Кіріспе

Бикеш күресіндегі орындаушы. Бикеш (немесе матадор) – бикеш күресімен айналысатын адам. Тореро (toˈɾeɾo) немесе toureiro (toˈɾɐjɾu) – латын тілінен алынған taurarius сөзінен туындаған испан және португал тілдерінде бикеш күресіші деген мағынаны білдіреді. Бұл сөздер Испания, Португалия, Мексика, Перу, Франция, Колумбия, Эквадор, Венесуэла және португал және испан мәдениетіне ұқсас елдерде бикеш күресімен айналысатын барлық орындаушыларды сипаттайды. Бикеш күресіндегі басты орындаушы және топ жетекшісі, сондай-ақ биді өлтіретін адам "маэстро" (шебер) немесе ресми түрде "матадор де торос" (биді өлтіруші) деп аталады. Басқа бикеш күресішілер "субалтерностар" деп аталады және олардың киімдері матадордың алтын түсіне қарамай, күміспен тігілген. Оларға пикадорлар, рехонеадорлар және бандерильеролар кіреді. Бұл спорттың басынан бері әйелдер бикеш күресіне қатысып келеді, және 19 ғасырдың соңынан бері олардың саны жаяу және атпен күрескендердің арасында артып келеді. Әдетте, тореролар жас бұқалармен (novillos немесе Латын Америка елдерінде бейресми түрде vaquillas) күресін бастайды және оларды "новильеролар" деп атайды. Ересек бұқалармен күрес "Альтернатива" деп аталатын арнайы жарыстан кейін ғана басталады. Осы жарыста новильеро (жас бикеш күресішісі) көрермендерге матадор де торос ретінде таныстырылады.

Тарих

Жаяу бұқа күресі кедей, денесі сау ер адамдардың кедейліктен құтылуына және атақ-дәулетке қол жеткізуіне мүмкіндік берді, бұл басқа елдердегі бокс сияқты; бұл испан тіліндегі «Más cornadas da el hambre» (Аштық көбірек жарақаттар сыйлайды) деген мақалда көрініс тапқан. Бұқа күрескерлердің тағы бір жиі кездесетін жағдайы – бұқа күресімен айналысатын отбасында туу. Ағылшын тілінде тореро кейде Жорж Бизенің «Кармен» операсында танымал болған «торедор» деп аталады. Испан тілінде бұл сөз ат үстінде бұқа күрескерлерді білдіреді, бірақ қазіргі уақытта көбінесе «rejoneador» терминімен ауыстырылып, сирек қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұқа күресі ақсүйектердің атқа міне отырып, бұқаларды найзамен шабуымен, ал жаяу жүрген қарапайым халықтың көмекші жұмыстар атқаруымен басталды. Уақыт өте келе, жаяу жүрген қарапайым халықтың еңбегі маңыздырақ болып, олар басты және жалғыз рөлге ие болды. Ат үстіндегі бұқа күресі «rejoneo» деп аталатын жеке және ерекше өнерге айналды, ол бүгінде де орындалады, бірақ бұрынғыдан сирек. «Maletilla» немесе «espontáneo» термині рингке заңсыз кіріп, өздерінің даңқы үшін бұқамен күресуге тырысатын адамдарға қатысты. Бұл практика көптеген көрермендер мен жанкүйерлер тарапынан жек көрініс тапса да, Эль Кордобес сияқты кейбіреулер осылай мансап бастаған.

