Кіріспе

Саксонияның сайлаушысы (1694–1733); Польша және Литваның билеушісі (1697–1706, 1709–1733)

Август II Күшті (12 мамыр 1670 – 1 ақпан 1733), 1694 жылдан Саксонияның сайлаушысы, сондай-ақ 1697 жылдан 1706 жылға дейін және 1709 жылдан өліміне дейін 1733 жылға дейін Польша королі және Литваның ұлы князі болды. Ол Веттин әулетінің Альбертин тармағынан шыққан. Августтың зор дене күші оған «Күшті», «Саксониялық Геркулес» және «Темір қол» деген лақап аттарды сыйлады. Ол өзінің атына сай екенін көрсету үшін жалаңаш қолымен жылқының подковын сындырып, қайыс арқанды бір саусағымен ұстап, екінші ұшын сарайындағы ең күшті екі адаммен тартып, түлкіні лақтыратын. Ол көптеген балалардың әкесі ретінде де белгілі. Польша-Литва одағының королі болу үшін Август Рим католиктігіне ауысты. Католик болғандықтан ол Рим императорынан Алтын жүн орденін алды және Польшаның жоғары наградасы – Ақ бұркіт орденін тағайындады. Саксонияның сайлаушысы ретінде ол өнер мен сәулеттің меценаты ретінде есімдері сақталды. Ол Саксонияның астанасы Дрезденді маңызды мәдени орталыққа айналдырып, бүкіл Еуропадан суретшілерді өз сарайына тартты. Август сондай-ақ әсерлі өнер коллекциясын жинады және Дрезден мен Варшавада сәнді барокко сарайларын салды. 1711 жылы ол Киелі Рим империясының императорлық викариы қызметін атқарды. Оның билігі Польшаға қиын заман әкелді. Ол Ұлы Солтүстік соғысында Польша-Литва одағын басқарды, бұл Ресей империясына Еуропада, әсіресе Польшадағы ықпалын күшейтуге мүмкіндік берді. Оның басты мақсаты – басқа еуропалық монархиялармен салыстырғанда кең децентрализациямен сипатталатын, одақтағы патшалық билікті нығайту болды. Одақтың азаматтарының тәуелсіздігін төмендету үшін ол шетелдік державалардың күшін пайдаланды, бұл елдегі тұрақсыздыққа әкелді. Август Польшаны үзіліспен басқарды; 1704 жылы шведтер абыройлы Станислав Лещинскийді патша етіп тағайындады, ол 1706 жылдан 1709 жылға дейін және 1733 жылы Августтың қайтысынан кейін Польша мұрагерлік соғысын бастады. Августтың денесі Польшаның Краков қаласындағы Вавель соборында жерленген, бірақ оның жүрегі Дрезден соборында сақталған. Оның жалғыз заңды ұлы, Польшаның Август III, 1733 жылы патша болды.

Ерте өмір

Август 1670 жылы 12 мамырда Дрезденде Саксонияның курфюрсті Иоанн Георг III және Дания ханшайымы Анна Софияның кіші ұлы болып дүниеге келді. Екінші ұлы болғандықтан, Август сайлаушылықты мұраға алатынына үміттенбеді, себебі оның ағасы Иоанн Георг IV 1691 жылы 12 қыркүйекте әкесінің қайтысынан кейін осы лауазымды иеленді. Август жақсы білім алды, сондай-ақ бірнеше жыл саяхаттап, Францияға қарсы күресті. Август 1693 жылы 20 қаңтарда Байройт қаласында Бранденбург-Байройттың Кристиана Эберхардинасына үйленді. Олардың Фридрих Август II (1696–1763) есімді ұлы болды, ол әкесінен кейін Саксонияның курфюрстісі және Польша королі Август III атанды. Карнавал маусымында Венецияда болғанда, оның ағасы, курфюрст Иоанн Георг IV, Нейдшуцтан келген сүйіктісі Магдалена Сибилладан шешек ауруына шалдықты. 1694 жылы 27 сәуірде Иоганн Георг мұрагерсіз қайтыс болды, ал Август Фридрих Август I ретінде Саксонияның курфюрстісі болды.

