Кіріспе

Кез келген тілді дереу аударатын ойдан туған технология. Көптеген ғылыми-фантастикалық туындыларда, әсіресе теледидарда, әмбебап аудармашы жиі кездесетін құрылғы. Мюррей Лайнстердің 1945 жылғы "Бірінші контакт" повесінде алғаш рет сипатталған аудармашының мақсаты – кез келген тілді лезде аударуды қамтамасыз ету. Бұл, әдетте, сюжет үшін маңызды болмаған жағдайларда, шетел тілдері арасындағы аударма проблемасын шешу үшін қолданылады. Әсіресе ғылыми-фантастикалық телесериалдарда, жаңа түр кездескен сайын әрбір эпизодта жаңа тілді аудару сюжетті дамытуға кеткен уақытты ұзартуы мүмкін және көрерменге жалықтырып жіберуі де ықтимал. Кейде зиялы шетелдік жаратылыстар ағылшын тілінің ережелерін аз ғана сөзден түсініп, оған тез бейімделіп, еркін сөйлей алады, соның салдарынан аудармашы қажет болмайды. әмбебап аудармашының болуы күмәнді болғанымен, ғалымдар белгілі бір тілдердің шектеулі санымен жұмыс жасайтын, осыған ұқсас нақты технологияларды жасау бойынша жұмыстарын жалғастыруда.

Доктор кім

Телепатиялық өріс арқылы, ТАРДИС автоматты түрде түсінікті тілдердің барлығын (жазба және ауызша) пилоты мен экипаж мүшелерінің әрқайсысы түсінетін тілге аударады. Бұл өріс сонымен қатар олардың айтқандарын сол уақыт пен орынға сай келетін тілге аударады (мысалы, ежелгі Римде латын тілінің тиісті диалектісін қолдану). Бұл жүйе бағдарламаның маңызды бөлігі ретінде жиі көрсетіледі. ТАРДИС, және оның көптеген маңызды жүйелері, оның ішінде аудармашы, пилоты Доктормен телепатиялық байланыста болады. Осы жүйелердің ешқайсысы Доктордың қабілетсізденген кездерінде тиімді жұмыс істей алмайды. "Помпеяның оттары" атты серияда, серігі Донна Нобль жергілікті тілде тікелей сөйлеуге тырысқанда, оның сөздері жергілікті тұрғындарға валлий тіліне ұқсас әзілді түрде аударылады. Бұл аударма процесінің бір кемшілігі – егер аудармаға түсетін тілде сөздің ұғымы болмаса, онда ол сөз дұрыс аударылмауы немесе түсініксіз болуы мүмкін. Мысалы, римдіктерде "вулкан" деген сөз жоқ, себебі Везувий тауы әлі атқан емес.

Фарспейс

Farscape телешоуында Джон Крайтонға "аудармашы микробтар" деп аталатын бактериялар енгізіледі, олар жалпыға ортақ аудармашы ретінде жұмыс істейді. Микробтар мидың жоталық бөлігіне қоныстанғаннан кейін, иесіне айтылған әр нәрсені аударып, аудармаланған ақпаратты миға жібереді. Бұл инъекция жасалған адамға басқа тілдерде сөйлеуге мүмкіндік бермейді; олар өз тілінде сөйлей береді және тыңдаушылардың осы микробтарды иеленгенше ғана түсіне алады. Микробтар кейде сленгті дұрыс аудармай, тура мағынасында аударады. Сонымен қатар, аудармашы микробтар шетелдік ұшқыштардың немесе Диагноздардың туа біткен тілін аудара алмайды, себебі олардың тіліндегі әрбір сөз мыңдаған мағынаны қамтиды, бұл микробтардың аударуы үшін тым көп. Сондықтан ұшқыштар "қарапайым сөйлемдерде" сөйлеуді үйренуі керек, ал Диагноздарға аудармашылар қажет. Имплантацияланған адамдар қаласа жаңа тілдерді үйренуге немесе инъекция жасалмаған адамдармен байланыс жасауға мүмкіндік алады. Моя экипажы Крайтоннан ағылшын тілін үйренді, соның арқасында экипаж Жерге келгенде инъекция жасалмаған халықпен байланыс орната алды. Кейбір түрлер, мысалы, Калиш, аудармашы микробтарды пайдалана алмайды, өйткені олардың денесі оларды қабылдамайды, сондықтан олар жаңа тілді өз күштерімен үйренуі керек.

