Кіріспе
Польша мен Литваның 1733–1763 жылдар аралығындағы билеушісі Август III (Август III Сас,; 17 қазан 1696 – 5 қазан 1763) – Польша королі және Литваның Ұлы герцогы, 1733 жылдан 1763 жылға дейін, сондай-ақ қасиетті Рим империясында Саксонияның сайлаушысы болды, онда ол Фридрих Август II (сілтеме=жоқ) деп танылды. Ол Август II-нің жалғыз заңды ұлы болды және 1712 жылы Польша тағына үміткер болу үшін католиктік дінге көшті. 1719 жылы ол қасиетті Рим императоры Иосиф I-нің қызы Мария Жозефаға үйленді және 1733 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Саксонияның сайлаушысы болды. Август 1713 жылғы Прагматикалық санкцияға келісіп, Карл VI-ның қолдауын алды, сондай-ақ Ресейдің Курляндия аймағына деген талабын қолдап, Ресей императрицасы Аннаның танымалдығына қол жеткізді. Ол 1733 жылдың 5 қазанында Польша королі болып сайланды және одан кейін бұрынғы Польша королі Станислав I-ді елден қуды. 1734 жылдың 17 қаңтарында Краковта таққа отырғызылды. Август Австрияның Пруссияға қарсы Австрия мұрагерлік соғысында және 1756 жылғы Жеті жылдық соғыста Австрияны қолдады, екеуі де Саксонияның Пруссиямен жеңіліп, басып алынуына әкелді. Польшада оның билігі Чарторыски және Понятовски отбасыларының ықпалының күшеюімен және Польша істеріне Екатерина II-нің араласуымен ерекшеленді. Оның билігі Польшадағы әлеуметтік тәртіпсіздікті күшейте түсті және елдің көршілеріне, атап айтқанда Пруссияға, Австрияға және Ресейге тәуелділігін арттырды. Ресей империясы оған өз отбасын Польша тағына орналастыруға кедергі келтірді, оның орнына Екатерина II-нің жақыны, аристократ Станислав Август Понятовскийді қолдады. Өзінің билігінің барлық кезеңінде Август мемлекеттік істерге қарағанда жеңілдік пен ләззатқа көбірек қызығушылық танытты; өнерге ұлы демеуші болған ол Саксония мен Польшаның басқаруын өзінің бас кеңесшісі Генрих фон Брюльге тапсырды, ол өз кезегінде Польша басқаруын негізінен қуатты Чарторыски отбасына жүктеді.
Augustus III (August III Sas, ; 17 October 1696 5 October 1763) was King of Poland and Grand Duke of Lithuania from 1733 until 1763, as well as Elector of Saxony in the Holy Roman Empire where he was known as Frederick Augustus II (link=no). He was the only legitimate son of Augustus II the Strong, and converted to Catholicism in 1712 to secure his candidacy for the Polish throne. In 1719 he married Maria Josepha, daughter of Joseph I, Holy Roman Emperor, and became elector of Saxony following his father's death in 1733. Augustus was able to gain the support of Charles VI by agreeing to the Pragmatic Sanction of 1713 and also gained recognition from Russian Empress Anna by supporting Russia's claim to the region of Courland. He was elected king of Poland by a small minority on 5 October 1733 and subsequently banished the former Polish king Stanisław I. He was crowned in Kraków on 17 January 1734. Augustus was supportive of Austria against Prussia in the War of Austrian Succession and again in the Seven Years' War (1756), both of which resulted in Saxony being defeated and occupied by Prussia. In Poland, his rule was marked by the increasing influence of the Czartoryski and Poniatowski families, and by the intervention of Catherine the Great in Polish affairs. His rule deepened the social anarchy in Poland and increased the country's dependence on its neighbours, notably Prussia, Austria, and Russia. The Russian Empire prevented him from installing his family on the Polish throne, supporting instead the aristocrat Stanisław August Poniatowski, the lover of Catherine the Great. Throughout his reign, Augustus was known to be more interested in ease and pleasure than in the affairs of state; this notable patron of the arts left the administration of Saxony and Poland to his chief adviser, Heinrich von Brühl, who in turn left Polish administration chiefly to the powerful Czartoryski family.
