Кіріспе

Жедел суытылатын магманың өнімі

Вулканикалық шыны – тез суытылатын магманың аморфты (кристалдаспаған) өнімі. Барлық шынылар сияқты, ол кристаллдың тығыз жиналған, жоғары реттелген құрылымы мен сұйықтың жоғары дәрежеде ретсіз құрылымы арасындағы материяның күйі болып табылады. Вулканикалық шыны афанитті (ұсақ түйірлі) жанартаулық тастағы аралық материал немесе матрица, сондай-ақ бірнеше шыны тәрізді магмалық тастардың кез келген түріне қатысты болуы мүмкін.

Шығу тегі

Жанартау шынысы магманың жылдам салқындауынан пайда болады. Магманың қалыпты кристалдану температурасынан төменге жылдам салқындауы салқындатылған сұйықтыққа (supercooled liquid) әкеледі, ал одан әрі жылдам салқындау нәтижесінде ол аморфты қатты денеге айналады. Салқындатылған сұйықтықтан шыныға өту процесі шыны өтпелі температурасында (glass transition temperature) жүзеге асады, ол салқындату жылдамдығына және магмадағы еріген су мөлшеріне байланысты. Кремнийге бай және еріген суға азырақ магманы шыныға айналдыру үшін жылдам салқындату оңайырақ. Осының салдарынан, кремнийге жоғары риолиттік магмалар толығымен жанартау шынысынан тұратын тефраны (tephra) құрастырады және шыны лава ағындарын да қалыптастыруы мүмкін. Базальттың шыны өтпелі температурасы шамамен ... құрайды. Жанартау шынысын қалыптастыруға жауапты салқындату механизмдерінің ең тиімдісі – сумен сөндіру, одан кейін жарылыс бағанасындағы ауамен салқындату. Ең тиімсіз механизм – жер бетімен жанасқан ағынның төменгі бөлігінде салқындату.

Өзгерістер

Жанартау шынысы химиялық тұрақсыздыққа ие және оңай ыдырайды. Су молекулалары жанартау шынысының ашық, ретсіз құрылымымен оңай реакцияға түсіп, шыныдан ерітін катиондарды алып тастайды және екінші (аутигендік) минералдардың түзілуіне себеп болады. Осының салдарынан, жанартау күлінің литификациясы төмен температурада жүзеге асатын литификация процестерінің ең жылдамдарының бірі болып табылады. Теңіздің орталық қыртыстарындағы жанартау шынысының өзгеруі массивті сульфид кен орындарының қалыптасуына маңызды үлес қосуы мүмкін, ал жанартау күлінің қабаттары экономикалық маңызы бар цеолит және бентонит кен орындарын құрады.