Галактикаға жол көрсету

Галактикаға жол көрсетуші автостоптың әлемінде, әмбебап аударма "бабель балығы" деп аталатын шағын балық арқылы жүзеге асырылады. Балық есту арнасына енгізіліп, ол онда өз иесіне сөйлейтіндердің ой-толқындарын сіңіреді. Ал ол өз кезегінде аударманы иесінің миына жібереді. Кітапта бабель балығының барлығына бір-бірін түсінуге мүмкіндік бергені, бірақ осының салдарынан ғаламдағы кез келген нәрседен гөрі көбірек соғыстар туындағаны айтылады. Сондай-ақ, бабель балығы табиғи түрде пайда болмаған, демек оның жаратылысы Құдайдың бар екенін дәлелдейді, ал бұл өз кезегінде Құдайдың жоқ екенін дәлелдейді. Құдайға сенім қажет болғандықтан, бұл дәлел сенімнің қажеттігін жояды, сондықтан Құдай "логикалық бұлтта" жоғалып кетеді.

Қара киім кигендер

"Қара киімдегілер" франшизасында әмбебап аудармашы бар, бірақ Агент К алғашқы "Қара киімдегілер" фильмінде түсіндіргендей, оларға оны пайдалануға рұқсат жоқ, себебі "адамның ойлау қабілеті соншалықты қарапайым, кейбір дамыған галактикаларда оны жұқпалы ауру деп есептейді". Одан кейін ол: "Осы жайт сіздерді мақтандырады емес пе?" дейді.

Нейромант

Уильям Гибсонның "Нейроманс" романында, сондай-ақ оның "Спрауль" трилогиясына кіретін "Нульдік санау" және "Мона Лизаның артық айдау" романдарынан, "микрософт" деп аталатын құрылғылар – пайдаланушының құлағының артына орнатылған "мокрый" ұяшықтарға қосылатын шағын микросхемалар. Олар қосылғанда, пайдаланушыға белгілі бір білім мен дағдыларды береді, мысалы, басқа тілде сөйлеу қабілетін. (Бұл атау "микро" және "жұмсақ" сөздерінің қосындысынан жасалған, және ол Microsoft бағдарламалық компаниясының атымен байланысты емес.)

Жұлдызды бақылау

Star Control компьютерлік ойындар сериясында дерлік барлық нәсілдердің әмбебап аудармашылары бар деп есептеледі; алайда, шетелдіктер өздерін қалай аударуды таңдайтынындағы қарама-қайшылықтар кейде туындап, байланысты қиындатады. Мысалы, VUX тіл білімі саласында ерекше дамыған қабілеттерімен көзге түседі және адамдар VUX тілін аударуға қабілетті болмас бұрын, олардың тілін аудара алады. Бұл Капитан Рэнд басқаратын ғарыш кемесінде Вукс пен адамдар арасындағы алғашқы байланыс кезінде қиындық тудырды. "Жұлдызды бақылау: Ур Куан қақтығысының ұлы шайқастары" бойынша, капитан Рэнд VUX бейнесі алғаш рет оның экранына шыққанда "Ол бір жаман жігіт екен" деген. Алайда, "Жұлдызды бақылау II" ойынында капитан Рэнд өзінің бірінші офицеріне "Мен көрген ең жаман бет екен" дейді, сондай-ақ VUX атауы өте жаман ксеноформаны білдіреді деп әзілдейді. Қай дерек канондық екені талқыланып жүр. Қайсысы болмасын, VUX-тың әмбебап аудармашы технологиясы капитан Рэндтің сөздерін дәл жеткізгені айтылады. VUX осы қорлауды адамдарға деген жаугершілігінің себебі ретінде пайдаланды. Сонымен қатар, "Жұлдызды бақылау II" ойынында "Орз" деп аталатын жаңа нәсіл енгізілді. Олар басқа өлшемнен келген болуы мүмкін, ал алғашқы байланыс кезінде кемедегі компьютер олардың тілінде адам тілінде баламасы жоқ ұғымдар мен құбылыстарға сілтеме жасаудан туындаған көптеген дауыстық аномалиялар бар екенін хабарлады. Нәтижесінде, диалогтар қарапайым сөздер мен тіркестердің жиынтығынан тұрады, олар *жұлдызшалармен* белгіленген, бұл олардың бірегей Орз ұғымдарын адам тіліне шамалы аудармалары екенін көрсетеді, олардың толық аудармасы, мүмкін, абзацтай ұзын түсіндірмелерді қажет етеді. (Мысалы, Орз адам өлшемін *ауыр кеңістік* деп, өздерін *әдемі кеңістік* деп, түрлі санаттағы нәсілдерді *қуанышты кемпингтіктер* немесе *ақымақ сиырлар* деп атайды және т.б.) Керісінше, Супокстар басқа нәсілдердің тілі мен мәдениетінің мүмкіндігінше көп аспектілерін имитациялауға тырысатын нәсіл, тіпті өз планеталарын "Жер" деп атауға дейін, бұл да шатастыруға әкеледі. Star Control III-де K’tang интеллектуалды деңгейі төмен түр ретінде бейнеленеді, олар адамдарды қорқыту үшін толық түсінбеген озық технологияны қолданады, бұл олардың аудармашыларының шығысының орфографиялық қателіктермен және стандартты емес сөздермен, мысалы, ойыншыны "ұнтақтауға" қатысты қорқытумен толы болуын түсіндіруі мүмкін. Дактаклакпак диалогтары да осыған ұқсас, олар сандар мен математикалық өрнектерден тұрады, бұл механикалық нәсіл ретінде олардың ойлау процестері адамнан ерекшеленеді, сондықтан оларды тікелей адам тіліне аудару мүмкін емес екенін көрсетеді.