Патшалық атақтары
Август үшіншінің патшалық атақтары, Құдайдың рақымымен Польша королі, Литваның, Рутенияның, Пруссияның, Мазовияның, Самогитияның, Киевтің, Волыньдің, Подолияның, Подляхияның, Ливонияның, Смоленсктің, Северияның, Черниговтың Ұлы герцогы, сондай-ақ Саксонияның мұрагерлік герцогы және сайлаушы ханзадесі және т.б.
Ерте өмір және білім
Август 1696 жылғы 17 қазанда Дрезденде туды, ол Саксонияның сайлау ханзадасы және Польша-Литва одағының билеушісі, Веттин әулетінің Альбертин тармағына жататын Август II Күштінің жалғыз заңды ұлы еді. Оның анасы – Бранденбург-Байройттен Кристиана Эберхардина, Бранденбург-Байройт маргравы Кристиан Эрнсттің қызы. Әкесінен өзгеше, Кристиана өмірі бойы шыншыл протестант болып қалды және 30 жыл патшайым қызмет еткеніне қарамастан, ешқашан католик Польшасына аяқ баспады. Август II-нің қысымына қарамастан, ол Краковтағы Вавельде таж кигізілмеді және тек королева титулын ғана иеленді. Бұл әрекет поляк ақсүйектері тарапынан провокация ретінде қабылданды және ханзада Польшада бастапқыда күдікпен қарастырылды. Августтың өмірінің басынан-ақ Польша мен Литваның патшасы болуға дайындалды; құрлықтың түкпір-түкпірінен ең жақсы ұстаздар шақырылды және ханзада поляк, неміс, француз және латын тілдерін оқыды. Ол орыс тілін де үйренді, бірақ оны еркін сөйлей алмады, сондай-ақ математика, химия және география сияқты нақты ғылымдарды меңгерді. Әкесі Польшада болғанда, жас Август әжесі, Дания ханшайымы Анна Софияның қамқорлығында қалды, ол оны бастапқыда лютерандық дінде тәрбиеледі. Бұл поляктар үшін өте қолайсыз жағдай болды, олар протестант монархты қабылдамайтын немесе төзбейтін. Осының салдарынан, қиын жағдайға тап болған Август II ұлына католик елдерін аралап, оны католицизмге жақындату және оның бақылаушы әжесімен байланысын үзу мақсатымен Еуропаға сапар ұйымдастырды. Венецияда поляктардың сүйемелдеуші тобы Анна патшайымының британдық агенттері ұйымдастырған, оны христиан дініне көшуіне кедергі келтіру мақсатындағы ұрлау әрекетіне қарсы тұрды. Ол 1711 жылы ағасы және оның алдыңғысы Иосиф I қайтыс болғаннан кейін Карл VI-ның таққа отыруына куә болды. Саксонияның мұрагерлік католиктік тағына ие болған Пруссия мен Ганновер, Рим империясының рейхстагындағы протестанттық органның директорилігінен Саксонияны ығыстыруға тырысты, бірақ Саксония директорилікті сақтап қалды. 1714 жылғы 26 қыркүйекте Август Франция королі Людовик XIV-тің Версальде жылы қарсы алынды. Людовик Августтың католицизмге көшкенін естігенде қуанды және оған корольдік сарайда және Парижде қалуға рұқсат берді. Жас ханзада Күн патшасының өзі ұйымдастырған балдарға, маскарадтарға және жеке кештерге қатысты. Дрездендегі той Еуропадағы барокко дәуірінің ең сәнді және қымбат тойларының бірі болды. Екі апталық тойға 800-ден астам қонақ шақырылды. Басты банкет қонақтарды таң қалдыру үшін жасалма күміс кеніне айналған бөлмеде өтті. Экзотикалық тағамдардан басқа, мейрамға Беловежский орманынан 500-ден астам бұғы әкелінді. Бұл шараға шамамен 4 миллион талер жұмсалды. Австрия патша ретінде Августтың Австрия мұрагерлігіне кез келген талаптан бас тартатыны және 1713 жылғы Прагматикалық санкцияны құрметтейтіні туралы уәде алды.