Католик дінін қабылдауы

1697 жылы Польша-Литва одақтастығының тағына сайлану үшін Августтың Рим католиктігіне өтуі қажет болды. Саксондық сайлаушылар дәстүрлі түрде «Реформацияның жақтастары» деп аталды. Саксе-Цейцтің Христиан Августы оны дінге қабылдап, дінге келгенін жариялады. Саксония неміс протестанттығының бекінісі болғандықтан, Августтың дінін өзгерткені протестанттық Еуропада сенсация тудырды. Сайлаушы хан Саксонияның діни жағдайын сақтап қалуға кепілдік бергенімен, Августтың дінге өтуі оның көптеген протестант азаматтарын наразылыққа толтырды. Польша ақсүйектері мен дін қызметкерлерін сатып алуға жұмсалған зор қаржылық шығындардың нәтижесінде Августтың замандастары саксондық сайлаушының патшалық амбицияларын «поляк оқиғасы» деп қысыммен айтты. Августтың әйелі, сайлаушы Кристиана Эберхардина күйеуінің үлгісін қабылдаудан бас тартып, берік протестант болып қалды. Ол күйеуінің Польшадағы тәж кию рәсіміне қатыспады және Дрезденнің сыртында тыныш өмір сүрді, өзінің талапкерлігімен танымал болды. 1695 және 1696 жылдары императорлық әскерді Осман империясына қарсы сәттіліксіз басқарса да, Август Түркияға қарсы қасиетті лига соғысын жалғастырды. 1698 жылы Походжа шайқасында оның поляк әскері Осман империясына қарсы жорық кезінде татар экспедициясын жеңді. Алайда, 22 қыркүйекте поляк және саксон әскерлері арасындағы қақтығыстан қиындықпен сақталып, науқан аяқталды. Подхайцедегі жеңіс Осман империясын 1699 жылғы Карловиц шартында Подолия мен Каменец-Подольскийді қайтаруға мәжбүр етті. Амбициялы билеуші Август Польша тағын өзінің отбасында мұрагерлік етіп беруге және Саксония сайлаушысы ретінде өзінің ресурстарын хаостық Польша-Литва одақтастығына тәртіп келтіру үшін пайдалануға үміттенеді. Алайда ол көп ұзамай ішкі реформа жобаларынан сыртқы жаулап алу мүмкіндігімен алаңдады. Ол Данияның Фредерик IV және Ресейдің Петр I-мен одақтасып, Швецияның жас королі Карл XII-ді (Августтың туысы) иелігінен айырды. Ұлы Солтүстік соғысына қатысқан Польшаның сыйлығы Швецияның Ливониясы болды. Карл өзінің қабілетті әскери қолбасшы екенін көрсетті, бірақ даниялықтарды соғыстан тез шығарып, содан кейін 1700 жылы Нарвада ресейліктерді кері қайтарды, осылайша Августпен күреске назар аударуға мүмкіндік берді. Алайда бұл соғыс Польша үшін де, Швеция үшін де апатқа ұшырады. Карл 1701 жылдың шілдесінде Ригада Август әскерін жеңіп, поляк-саксон әскерін Ливониядан шығарып, одан кейін Польшаға шабуыл жасады. 1702 жылдың 14 мамырында Варшаваны басып алды, шілдеде Клишов шайқасында (1702) поляк-саксон әскерін қайтадан жеңіп, Краковты алды. Ол 1703 жылдың көктемінде Пультуск шайқасында генерал-фельдмаршал Адам Генрих фон Штайнаудың басшылығындағы Август әскерлерінің тағы бірін жеңіп, Торуньді қоршап алды. Осы уақытқа дейін Август бейбітшілікке дайын болды, бірақ Карл Польша тағында оған көбірек ықпал ететін адамды орнату арқылы қауіпсіз болатынын сезінді. 1704 жылы шведтер Станислав Лещинскийді орнатып, одақты Швециямен байланыстырды, бұл Августты Польшада Ресеймен бірлесіп әскери операцияларды бастауға мәжбүр етті (келісім 1704 жылдың жазында Нарвада жасалды). Польшадағы азаматтық соғыс (1704–1706) және Гродно жорығы (1705–1706) Август үшін жақсы болмады. Фрауштадт шайқасынан кейін, 1706 жылдың 1 қыркүйегінде Карл Саксонияға басып кірді, Августты Лещинскийге Польша тағын беруге мәжбүр етті (1706 жылғы қазан айындағы Альтранштедт шарты). Сонымен қатар, Ресейдің патшасы Петр әскерін реформалап, 1709 жылы Полтава шайқасында шведтерге күйрете соққы берді. Бұл Швеция империясының құлауын және Ресей империясының өркендеуін білдірді.