Жұлдыздар жолы

"Жұлдызды жол" фильмінде универсалды аудармашыны "Энтерпрайз" кемесінің байланыс офицері Хоши Сато лингвокод матрицасын ойлап табу үшін қолданған. Бұл құрылғы 22 ғасырдың соңында Жердегі белгілі тілдерді жылдам аудару үшін пайдаланылды. Тілдік кедергілер бірте-бірте жойылған сайын, Жердегі әртүрлі мәдениеттер әмбебап бейбітшілікке келісімге келді. Бұрын белгісіз тілдерді, мысалы, шетелдіктердің тілдерін аудару үшін қосымша қиындықтарды еңсеру қажет болды. "Жұлдызды жол" технологиясының басқа да көптеген түрлері сияқты (варп-двигатель, транспортерлер және т.б.), универсалды аудармашы ғарыш саяхатының қажеттілігі ретінде бірнеше әлемде тәуелсіз дамыған болуы мүмкін; вулкандықтар "алғашқы байланыс" жасаған кезде адамдармен қарым-қатынаста қиындық көрмеді (олар Жер радиохабарларын тыңдап, стандартты ағылшын тілін үйренген болуы мүмкін). Алғашқы байланыс кезінде қонған вулкандық кеме зерттеу кемесі болды. Вулкандықтар адамдарды жүз жылдан астам уақыт бойы зерттеп келді, ал алғашқы байланыс "Көміртекті ағын" эпизодында Т'Польдің әжесі Т'мирмен болды; алайда, "Жұлдызды жол: Алғашқы байланыс" фильмінде олар Күн жүйесіндегі планеталарды зерттеу арқылы ағылшын тілін үйренгендігі айтылады. Диана Трой вулкандықтардың Жерге қызығушылығы жоқ екенін, себебі ол "өте примитивті" екенін мәлімдеді, бірақ Басты директивада Уарп жылдамдығына жетпеген түрлерге араласпау керектігі көрсетілген. Вулкандықтар тек варп-ізді байқап, тексеруге келді. Күдік тудыратын жайт, универсалды аудармашы биологиялық емес тіршілік формаларының қарым-қатынасын түсіндіру үшін сәтті қолданылды ("Метаморфоз" эпизодында). "Жұлдызды жол: Келесі буын" (TNG) эпизодындағы "Бұйрық белгілері" бөлімінде аудармашы Шелиактардың тілінде тиімсіз екені дәлелденді, сондықтан Федерация шетелдіктердің Жер тілдерін түсіндіруіне сүйенуге мәжбүр болды. "Дармок" эпизодында да универсалды аудармашының тиімсіздігі мен түсініксіздігі көрсетілді, себебі тамариан тілі жергілікті метафораларға тым терең байланысты. Федерацияның басқа технологиясынан айырмашылығы, универсалды аудармашылар сирек істен шығады. Ерекше жағдай "Жұлдызды жол: Дискавери" эпизодындағы "Харон үшін обол" эпизодында кездеседі, онда шетелдіктердің араласуы аудармашының бұзылуына әкеліп, команданың сөйлеуі мен компьютер мәтінін бірнеше тілде кездейсоқ аударады, бұл мәселені шешу үшін командир Сарудың жүзге жуық тілде еркін сөйлеуі қажет болды. Универсалды аудармашылар осы дәуірде және капитан Кирк кезінде кеңінен қолданылған болса да (экипаж стандартты ағылшын тілін білмейтін түрлермен үнемі қарым-қатынаста болғандықтан), олар сол дәуірдегі персоналдың қасында қайда сақталғаны белгісіз. "Метаморфоз" эпизодында құрылғыны бір рет көруге болады. "Арена" эпизодында Метрон капитан Кирк пен Горн командирін аудармашы-коммуникатормен қамтамасыз етеді, бұл олардың арасындағы сөйлесуге мүмкіндік береді. Кирк кезінде олар клингон тіліне аудармаларын да мүлдем дұрыс жасамаған. Алтыншы "Жұлдызды жол" фильмінде кейіпкерлер клингондық әскери кемемен байланыс орнату үшін баспа кітаптарына сүйенді, өйткені Чеков клингондықтар аудармашыны қолданатынын білетінін айтты. Актриса Нишель Николс бұл көрініске наразылық білдірді, өйткені ол Ухураның, суық соғыс кезінде байланыс офицері ретінде, мұндай жағдайларда көмек көрсету үшін ағылшын тілінде еркін сөйлеуге үйретілетінін сезінді. Сол фильмде Кирк пен МакКойдың клингондық сот алдындағы сот мәжілісі кезінде, Капитан мен Доктор байланыс құрылғыларын ұстап отыр, ал клингон (Тодд Брайант ойнады) оларға аударма жасайды. Фильмнің романдық нұсқасы кітаптарды қолданудың басқа себебін