Польша мұрагерлік соғысы
Аугусттың Польша тағына үміткерлігіне Ұлы Солтүстік соғысы кезінде шведтердің қолдауымен тақты басып алған Станислав I Лесчинский (Станислав I) қарсы шықты. 1706 жылдан 1709 жылға дейін билік құрған Станислав, Полтава шайқасында шведтер жеңілгеннен кейін тақтан түсірілді. 1733 жылы Францияның Людовик XV және Испанияның қолдауымен туған жеріне оралған Станислав, Польша мұрагерлік соғысын бастады. 1733 жылдың көктемі мен жазында Франция солтүстік және шығыс шекараларында күш жинап, әскер орналастыра бастады, ал Австрия Польша шекарасына әскер жинады, осы мақсатта Милан герцогтігіндегі гарнизонды қысқартып, күшін әлсіретті. Савойя князі Евгений императорға Франциямен, ұзақ жылдардан бері антагонистік қарым-қатынаста болған Франциямен соғысқа дайын тұруды ұсынды. Ол Рейн аңғары мен Солтүстік Италияны қосымша әскерлермен нығайтуды ұсынды, бірақ Рейндегі императорлық қорғанысты жақсарту үшін минимал қадамдар ғана жасалды. 1733 жылдың шілдесінде Август Австрия мен Ресейдің талаптарына, Лёвенвольде шартына сәйкес келісті. Тамыз айында өткен сайлау сеймінде Петр Лейси басқаратын 30 000 сарбаздық ресейлік әскер Польшаға Августың таққа отыруын қамтамасыз ету үшін кірді. Сайлауда Станислав 12 000 дауыспен жеңіске жетті, ал Август 3 000 дауыс алды, бірақ оған Польшаның ықпалды, бай және сыбайлас жемқор магнаттары, мысалы Михаль Серваци Вишневецки қолдау көрсетті. Франко-испандық коалиция 10 қазанда Австрия мен Саксонияға соғыс жариялады. Италия мемлекеттері – Савойя, Сардиния және Парма да Солтүстік Италиядағы Австрия билігіне қарсы күреске қосылды. Соғыстың көп бөлігі Польшадан тыс жерлерде өтті, соғыстың басты мақсаты жеке мүдделерді қамтамасыз ету және үстемдік көрсету болды. Ресейлік-саксондық әскерлер Станиславты 1734 жылдың 22 ақпанында Гданьск (Данциг) қаласын қоршағанға дейін қуды. Маусым айында Гданьскідегі гарнизон капитуляциялағаннан кейін Станислав Кенигсбергке, содан кейін Францияға қашып кетті. 1736 жылғы Бейбітшілік сеймі Август III-ті Польша королі және Литваның ұлы князі ретінде де-факто бекітті. Бүгінгі күнге дейін поляк тілінде «od Sasa do Lasa» (сөздерінің мағынасы – «саксоннан Лесчинскиге») деген афоризм мен тіркес қолданылады және күнделікті өмірде екі мүлдем қарама-қарсы нәрсені сипаттау үшін пайдаланылады.
Польша
Патша ретінде Август өзінің Польша-Литва билігінің істеріне қызығушылық танытпады, оның орнына аң аулауға, операға және Gemäldegalerie Alte Meister галереясындағы өнер туындыларын жинауға ден қойды. Ол өзінің отыз жылдық билігінің үш жылдан да аз уақытын Польшада өткізді, онда Чарториски және Потоцки үйлері арасындағы саяси талас-тартыстар Сеймнің (Liberum veto) жұмысын тоқтатты, ішкі саяси анархияны күшейтіп, мемлекетті әлсіретті. Август өзінің көптеген өкілеттіктерін және жауапкершіліктерін Генрих фон Брюльге жүктеді, ол Польшаның вице-королі рөлін атқарды. Брюль өз кезегінде Польшадағы саясатты ең ықпалды магнаттар мен ақсүйектерге тапсырды, нәтижесінде кең таралған жемқорлыққа соқты. Августтың тұсында Польша Еуропадағы беделін одан әрі төмендетіп, көрші елдерге тәртіпсіздікті пайдалануға мүмкіндік берді. Кез келген қарсылық Брюльдің күшімен басып жанышты, ол үшін Саксония немесе Ресей әскерлерін пайдаланды, олар елде тұрақты орналасқан еді. Бұл "ең тамаша үстел жиынтығы" деп сипатталған, ал оның бір бөлігі Варшавадағы Ұлттық мұражайда көрсетілген. Брюль өзінің қарсыластары тарапынан байлығын қолдау алу үшін пайдаланған жаңа бай материалист ретінде бейнеленді. Оның жомарт шығындарын Августтың вице-корольге айтқан сөзі мәңгі есте қалды: "Брюль, менде ақша бар ма?".
