Кіріспе

Қыркүйек – Юлиан және Григориан күнтізбелеріндегі жылдың тоғызыншы айы.

Қыркүйек Григориан күнтізбесінде де, сирек қолданылатын Юлиан күнтізбесінде де жылдың тоғызыншы айы болып табылады. Қазіргі Григориан күнтізбесі бойынша оның ұзақтығы 30 күнге жетеді. Солтүстік жарты шарда қыркүйек, ал Оңтүстік жарты шарда наурыз айлары маусымдық жағынан эквивалентті. Солтүстік жарты шарда метеорологиялық күз 1 қыркүйекте басталады. Оңтүстік жарты шарда метеорологиялық көктем 1 қыркүйекте басталады. Қыркүйек Шығыс православие шіркеуінде діни жылдың басталуын білдіреді. Бұл Солтүстік жарты шардың көптеген елдерінде оқу жылының басталуы, онда балалар жазғы демалыстан кейін мектепке қайтады, кейде айдың бірінші күні. Қыркүйек (латынша *septem*, "жеті") – б.з.б. 750 жыл шамасындағы ең ерте белгілі Рим күнтізбесінде он айдың жетіншісі болған, ал наурыз (латынша *Martius*) жылдың бірінші айы саналған, бұл шамамен б.з.б. 451 жылға дейін сақталған. Жыл басына қаңтар және ақпан айларын қосатын күнтізбе реформасынан кейін қыркүйек тоғызыншы айға айналды, бірақ атауы өзгеріссіз қалды. Юлиан реформасына дейін ол 29 күнге ие болған, содан кейін бір күн қосылды.

Оқиғалар

Ежелгі Римде қыркүйек айына арналған мерекелерге Ludi Romani кіреді, ол бастапқыда 12 қыркүйектен 14 қыркүйекке дейін аталып өтілді, кейіннен 5 қыркүйектен 19 қыркүйекке дейін ұзартылды. Б.з.б. 1 ғасырда 4 қыркүйекте қасиетті Юлий Цезарь құрметіне қосымша күн қосылды. Epulum Jovis 13 қыркүйекте өткізілді. Ludi Triumphales 18-22 қыркүйек аралығында өткізілді. Септимонтий қыркүйекте, ал кейінгі күнтізбелерде 11 желтоқсанда тойланды. Бұл күндер қазіргі Григориан күнтізбесіне сәйкес келмейді. Шарломанның күнтізбесінде қыркүйек айы "егін жинау айы" деп аталды. Қыркүйек айы бір жағынан Фруктидорға, екінші жағынан бірінші француз республикасының Вендемиаресіне сәйкес келеді. Швейцарияда қыркүйек айы Herbstmonat, яғни егін жинау айы деп аталады. Ағылшын-саксондықтар бұл айды Gerstmonath деп атады, яғни арпа айы, себебі сол кезде дәл осы уақытта арпа жиналатын болған. 1752 жылы Ұлыбритания империясы Григориан күнтізбесін қабылдады. Сол жылы Британ империясында 2 қыркүйектің артынан 14 қыркүйек тікелей келді. Usenet желісінде 1993 жылдың қыркүйегі ("Мәңгілік қыркүйек") ешқашан аяқталмады делінеді. АҚШ-та қыркүйек – ең көп кездесетін туған айлардың бірі (тамыз және шілдеден кейін үшінші орында, олардың екеуінде де 31 күн бар), себебі Ұлттық денсаулық сақтау статистикасы орталығының мәліметтері бойынша, ең көп кездесетін туған күндердің барлығы дерлік қыркүйек айында болады. Ең көп кездесетін туған күн – 9 қыркүйек (#1), ең сирек кездесетін – 1 қыркүйек (#250).

Астрономия және астрология

Осы айда қыркүйек теңелуі болады, және оған байланысты түрлі шаралар ұйымдастырылады. Солтүстік жарты шарда ол күзгі теңелу, ал Оңтүстік жарты шарда көктемгі теңелу болып саналады. Күндері 21 қыркүйектен 24 қыркүйекке дейін (UTC бойынша) өзгеріп отыруы мүмкін. Қыркүйек айы көбінесе астрологиялық күнтізбедегі алтыншы айдың (және жетінші айдың басындағы) уақытына сәйкес келеді, ол наурыз/Марс/Арыс айының соңында басталады.

Таңбалар

Қыркүйек айының тас-көкшесі – сапфир. Айдың гүлдері – мені ұмытпа, таңғы шұбар және астра. Зодиак белгілері: Қыз (22 қыркүйекке дейін) және Таразы (23 қыркүйектен бастап).

Еске алу

Бұл тізім ресми мәртебе немесе жалпы қолданылуды міндетті түрде білдірмейді.