Кіріспе

Андромеда шоқжұлдызындағы υ Андромедасы (υ Andromedae, қысқартылған Upsilon And, υ And) – Андромеда шоқжұлдызында Жерден 44 жарық жылы қашықтықта орналасқан екі жұлдыз жүйесі. Жүйеге F типіндегі негізгі тізбек жұлдызы (υ Андромедасы A деп белгіленеді, ресми атауы амазиг тілінде Titawin /tɪtɑˈwiːn/) және кішкентай қызыл ергежейлі жұлдыз кіреді. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, үш экзопланета (υ Андромедасы b, c, d; сәйкесінше Saffar, Samh және Majriti деп аталады) υ Андромедасы A планетасын айналып жүреді деп саналады. Үшеуі де шамамен Юпитер планетасының мөлшеріндегі газдан тұратын жобалы планеталар болуы мүмкін. Бұл негізгі тізбек жұлдызының айналасында ашылған алғашқы көп планеталық жүйе және көп жұлдызды жүйедегі бірінші көп планеталық жүйе еді.

Номенклатура

υ Andromedae (лат. Upsilon Andromedae) – бұл жүйенің Байер белгілеуі. Екілік жұлдыз жүйесіндегі объектілерді атау ережесіне сәйкес, екі құраушысы А және В деп белгіленеді. Сол ережелерге сәйкес, υ Andromedae A планетасының айналысында табылган алғашқы планета υ Andromedae Ab деп аталуы керек. Бұл ресми аталым кейде υ Andromedae B екінші жұлдызымен шатасуды болдырмау үшін қолданылады, бірақ көбінесе ол υ Andromedae b деп аталады. Табылған басқа планеталар өздерінің табылған реті бойынша υ Andromedae c, d және e деп аталды. 2014 жылдың шілдесінде Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) белгілі бір экзопланеталар мен олардың ана жұлдыздарына лайықты атау беру үшін NameExoWorlds процесін іске қосты. Бұл процеске жаңа атауларды ұсыну және дауыс беру кірді. 2015 жылдың желтоқсанында IAU жеңімпаз атауларды жариялады: υ Andromedae A үшін Титавин, ал үш планетасы үшін (сәйкесінше b, c және d) – Саффар, Самх және Маджрити. Жеңімпаз атауларды Марокконың Вега астрономия клубы ұсынған. Жұлдыздың аты бербер тіліндегі Тиṭṭawin, ⵜⵉⵟⵟⴰⵡⵉⵏ атауынан алынған, бұл атау Марокконың Тетуан және Тунис Республикасының Татауин қалаларында қолданылады, екі қаланың да ескі қалалық аудандары ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. Планеталар 10-шы және 11-ші ғасырлардағы мұсылмандық Испанияның астрономдары Ибн әл-Саффар, Ибн әл-Самх және Маслама әл-Маджритиге құрмет көрсету үшін аталған. 2016 жылы IAU жұлдыз атауларын каталогтау және стандарттау үшін Жұлдыз атаулары жөніндегі жұмыс тобын (WGSN) құрды. 2016 жылдың шілдесінде WGSN өзінің алғашқы бюллетенінде 2015 жылғы NameExoWorlds кампаниясы кезінде қабылданған жұлдыз атауларын қоса алғанда, Планеталар мен планеталық серіктердің қоғамдық атауын бекіту жөніндегі Атқару комитетінің жұмыс тобымен бекітілген экзопланеталар мен олардың ана жұлдыздарының атауларын ресми мойындады. Бұл жұлдыз енді IAU жұлдыз атауларының каталогына енгізілді.

Жұлдыздық жүйе

Upsilon Andromedae Күн жүйесіне өте жақын орналасқан: Upsilon Andromedae A-ның параллаксі Gaia астрометриялық спутнигімен 74,19 миллисекунд деп өлшенді, бұл шамамен 2002 жылы ашылған, Upsilon Andromedae A-ның әлсіз және жақын жұлдызының қашықтығына сәйкес келеді. Аталған жұлдызды ашқан мақалада оны шатастыратындай етіп υ Andromedae B деп атаған, бірақ бұл белгілеу басқа серік үшін де қолданылады. Бұл 13-ші шамадағы қызыл ергежейлі жұлдыз υ Andromedae A-дан 55" қашықтықта орналасқан және физикалық тұрғыдан байланысты серіктердің жалғыз бірі деп саналады, бірдей қашықтықта және проекция бойынша 750 бірлікке бөлінген. Ол WDS жүйесіне D компоненті ретінде қосылды. Шамамен 1,3 күн массасына ие болғандықтан, ол Күннен қысқа ғұмыр сүреді. Жұлдыздың тұруға жарамды аймағындағы планеталар алатын ультракүлгін сәулелену мөлшері Жердің Күннен алатын ультракүлгін ағынына ұқсас болады. Upsilon Andromedae A-ның рентген сәулеленуі оның спектрлік класындағы жұлдыз үшін төмен. Бұл жұлдыз негізгі тізбектен шығып, радиусын кеңейтіп, қызыл алып жұлдызға айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл жұлдыздың жасы бойынша жоғарғы шектермен сәйкес келеді. Жұлдыз Жерге қатысты 58 градус бұрышпен айналады. Жұлдыздың массасы Күннен кіші, ал жарықтығы одан да әлсіз, және оның жасы жүйенің жасына сәйкес келеді.