Австрия мұрагерлік соғысы
Аустрияның Мария Жозефа ханшайымына үйленгеннен кейін Август, оның туысы Мария Терезаның Австрияның архигерцогинясы және Венгрия, Богемия патшайымы ретінде тақ мұрагерлігін қабылдауға міндетті болды. Саксония, достық француздық топ және Мария Терезаның Габсбургтік тобы арасында делдалдық жасады. 1741 және 1742 жылдар аралығында Саксония Франциямен одақтас болды, бірақ австриялық дипломаттардың көмегімен жақын арада тарап өзгертті. 1740 жылдың желтоқсан айының басында пруссиялық әскерлер Одер өзені бойында жиналды, ал 16 желтоқсанда Фридрих II соғыс жарияламастан Силезияға басып кірді. Осы кезде Силезияда орналасқан австриялық әскерлер нашар жарақтандырылған және Габсбургтар өздерінің басты күштерін Венгрия мен Италияға шоғырландырғандықтан, олардың саны жеткіліксіз болды. Олар Глогау, Бреслау және Бриг бекіністерін ұстап тұрды, бірақ аймақтың қалған бөлігін тастап, Моравияға шегінді. Бұл жорық Пруссияға Габсбург монархиясының ең бай провинцияларының көп бөлігін, Бреслау сауда орталығын, сондай-ақ кен өндіру, тоқыма және бояу өнеркәсібін бақылауға беруге мүмкіндік берді. Силезия көмір, бор, мыс және алтын сияқты табиғи ресурстарға да бай болды. Саксония екінші Силезия соғысына Австриямен бірге қосылды, ол Пруссия Карл VII-ді Киелі Рим императоры деп жариялағаннан кейін 1744 жылдың 15 тамызында Богемияға шабуыл жасау арқылы басталды. Бұл шабуылдың нақты себебі Фридрихтің жеке кеңейістік ойлары мен мақсаттары болды. 1745 жылдың 8 қаңтарында Варшава шарты жасалды, ол Ұлыбритания, Габсбург монархиясы, Голландия Республикасы және Саксонияны біріктіріп, «Төрттік одақ» деп аталды, оның мақсаты Мария Терезаның Австрия тағына отыруын қамтамасыз ету болды. Одан кейін Карл VII Мюнхенде подаградан қайтыс болды, бұл пруссиялықтардың күшін әлсіретті. Дегенмен, Пруссия әскери басымдығын сақтап қалды; Хеннерсдорф және Кесселсдорф шайқастарындағы сәттілік Фридрихтің 18 желтоқсанда басып алған Дрезденге жол ашты. Дрезден шарты Рождество күні (25 желтоқсан) жасалды, және Саксония пруссия мемлекетіне 1 миллион риксдоллар көлемінде өтемақы төлеуге міндетті болды. Бұл шарт екінші Силезия соғысын статус-кво анте беллуммен аяқтады. Мария Тереза 1748 жылғы Акс-ла-Шапель шартында мұрагерлік құқығын толыққанды мойындады, бұл Август III үшін Пирр жеңісіне айналды; осы қақтығыс Саксонияны банкроттыққа жеткізді. Ал осы уақыт аралығында Польшадағы жағдай толыққанды назарсыз қалды.