көрсетті: оқиғадағы экипаж ашқан қастандықтың Жұлдыз флотының жағында жұмыс істейтін біреудің саботаж жасауы, бірақ романдық нұсқасы "Жұлдызды жол" канонының бөлігі емес. 24-ші ғасырда универсалды аудармашылар Жұлдыз флотының қызметкерлері киетін коммуникатор шыныларына енгізілген, бірақ экипаж мүшелері (мысалы, "Келесі буын" эпизодындағы "Алғашқы байланыс" эпизодындағы Райкер сияқты) жаңадан кездескен шетелдіктермен сөйлескен жағдайлар болды, тіпті олар өздерінің коммуникаторларынан айырылған кезде де. "Жұлдызды жол: Вояджер" эпизодындағы "37-шілер" құрылғысы түрлер арасындағы тілдерде де жұмыс істейді; Вояджер экипажы 1937 жылы ұрланған сегіз адамды (оның ішінде Амелия Эрхарт пен Фред Нунанды) тауып, қайта тірілткеннен кейін, жапон армиясының офицері Огайо фермерінің жапон тілінде сөйлеп тұрғанына таңғалып, фермер солдаттың ағылшын тілінде сөйлегенін естіп таңғалады (көрермендер олардың барлығын ағылшын тілінде сөйлейтінін естиді). Кейбір Жұлдыз флоты бағдарламалары, мысалы, Төтенше медициналық голограмма, универсалды аудармашыларды бағдарламалауға енгізген. "Жұлдызды жол: Келесі буын" Техникалық нұсқаулығы универсалды аудармашының "өте күрделі компьютерлік бағдарлама" екенін, ол "белгісіз шетел тілінің үлгілерін" талдау арқылы жұмыс істейтінін, екі немесе одан көп адамның әңгімесінен басталатынын айтады. Әңгіме үлгісі неғұрлым кең болса, "аударма матрицасы" соғұрлым дәл және сенімді болады, бұл шетел тілі мен американдық ағылшын тілі / Федерация стандарты арасындағы сөздерді немесе жазба мәтінді жылдам түрлендіруге мүмкіндік береді. "Жұлдызды жол: Deep Space Nine" эпизодтарының кейбірінде кардассиандық универсалды аудармашы жұмыс істейтінін көреміз. Шетел тілін өңдеуге біраз уақыт кетеді, ал тілдік ерекшеліктері түсініксіз болған спикерлер бастапқыда түсініксіз болады, бірақ олар сөйлей бергенде компьютер олардың тілін біртіндеп үйренеді және оны стандартты ағылшын тіліне (сондай-ақ Федерация стандарты) аударады. Ференгилер әдетте универсалды аудармашыларын құлақтарына имплант ретінде орнатады. "Жұлдызды жол: Deep Space Nine" (DS9) эпизодындағы "Кішкентай жасыл адамдар", онда шоудың тұрақты ференгилері Розуэллдегі үш шетелдікке айналады, аудармашысы жоқ адамдар ференгилерді түсінбейді (ференгилер де адамдардың сөйлеген ағылшын тілін түсінбейді) олардың аудармашылары жұмыс істей бастағанша. Сонымен қатар, барлық "Жұлдызды жол" серияларында тек бір тарапқа тиесілі универсалды аудармашы белгілі бір радиус ішінде нәтижелерді дыбыстау арқылы екі немесе одан көп тараптың әртүрлі тілдерде сөйлесуіне мүмкіндік береді. Бұл құрылғылар жұлдыз кемелері мен ғарыш станцияларында стандартты жабдық болып табылады, сондықтан коммуникатор шыны қажет болмайды. Универсалды аудармашы пайдаланушының дауыс шығару органының (немесе шетелдік эквивалентінің) дыбыстық сөйлеу процесіне физикалық әсер етпейді деп есептесек (яғни, пайдаланушы тыңдаушының тіліне қарамастан өзінің тілінде сөйлейді), тыңдаушы тек спикердің аударылған сөздерін естиді, спикердің физикалық түрде айтқан шетел тілін емес; сондықтан белгісіз риторика ғана аударылмайды, сонымен қатар қандай да бір жолмен алмастырылады. Универсалды аудармашы жиі алғашқы уарп қоғамдарымен байланыс жағдайында қолданылады, мысалы, "Жұлдызды жол: Келесі буын" эпизодындағы "Кім күзетшілерді қадағалайды", және оның анықталуы Басты директиваны бұзуға әкелуі мүмкін. Сондықтан спикердің еріндері сөйленген сөздермен синхронды болуын қамтамасыз ететін белгілі бір механизм болуы керек. Бұл функцияның механизмдері туралы түсіндірілмеген, көрермендерге бұл шектеуді жеңу үшін сенімділікке ие болу қажет.

