолмен алып тастау
Көптеген бағбандар әлі күнге дейін арамшөптерді жерден қолмен шығарып алады, осылайша кейбір өсімдіктердің қайтадан өсуіне себеп болатын тамырларын да алып тастауға тырысады. Арамшөптердің жапырақтары мен сабақтарын пайда болған бойда шабу арқылы көпжылдық өсімдіктерді әлсіретіп, өлтіруге болады, бірақ мұндай шаруаға, мысалы, байлаушы сияқты өсімдіктерге қатысты, жабысымпаздық қажет. Қақырықтардың таралуын жылына кем дегенде үш рет кесіп, үш жыл бойы қайталап тұру арқылы бақылауға алуға болады. Брамблмен де ұқсас әдіспен айналысуға болады. Табиғи бұталы жерлерде арамшөптерді жоюдың өте табысты, көбінесе қолмен атқарылатын бағдарламасы – Тасманиядағы Sea Spurge Remote Area командаларының теңіз шұңқырын бақылауы болды.
Егістік
Егіс өңдеуге топырақ тілу, қатар аралық өңдеу және жазғы өңдеу кіреді. Өңдеу арамшөптерді түбірлерімен жұлып алып, оларды құртып жібереді. Жазғы өңдеу зиянкестерді өлтіруге де көмектеседі. Әртүрлі культиваторлармен механикалық тілу өсімдік өсу процесінің әртүрлі кезеңдерінде дақылдардың маңындағы арамшөптерді жоюға мүмкіндік береді. Аквамог су қоймасын жауып тұрған арамшөптерді жою үшін қолданылуы мүмкін.
Термиялық
Арамшөптерді жою үшін бірнеше жылулық әдістер қолданылуы мүмкін. Жалынмен арамшөптерді жою үшін жалынды арамшөптерден бірнеше сантиметр/инч қашықтықта ұстап, оларды күйдіреді, осылайша оларға күрт және қатты қыздыру әсерін тигізеді. Жалынмен арамшөптерді жоюдың мақсаты міндетті түрде өсімдікті өртеп жіберу емес, керісінше арамшөптегі белоктарды денатурациялау арқылы өлімге әкелетін кеуіпті тудыру. Сол сияқты, ыстық ауамен арамшөптерді жою құралдары тұқымдарды қыздырып, оларды жоя алады. Жалынды қолдану құралдарын ескіленген егістік далаларын дайындау (егістік даласын ерте дайындап, суарып, содан кейін одан шыққан арамшөптерді өлтіріп, одан кейін егін тұқымдарын себу) және өрлеуге дейінгі жалынмен өңдеу (егін тұқымдарын себуден кейін, бірақ олардың көшеттері топырақтан шығар алдында арамшөптердің көшеттерін жалынмен өңдеу) сияқты техникалармен үйлестіруге болады. Бұл бірнеше күн немесе апталарға созылуы мүмкін. Ыстық көбік жасуша қабырғаларын жарып, өсімдікті өлтіреді. Арамшөптерді күйдіретін құралдар топырақты жылдам қыздырып, өсімдіктердің жер үстіндегі бөліктерін жояды. Арамшөп тұқымдары көбінесе жылуға төзімді және тіпті құрғақ жылуда өсуын күшейтеді. 19 ғасырдан бері топырақты бумен стерильдеу арамшөптерді топырақтан толықтай тазарту үшін қолданылып келеді. Көптеген зерттеу нәтижелері ылғалды жылудың арамшөптер мен олардың тұқымдарына қарсы жоғары тиімділігін растайды. Топырақты күн сәулесімен қыздыру кейбір жағдайларда арамшөптерді жоюда өте тиімді, ал шөпті сақтап қалады. Егілген шөптердің жылу мен ылғалға төзімділігі, қажетсіз арамшөптерге қарағанда жоғары болады.
Лазерлер
Нақты егіншілікте жаңа ауыл шаруашылығы роботтары мен машиналары арамшөптерді жою үшін лазерлерді қолдана алады, бұл процеске "лазерлік арамшөптерді жою" деп аталады. Оның артықшылықтарына "өсімдіктер мен топырақтың жағдайының жақсаруы, гербицидтердің қолданылуын азайту, сондай-ақ химиялық заттарға және еңбек шығындарына кететін қаражатты үнемдеу" жатады.
Өсімдіктерді алмастыру
Арамшөптерді жою үшін, оларды жауып тастайтын, мысалы, қырыққанат, Mucuna pruriens және басқа да егіндермен егін алмастыру өте тиімді әдіс болуы мүмкін. Бұл гербицидтерді қолданудан аулақ болудың және егін алмастырудың артықшылықтарын алудың бір жолы.
Биологиялық әдістер
Биологиялық арамшөптермен күресу жүйесі биологиялық бақылау агенттері, биогербицидтер, мал жаюды пайдалану және табиғи жолдастарды қорғаудан тұруы мүмкін. Тұқымдар таратылғаннан кейін, жер бетіндегі қоңыздар және ұсақ омыртқалы жануарлар сияқты арамшөп тұқымын жейтін жәндіктер, арамшөп тұқымдарын топырақтан алып тастау арқылы арамшөптерді реттеуге маңызды үлес қосады, соның салдарынан тұқымдық қойманың мөлшерін азайтады. Көптеген зерттеулер жәндіктердің арамшөптерді биологиялық бақылаудағы рөлін көрсетті.
Мал жайылымдары
Америка батысында жапырақты шөп, қызылқос және басқа да улы арамшөптерді бақылауға және жоюға ешкілерді пайдаланатын компаниялар көбейді.
