Кіріспе

Сан-Фермин фестивалі – Испанияның Наварра провинциясының Памплона қаласында жыл сайын өткізілетін, тарихи негіздемесі бар бір апталық мереке. Мереке 6 шілдеде сағат 12-де басталып, 14 шілдеде түнгі 00:00-ге дейін жалғасады. Салтанатты түрде атқыланатын фейерверк (Чупинасо) мерекенің бастауын береді, ал соңында «Pobre de mí» әні орындалады. Фестивальдің ең танымал шарасы – бұқалардың жүгіруі, ол 7-14 шілде аралығында әр күні сағат 8-де басталады, бірақ фестивальде көптеген басқа да дәстүрлі және халықтық іс-шаралар өтеді. Испан тілінде Санферминес, ал баск тілінде Санферминак деп аталады және Наварраның әулие Ферминмен бірге қамқоршысы саналатын әулиенің құрметіне өткізіледі. Оның оқиғалары Эрнест Хемингуэйдің «Күн де шығады» романының маңызды бөлігі болды, соның арқасында ағылшын тілді оқырмандардың назарына ілікті. Бүгінде бұл Испаниядағы ең әйгілі халықаралық фестивальге айналды, оған миллионнан астам адам қатысады.

Сент-Фермин

Фермин III ғасырда Памплонада сенаторлық дәрежедегі римдіктің ұлы болған, оны Сент-Сатурниннің шәкірті Сент-Онест христиандыққа өткізген. Дәстүр бойынша, оны Сатурнин (Наваррада Сент-Кернин деп те аталады) қазір "Киелі Серниннің кішкентай құдығы" деп белгілі бір жерде крещение рәсімінен өткізген. Фермин Тулузада дін қызметкері болып тағайындалды және Памплонаға алғашқы епископы ретінде оралды. Кейінірек уағыз сапарда Фермин өлімге тартылды және Католик шіркеуінде шейіт саналады. Жаздың басында коммерциялық сауда жәрмеңкелері өткізілетін. Мал өсірушілер малдарымен қалаға келгенде, ақырында бұқа күресі дәстүрдің бір бөлігі ретінде ұйымдастырылды. Ол 1923 жылы алғаш рет келгенде қатты әсерленді және 1959 жылға дейін бірнеше рет қайта келді. COVID-19 пандемиясы 2020 және 2021 жылдары фестивальдің жойылуына себеп болды.

Шұбақ

Фестивальдің ашылуы шұпыназо (баск тілінде txupinazo) атқысымен белгіленеді. Ракета 6 шілде күні сағат 12:00-де қала әкімдігінің балконынан ұшырылады, мыңдаған адамдар бұл оқиғаны қала әкімдігі алаңында және Памплонаның басқа да жерлерінде тойлайды. 1941 жылдан бері шұпыназо фиестаның ресми басталуын білдіреді. Оны кім атқаратынын қала әкімі шешеді. Алайда, 1979 жылдан бері қалыптасқан дәстүр бойынша, әр жыл сайын қалалық сайлаудан кейін шұпыназоны қалалық кеңестегі әртүрлі саяси топтардан бір адам атқарады, бастап әкім, содан кейін өкілдер санына қарай саяси топтар кезегімен. Бұл дәстүрден кейбір ерекшеліктер де болды, мысалы, жыл ішінде маңызды жетістіктерге қол жеткізген саясаткер емес адамдар да осы шараны жүзеге асырды. Мұндай ерекшеліктердің мысалдары – жергілікті футбол командасының ойыншысы немесе "алпауыттар мен үлкен бас" тобының 150 жылдық мерейтойының төрағасы. Ракета атылғаннан кейін, халық арасында соқпалы аспаптар мен тксистус ойнайтын музыкалық топ шеру тартады, содан кейін қаланың басты алаңынан кетеді.

Риау-Риау

"Риау-Риау" – 6 шілдеде өткен жаппай шара. Қалалық кеңес мүшелері қалалық әкімдіктен Қасиетті Ферминге арналған шіркеуге дейін шеру тартады, ал қатысушылар жол бойы Астрайн вальсімен билейді.

Сент-Фермин шеруі

Фестивальдің ең маңызды күні – 7 шілде, сол күні мыңдаған адамдар 15 ғасырға жататын Әулие Ферминнің мүсінімен бірге Памплонаның ескі бөлігінен өтеді. Мүсінге бишілер мен көшеде ойын көрсетушілер, сондай-ақ түрлі саяси және діни қайраткерлер, оның ішінде қала әкімі мен Памплона епископы сүйемелдейді, ол шарадан бұрын жоғары миссаға жетекшілік етеді. Шеру кезінде әулиеге арналған Жота (көне дәстүрлі би) орындалады, Әулие Ферминнің құдығына гүл ұсынылады, ал "гиганттар" (іштен басқарылатын үлкен ағаш қаңқалы және қағаз-маше қуыршақтары) билеп, айналады, ал Мария (Мария) аталған собордың қоңырауы соғып тұрады. Қала соборында, сондай-ақ қаланың шіркеулерінде осы қасиетті әулиенің құрметіне мисса өткізіледі.

Құрастыру

"El Struendo" ("Қыңғырау") – 50 жылдан астам тарихы бар, бір күндік шара. Бұл шара әдейі түрде ресми бағдарламаға енгізілмеген және әр жыл сайын әртүрлі күні, көбінесе жұмыс күнінде тойланады, себебі адам көп болуын бақылауда ұстау мақсатында. Адамдар сағат 23:59-да қала әкімдігі алдына жиналады және бірнеше сағат бойы барабан, қоңыр, ыдыс, суырма, қазан сияқты заттармен мүмкіндігінше көп шу шығарады.