Жеті жылдық соғыс
Саксония электораты 1756 жылдан 1763 жылға дейінгі Жеті жылдық соғысқа қатысты. Саксониялықтар Австрия және Ресеймен Пруссияның Фридрих Ұлына қарсы одақтасты, ол Саксонияны өріс кеңейту үшін тағы бір мүмкіндік ретінде қарастырды. Саксония сол кезде Пруссия мен Австрияның Богемиясы және Силезия арасындағы аралық аймақ болды, Фридрих оларды толығымен аннексиялауға тырысты. Бұған қоса, Саксония мен Польшаны Силезия және Лузатиядағы тар жолақ бөліп тұрды, бұл әскерлердің жылжуын одан да қиындатты. Фридриктің жоспарлары Ганновер электоратын да қосып алуды көздеді, бірақ Франциямен одақтасу австро-ресейлік шабуыл мен оккупацияға әкелуі мүмкін еді. 1756 жылдың 29 тамызында пруссиялық әскер алдын ала шара ретінде Саксонияға басып кірді, осылайша Жеті жылдық соғыстың бір бөлігі болған Үшінші Силезия соғысы басталды. Саксония қанша қан төгілді, сонша зорлық-зомбылыққа ұшырады және Пруссияның соғыс қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін барлық мүмкіндіктері пайдаланылды. 1763 жылдың 15 ақпанында қол қойылған Хьюбертусбург шарты Фридриктің жеңісімен аяқталды және Саксония Силезияға деген құқығынан бас тартты.
Өлім
1763 жылдың сәуірінде Аугуст денсаулығы нашарлап, әлсіз күйде Польшадан Дрезденге ең жақын кеңесшілерімен бірге оралды, ал Комонвелттегі мәселелерді шешу үшін Примат Владислав Александер Лубинскийді қалдырды. 1763 жылдың 5 қазанында Дрезденде қан тамырларының қабынуынан (инсульттің салдарынан) күрт қайтыс болды. Оның билігі тұсында әкесі Август II бастаған Варшавадағы Саксон сарайының кеңейтілуі аяқталды, сондай-ақ Корольдік сарайдың шығыс жағы қайта жаңартылды, осылайша Варшава ескі қаласының Висла өзені бойындағы көрінісінің ерекше бөлігіне айналған Саксондық қасбет пайда болды. 1733 жылы композитор Иоганн Себастьян Бах Се-минордағы Кириэ-Глория мессасын, BWV 232 I (алғашқы нұсқасы) Саксония сайлаушысы лауазымына таяуда келген Августқа арнады, сонымен қатар Бахтың сарай композиторы болып тағайындалуына үміттенді, бұл атақ композитор үш жылдан кейін алды. Бахтың Koeniglicher Pohlnischer Hoff Compositeur (Корольдік поляк сарайының композиторы және Саксония сайлаушысының сарайының композиторы) атағы Бахтың танымал Голдберг вариацияларының титулдық бетіне жазылған. Август III композитор Иоганн Адольф Хассеге де демеушілік жасады, оған 1731 жылы әкесі Август II Корольдік поляк және сайлау сакс Капельмейстері атағын берді, ал Август III арқасында 1716 жылы композитор Иоганн Давид Хайнихен де осы атаққа ие болды.
Жеке өмірі мен сын
1732 жылы француз дін қызметкері Габриэль Пьотр Бодуан Варшаваның ескі қаласында Польшадағы алғашқы жетімдер үйін құрды. Кейіннен ол жақын маңдағы Варецкий алаңына (қазіргі Варшава көтерілісшілері алаңына) көшірілді. 1758 жылы Август III жаңа мекемені Szpital Generalny Dzieciątka Jezus (Нәресте Исаның Бас ауруханасы) деп атауға бұйырды. Жаңадан ашылған аурухана жетімдерді ғана емес, сонымен қатар аурулар мен кедейлерді де емдеумен айналысты. Август өмірі бойы қайырымды адам болып қала берді және ауруханаға көмек қолын созды. Оның ізбасары Станислав Август та осы іске үлес қосты. Августтың қайырымдылығына қарамастан, Польшада оны әлсіз монарх, семіз, тоқпақ, келбетсіз және жалқау ғаріп ретінде қарады, ол мемлекеттік істерге мүдделі емес еді. Мұндай қатал сын мен пікірлер бүгінге дейін сақталып қалған. Алайда, тарихшы Яцек Стасжевский 1980-жылдардың соңында Дрезден мұрағаттарында Августтың мінез-құлқына сипаттама тапты; ол адал және мейірімді адам ретінде танылған, өзінің билік кезінде саксондықтар мен поляктардың екеуі де оны жоғары бағалаған. Ол сонымен қатар аң аулауды ұнатқан.
Суреттер
Август III 1941 жылғы "Фридман Бах" фильмінде Эрнст Дернбург рөлінде бейнеленген.