Гербицидтер
Жоғарыда сипатталған арамшөптерді жою әдістері химиялық заттарды қолданбайды немесе өте аз мөлшерде қолданады. Олар органикалық бағбандар мен фермерлерге артық. Дегенмен, арамшөптерді гербицидтердің көмегімен де жоюға болады. Таңдамалы гербицидтер белгілі бір зиянды өсімдіктерді өлтірсе, қалаған егінді салыстырмалы түрде зақымсыз қалдырады. Олардың кейбіреулері арамшөптің өсуіне кедергі келтіріп, көбінесе өсімдік гормондарына негізделген. Гербицидтер мынадай түрлерге бөлінеді:
Тіке жанасқан гербицидтер гербицидпен тікелей жанасқан өсімдік тінін ғана жояды. Әдетте, бұл гербицидтер ең жылдам әрекет етеді. Олар тамырынан немесе түбірінен қайта өсетін көп жылдық өсімдіктерге тиімсіз. Жүйелік гербицидтер жапыраққа қолданылып, өсімдік ішінде тарайды, сонда олар тінінің көп бөлігін жояды. Глифосат қазіргі уақытта ең көп қолданылатын жүйелік гербицид. Топыраққа енгізілетін гербицидтер топыраққа салынып, мақсатталған өсімдіктің тамырымен сіңіріледі. Шығуға дейінгі гербицидтер топыраққа қолданылып, арамшөп тұқымдарының өніп шығуына немесе ерте өсуіне кедергі келтіреді. Ауыл шаруашылығында көбінесе үлкен масштабты және жүйелі процедуралар қажет, көбінесе машиналар арқылы, мысалы, үлкен сұйық гербицид шашырату машиналары немесе әуеден қолдану. Бұл процедуралар топыраққа, денсаулыққа және жәндіктерге сияқты бірнеше зиянды әсерлер тигізеді деп есептеледі, бұл осы жерде сипатталған балама әдістердің дамуын ішінара түсіндіруі мүмкін. Сонымен қатар, гербицидтерді қолданудың аз зиянды жүйелі әдістері де бар, мысалы, роботтар мен машиналар, олар өте жоғары дәлдікпен аз мөлшерде қолданады.
Органикалық тәсілдер
Органикалық шөптегіштерді бақылау өндірістік химиялық заттарды қолданбауды қамтиды. Қанағаттанарлық нәтижеге жету үшін әдетте әдістердің жиынтығы қолданылады. Кейбір жағдайларда күкірт Ұлыбританиялық Топырақ қауымдастығы стандарттарында рұхсат етіледі.
Брэдли әдісі
Брэдлидің бұталарды жаңарту әдісі жұмыстың көп бөлігін атқару үшін экологиялық процестерді пайдаланады. Көп жылдық арамшөптер де тұқымдар арқылы көбейеді; аққыш пен қаңбақ гүлдерінің желмен таралатын тұқымдары алысқа ұшып таралады. Аққыш пен доқ та терең тамыр жібереді, олар жер астында таралмаса да, топырақ ішінде қалған кез келген бөлігінен қайта өсе алады.
Гибридті
Жеке стратегиялардың тиімділігін сақтаудың бір жолы – оларды мүлдем басқа принциппен жұмыс істейтін стратегиялармен үйлестіру. Сондықтан, тұқымдарды таңдап себу гербицидтермен біріктірілген. Австралияда тұқымдарды басқару трифлуралин және клетодиммен тиімді қолданылған. Әлем бойынша гербицидке төзімді арамшөптердің көбеюі, бірдей немесе ұқсас әсер ету механизмі бар гербицидтерді жиі қолдануды азайту және химиялық препараттарды басқа арамшөптермен күресу тәсілдерімен біріктіру қажеттігі туралы ескертулерге алып келді; бұл "Кешенді арамшөптерді басқару" деп аталады.
Шаруашылық үрдісі
Гербицидтерге төзімділік жақында көптеген австралиялық қой шаруалары 1970 жылдары жайылымдарында тек бидай өсіруге көшкендіктен, өте маңызды мәселеге айналды. Бидай егістіктерінде, қойларды жаюға пайдалы болғанымен, бидаймен күшті бәсекелесетін енгізілген ржиграсс түрлері пайда болды. Ржиграсс өте көп тұқым береді, егер оны бақылаусыз қалдырса, ол егістікті толығымен жабуы мүмкін. Гербицидтер топыраққа тигізетін зиянды азайта отырып, тиімді бақылауды қамтамасыз етті, себебі оны өңдеу қажеттілігі азайды. Он жылдан астам уақыт өткен соң, ржиграсс және басқа да арамшөптер төзімділікке ие бола бастады. Австралиялық фермерлер қайтадан өздерін дамытып, техникаларын әртараптандыруға кірісті. 1983 жылы ржиграсстың көптеген түрлері Hoegrass деген гербицидтер тобына, ацетил-коэнзим А карбоксилазасы деп аталатын ферментті тежейтін гербицидтерге қарсы иммунитет алды. Бұл қоғамның негізгі журналы – "Шөптерді зерттеу". Сонымен қатар, Австралиялық арамшөптер қоғамы (CAWS) Австралия арамшөптері туралы ақпараттық орталық ретінде, ал Жаңа Зеландия өсімдіктерді қорғау қоғамы (NZPPS) Жаңа Зеландияда ақпарат алмасуына көмектеседі. Стратегиялық арамшөптерді басқару – арамшөптерді аудандық, аймақтық немесе ұлттық деңгейде басқару процесі. Австралияда алғашқы арамшөптерді басқару стратегиялары 1999 жылы Тасмания, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Оңтүстік Австралияда жасалды, одан кейін 1999 жылы Ұлттық арамшөптер стратегиясы әзірленді.