Польшаның екінші рет патшасы

Польша-Литва одақтастығы тез арада Ресейдің қорғаушылығындағы мемлекет деп есептелді. 1709 жылы Аугуст II Ресейтің қолдауымен Польша тағына қайта оралды. Ол тағы да Польша-Литва одақтастығында абсолюттік монархия құруға тырысты, бірақ шляхтаның (szlachta, Тарноград конфедерациясын қараңыз) қарсылығына тап болды. Саксондықтар мен поляктардың өзара қызғанышы оның жолына кедергі келтірді, Польшада күрес басталды, ол король елдегі әскер санын 18 000 адамға дейін шектеуге уәде бергеннен кейін ғана тоқтады. Аугуст 1733 жылы Варшавада қайтыс болды. Ол Польша тағын әулетіне мұрагерлік етіп беруге үлкермесе де, оның үлкен ұлы Фредерик Август II Саксониялық Польша тағына Август III ретінде отырды, бірақ оны Польша мұрагерлік соғысы кезінде Ресей әскері орнатып берді.

Август II және өнер

Август, бәлкім, өнер мен сәулет өнерінің меценаты ретінде жақсырақ есте қалады. Ол өзінің көркемдігімен танымал болған Дрезден қаласында сұлу сарайлар салдырды. 1723 жылы ол Green Vault сияқты алғашқы қоғамдық мұражайларды ашты және қазір Gemäldegalerie Alte Meister-де көрсетіліп тұрған картиналарды жүйелі түрде жинауды бастады. 1687-1689 жылдары Август Франция мен Италияға саяхаттады. Абсолюттік монархтың қажеттіліктеріне қарай жасалған Версальдегі сәнді сарай оған терең әсер етті. Барокко дәуірінің рухына сәйкес, Август өзінің байлығы мен билігін көрсету үшін негізгі резиденциясы – Дрезден қамалының сәніне көп қаржы жұмсады. Қатаң құрылыс ережелері, ірі қала құрылысы жоспарлары және өнерге деген сезімі арқасында патша Дрезденді Германияның ең жақсы өнер коллекцияларының біріне ие, танымал мәдени орталыққа айналдыра бастады. Дегенмен, қаланың көптеген танымал көрікті жерлері мен ескерткіштері оның ұлы Август III билік кезінде аяқталды. Август күшті тұсында салынған ең әйгілі ғимарат – Цвингер. Оның жазғы резиденциясы Пилниц қамалы, сондай-ақ аң аулау үйлері – Морицбург және Губертусбург қамалы да белгілі. Ол Варшавадағы Саксон сарайын және оған іргелес Саксон бағын кеңейтті, ол қаланың ең көне қоғамдық паркі және әлемдегі алғашқы, жалпыға қолжетімді саябақтардың біріне айналды. Ұлы Солтүстік соғысының салдарынан ол Варшавадағы Корольдік сарайды қалпына келтіріп, кеңейтті. Виланов сарайын да кеңейтті. 1731 жылы ол композитор Иоганн Адольф Хассеге Корольдік поляк және Сайлау саксон Капельмейстерінің құрметті атағын берді. Ылқылы адам болған патша, сарайда әсем кештер, венециялық стильдегі маскарадты кештер, сәнді жиындар, ойындар мен бақшадағы мерекелер ұйымдастырды. Оның сарайы бүкіл Еуропа бойынша ысырапшылдығымен танымал болды. Дрезденде өткізілген жануарларды лақтыру жарысында 647 түлкі, 533 қоян, 34 барс және 21 жабайы мысық лақтырылып өлтірілді. Август өзі де қатысып, күшін көрсету үшін қақпанның бір шетін бір саусағымен ұстап тұрғанда, екі күшті сарай адамы қақпанның екінші шетін ұстады деген әңгіме бар.