Өзімді аяймын

Тоғыз күндік тойдан кейін, Памплона тұрғындары 14 шілдеде түн ортасында қала әкімдігі алаңында жиналып, шам жарығында «Pobre de Mí» («Кедей мен») дәстүрлі аза тұтатын әндерін орындайды. Қала әкімі фестивальді қатысушыларға шам жағып, қызыл матасын шешіп тастау арқылы аяқтайды, ал жергілікті оркестр ән шырқаған соң қалалық әкімдікте отшашу ұйымдастырылады. Бұл салт 1920 жылдары басталған. Жарысқа қатысушылар маршруттың басында Сан Ферминнің қабырғадағы биік тіреуге орнатылған кішкентай мүсіні алдында үш рет дұға оқып, қасиеттінің қорғауын тілейді: «A San Fermín pedimos, por ser nuestro patrón, nos guíe en el encierro, dándonos su bendición. Entzun, arren, San Fermin zu zaitugu patroi, zuzendu gure oinak entzierro hontan otoi.» (Екеуі де «Сан Ферминге біздің қамқоршымыз болып, бұқалардың жүгіруіне жол көрсетуді және батасын беруді сұраймыз») «Viva San Fermin» және «Gora San Fermin» дұға оқылғаннан кейін айқайланады. 1962 жылдан бері дұға испан тілінде оқылса, 2009 жылдан бастап баск тіліндегі аудармасы да оқылады. Екінші дабыл соңғы бұқаның қорадан шыққанын хабарлайды. Алты күрескер бұқаға алты өгіз (көбінесе ақ және қоңыр түсті) жетекшілік етеді, одан кейін күреспейтін тағы үш өгіз келеді. Бұқаларды бағыттап, жасыл футболка киген, ұзын таяқ ұстаған шабандоздар да бар. Барлық бұқалар аренаға кіргеннен кейін үшінші ракета ұшырылады, ал төртінші дабыл бұқалар өздерінің бұқа қораларында екенін және жүгіру аяқталғанын көрсетеді. Жарыс аяқталғаннан кейін мүйіздері оралған жас сиырлар аренаға жіберіліп, қатысушыларды лақтырып, көрермендерді қызықтырады. Маршрут 1852 жылдан бері көп өзгермеген, өйткені бұрынғы арена қазіргі аренаға жақын орналасқан. Осыған дейін бұқалар жүгіруі «Қала алаңында» аяқталар еді, ол қазіргі аренадан алыс емес. Осы оқиғада адамдар қаза тапқан, соңғы рет 2009 жылдың 10 шілдесінде болды. Жыл сайын жүгіру кезінде 200-300 адам жарақаттанады, бірақ көптеген жарақаттар құлаудан туындаған көгалдырлар және ауыр емес. Televisión Española (TVE) оқиғаны күн сайын бүкіл ел бойынша және халықаралық деңгейде тікелей эфирде көрсетеді, ал жүгірудің видеолары және жүгіру маршрутында орналасқан камералардан түсірілген баяу көрсетілімдер жүгіруден кейін бірнеше минут өткен соң интернетке жүктеледі.

Үлкендер мен үлкендер шеруі

Күн сайын таңертең гиганттар мен бас бастар шеруі өтеді. Сегіз алып фигураны 1860 жылы Памплоналық суретші Тадео Аморена жасады, олар төрт түрлі нәсіл мен жердің (Еуропа, Азия, Америка және Африка) төрт жұп патшалары мен патшайымдарын бейнелейді. Олардың бойы шамамен бір метрдей, және оларды биші ағаштан жасалған құрылымның ішінде көтеріп жүреді. Шеру кезінде гиганттар дәстүрлі музыканың ырғағымен билейді. Қалған 17 фигураның ішінде 6 килик, 5 үлкен бас және 6 зальдикос бар, олар 1860 және 1941 жылдар аралығында әртүрлі уақытта жасалған. Киликилер мен үлкен бас – карикатуралық, бірақ адам кейпіндегі фигуралар, олар басқа жарайтын қалқан сияқты тағылады. Үлкен бас маскаларының биіктігі шамамен бір метрге жетеді, ал киликилер одан сәл кішірек. Үлкен бас фигуралары гиганттардың алдында жүріп, көрермендерге қол сүйкейді, ал киликилер балалардың артынан қуа жөнеп, көбікті таяқпен ұрады. Аттарымен бірге атты әскерлерді бейнелейтін зальдикостар да балалардың артынан таяқпен қуады.

Дәстүрлі спорт түрлері

Баск ауылдық спорт түрлерінің көрмелері мен жарыстары әр таңертең қала цитаделіне жақын орналасқан "Плаза де лос Фуэрос" алаңында өтеді, бірақ бұрын олар бұқа сауынында өткізілген. Осы спорт түрлеріне тас көтеру, ағаш кесу немесе шөп балдақтарын көтеру кіреді. Бұған қоса, 5-ші бұқа кездесуінде жас бұқалармен және толыққанды дайындықтан өтпеген бұқашалар өнер көрсетеді, ал 6-шы кездесуде бұқашалар жылқыда (испан тілінде "rejoneo") өнер көрсетеді. Қаланың бұқа сауыны әлемдегі төртінші үлкен салынған құрылыс болғанымен, ол күн сайын түстен кейін толы болады және билет табу өте қиын. Мыңдаған адамдар цитадель төңірегіндегі шөпке отырып осы шараларды тамашалайды.