Шығармашылық аудармашылар

Microsoft көптеген бағдарламалық өнімдері мен қызметтеріне енгізу үшін өз аударма технологиясын әзірлеп жатыр. Бұл, әсіресе, Skype Translator көмегімен бейнешақыруларды нақты уақыт режимінде аударуды қамтиды. 2019 жылдың шілде айына қарай Microsoft Translator 65-тен астам тілді қолдайды және ағылшын, француз, неміс, қытай (мандарин), итальян және испан тілдеріндегі бейне қоңырауларды аудара алады. 2010 жылы Google аудармашыны жасап жатқанын жариялады. Дауысты тану жүйесі мен дерекқорды пайдалана отырып, робот дауысы қажетті тілде аударманы оқиды. Google-дің мақсаты – бүкіл әлемдегі ақпаратты аудару. Google компаниясының өкілі Роя Сулеймани 2013 жылы смартфондағы аударма бағдарламасын көрсетіп тұрғанда: «Сіз әлемнің барлық тілдеріне қол жеткізе аласыз. Мақсат – «Жұлдызды жол» компьютерінің түпкілікті нұсқасы болу», – деді. АҚШ армиясы Иракта пайдалану үшін екі бағытты аудармашыны да әзірледі. TRANSTAC (Spoken Language Communication and Translation System for Tactical Use) тек арабша-ағылшынша аудармаларға ғана назар аударады. АҚШ армиясы TRANSTAC бағдарламасын тоқтатты және оның орнына DARPA-мен бірлесіп BOLT (Broad Operational Language Translation) бағдарламасын әзірлеп жатыр. 2010 жылдың ақпан айында VoxOx деп аталатын байланыс бағдарламалық жасақтамасы VoxOx Universal Translator деп аталатын жедел хабарламалар, SMS, электрондық пошта және әлеуметтік желілер үшін екі бағытты аударма қызметін іске қосты. Бұл екі адамға бірден бір-бірімен сөйлесуге мүмкіндік береді, екеуі де өз ана тілдерінде мәтіндерді жазады.