Ақ бүркіт ордені

1705 жылы қарашада Тыкоцинде Август Польшаның алғашқы және ең басты рыцарьдық орденін – Ақ бұркіт орденін құрды. 1723 жылы ол Дрезден қаласына жақын Гросседлиц поместьесін сатып алды, және сарай мен бақ кешенін кеңейткен соң, 1727 жылы онда Ақ бұркіт орденінің алғашқы тойларын ұйымдастырды.

Басқа

Август II өзінің аюдай күштілігі мен көптеген балалары үшін (олардың тек біреуі заңды баласы және мұрагері болған) "Қуатты" деп аталды. Патшаның некеден тыс туған балаларының ең танымалдарының бірі – Морис де Сакс, Франция Корольдігіндегі ең жоғары әскери шендерге жеткен данышкер тактик. Польша мұрагерлік соғысында ол Августтың қарсыласы Станислав I Лещинскийдің қызына үйленген жұмыс берушісі Людовик XV-ке адал болды. Августтың немересі, Саксониялық Мария Жозефа, кейіннен Франция дофині Луиге үйленгені арқылы Франция дофині болды және Францияның үш королінің анасы болды (Луи XVI, Луи XVIII және Карл X). Август сол кездегі адамдарға қарағанда бойы биік болған, бірақ ерекше күш-қуатына қарамастан, ірі денелі болып көрінбеді. Өмірінің соңғы жылдарында ол қант диабетімен ауырып, семіздікке ұшырады, қайтыс болған кезде салмағы бірнеше килограммға жетті. Август II-нің денесі Краковтағы Вавель соборында жерленді – жүрегінен басқа, ол Дрезден соборында сақталды.

Фильм

1936 жылы Август Пауль Вегенер режиссерлік еткен польша-неміс фильмі "Август күшті"-нің сюжеті болды. Август рөлін актер Майкл Бонен сомдады.

Мария Аврора фон Кенигсмаркпен бірге

Герман Морис (Гослар, 28 қазан 1696 жыл, Шамбор сарайы, 30 қараша 1750 жыл), Саксония графы.

Альтенбоккумдық Урсула Катаринамен бірге

Иоганн Георг (21 тамыз 1704 – 25 ақпан 1774), Саксония графы, кейін Дрезденнің губернаторы.

Генриет Ренармен бірге

Анна Каролина (26 қараша 1707, Авиньон – 27 қыркүйек 1769), Орзельска графынясы; 10 тамыз 1730 жылы Шлезвиг-Гольштейн-Зондербург-Бек графы Карл Людвиг Фредерикке үйленді. Олар 1733 жылы ажырасты.

Патшалық атақтары

Август II, Құдайдың рақымымен, Польша королі, Литваның, Рутенияның, Пруссияның, Мазовияның, Самогитияның, Ливонияның, Киевтің, Волыньяның, Подолияның, Подляхияның, Смоленсктің, Северияның және Черниговтың Ұлы герцогы, сондай-ақ Саксонияның мұрагерлік герцогы және сайлаушысы және т.б.