Матадор де торос

Матадор де торос (лат. *mactator* – "қазалаушы", *mactare* – "өлтіру" сөзінен туындаған, бұқаны өлтіруші) – әртіс және спортшы саналады, оларға ептілік пен үйлесімділік тән. Ең алғашқы матадорлардың бірі Хуан Белмонте (1892–1962) болды, ол рингтегі өнерімен бұқа күресін түбірінен өзгертті және бүгінгі күнге дейін бұқа күресінің шеберлерін бағалаудың белгілі бір стандарты болып табылады. Матадордың стилі, бұқаны өлтіргені маңызды болсын болмасын, бірдей дәрежеде маңызды деп есептелді. Ең сәтті матадорлар рок-жұлдыздар сияқты құрметке ие болды, олармен салыстырылатын қаржылық табысқа, жанкүйерлерге және олардың әйелдермен романтикалық қарым-қатынасы туралы таблоидтарда жарыса жазылды. Бұқа күресімен байланысты қауіп матадордың өнерін одан әрі күшейтті; олар бұқалардан үнемі жарақат алады, сонымен қатар 1700 жылдан бері аренада 533 кәсіби бұқа күресіші қаза тапқан. 1947 жылы испандық матадор Манолете жарақаттан көз жұмды. Матадор Иван Фандиньо 2017 жылдың 17 маусымында Франциядағы Эйр-сюр-л’Адур қаласында бұқа күресі кезінде алған жарақатынан қайтыс болды. Осы қауіп бұқа күресінің мәні мен тартымдылығының негізгі бөлігі деп есептеледі. Американдық жазушы Эрнест Хемингуэй бұқа күресінің жанкүйері болған. 1926 жылы жазған «Күн де шығады» романында матадор және бұқа күресі көріністері орталық орын алады, сондай-ақ «Әлем астанасы» және «Жеңілмейтіндер» атты әңгімелерінде де осы тақырып көтеріледі. Одан басқа, ол «Күнде өлім» (1932) және «Қауіпті жаз» (1959) кітаптарында осы тақырыпты кеңінен жазды. Бұл жағдайда, ол матадор Джейме Браво болды.

Пикадор

Пикадор – атқа мініп, бидің күшін сынап, матадорға бидің қай жағына еңкейетінін көрсету үшін пика деп аталатын арнайы сүңгіні қолданатын тореадор. Олар испандық бұқа күресінің үш кезеңінің біріншісі – терцио де варас-та өнер көрсетеді. Бұрын биді алдап, оған ауыр жарақаттар келтіруді болдырмау үшін, сүңгінің пішіні испан заңдарымен реттеледі. Би рингтегі жылқыларға шабуыл жасайды, ал содан кейін пикадор бидің мойнының артқы жағындағы үлкен бұлшық етіне сүңгімен соғады; осылайша оның басын төмендету жұмысы басталады. Пикадор бидің мойнын сүңгімен тесуді жалғастырады, бұл жануардың алғашқы маңызды қан жоғалтуына әкеледі. Осы уақыт ішінде бидің жарақат алған мойны шаршайды, бірақ ашуланған бидің шабуылдарынан пикадордың аты бидің мүйіздерімен жылқыны көтеруге тырысып, одан қашуға күреседі. Қан жоғалту мен күш-жігердің ұзаққа созылуы біртіндеп биді әлсіретіп, келесі кезеңге дайындайды. Жылқыны бидің мүйіздерінен қорғау үшін жылқыны "пето" – төсек сияқты қорғанышпен қоршап тұрады. 1928 жылға дейін жылқылар ешқандай қорғаныс кимеген, ал би осы осал кезеңде қарсылас жылқының ішегін жиі жарып тастаған.

Банделер

Бандериллеро – бандериллаларды (әлдекішкентай тулар) орналастыратын тореадор. Бұлар – әдетте бандериллероның туған жерінің туымен боялған түрлі-түсті таяқтар, олардың ұшында тікенектері болады және бұқаны әлсірету үшін оның иығының жоғарғы бөлігіне орналастырылады. Бандериллеролар таяқтарды мүмкіндігінше бұқаға жақын жүгіріп, орналастыруға тырысады. Оларды көрермендер орындалуы мен батылдығы бойынша бағалайды. Кейде матадор, бұрын өте шебер бандериллеро болған, өзі де бандериллаларды орналастыруы мүмкін. Шебер бандериллеролар бұқаның шабуылдауын түзетуге қабілетті, оны бір жаққа бұрып, шабуылдау қозғалыстарын шектеп, матадорға қауіптің ықтимал көзін жояды.

Киім

Киімнің әшекейлілігі мен күрделілігіне байланысты испандықтар торэро киімін "traje de luces", яғни "жарықтанған киім" деп атайды. Матадор костюмінің құрылымы оған үлкен қозғалыс еркіндігін береді.