Кіріспе
Ақыл-ойдың салауаттылығы, рационалдылығы және денсаулығы. Салауаттылық (sanitas) – адам ақылының салауаттылығы, рационалдылығы және денсаулығы, ақылсыздыққа қарсы. Адам рационалды ойлай алса, ол салауатты. Қазіргі қоғамда бұл термин толығымен «compos mentis» (compos – иелену, mentis – ақыл-ой) терминімен синоним болып кетті, ал «non compos mentis» немесе ақылсыздық – ой-сезімінің ауыруын білдіреді. Бүгінде салауатты ақыл-ой бұрын рационалды деп аталатын талдау қабілетімен де, эмоционалдық жағдаймен де сау болып есептеледі. Жазушы Г.К. Честертонның пікірінше, салауаттылық – толықтық, ал ақылсыздық – шектеулілік пен бұзылу.
Sanity (from sānitās) refers to the soundness, rationality, and health of the human mind, as opposed to insanity. A person is sane if they are rational. In modern society, the term has become exclusively synonymous with compos mentis (compos, having mastery of, and mentis, mind), in contrast with non compos mentis, or insanity, meaning troubled conscience. A sane mind is nowadays considered healthy both from its analytical once called rational and emotional aspects. According to the writer G. K. Chesterton, sanity involves wholeness, whereas insanity implies narrowness and brokenness.
Психиатрия және психология
Альфред Корзибский өзінің жалпы семантикасында саналылық туралы теория ұсынды. Оның пікірінше, саналылық – әлемде болып жатқан жағдайларды логикалық ойлау және түсінумен байланысты. Ол бұл тұжырымды карта мен аумақ арасындағы теңеу арқылы түсіндірді: «Карта – ол бейнелейтін аумақ емес, бірақ егер дұрыс болса, аумақпен «ұқсас құрылымға» ие, және осының арқасында пайдалы». Ғылым өз теорияларын фактілерге сәйкес құрылымдық тұрғыдан түзетуді үнемі іздейді, яғни аумаққа сай карталарды жетілдіреді, сондықтан басқа салалардан гөрі жылдам дамиды. Ол саналылықты түсінудің кілті ғылымның әдістерін зерттеуде (және ғылым ашқан құрылымды зерттеуде) жатыр деп сенді. Оның айтуынша, ғылыми көзқарас пен адамның өз болжамдарын үнемі түзетуі – соның жолы. Басқаша айтқанда, «ғылымның физикалық-математикалық әдістерінде саналылықтың факторлары» бар. Ол сондай-ақ саналылыққа «бір нәрсені қалай атасаң да, ол солай емес» деген түсініктің қажет екенін атап өтті, себебі тіл арқылы білдірілген нәрсе – ол сілтеме жасайтын шындық емес: тіл – карта сияқты, ал карта – аумақ емес. Аумақ, немесе шындық, әлі күнге дейін атаусыз, айтылмаған және құпия болып қала береді. Сондықтан шындықты тіл арқылы түсінеміз деген кең таралған пікір – белгілі бір деңгейде ақылсыздық. Психиатр Филип С. Грейвен «ақылы толық емес» терминін ақылсыз емес, бірақ толыққанды саналы емес жағдайды сипаттау үшін ұсынды. 1955 жылы жарық көрген «Саналы қоғам» еңбегінде психолог Эрих Фромм жеке адамдар ғана емес, бүкіл қоғамдар «саналылықтан мүкіндік ала алмауы мүмкін» деген пікірді айтты. Фромм әлеуметтік өмірдің ең алдамшы ерекшеліктерінің бірі – «бірлескен растау» екенін дәлелдеді:
Көптеген адамдардың белгілі бір идеялар мен сезімдерді бөлісуі осы идеялар мен сезімдердің дұрыстығын дәлелдейді деп ойлау – надандық. Бұл шындықтан алыс, өйткені екі адамға тән ақымақтық болса, миллиондаған адамға да болады. Миллиондаған адамдардың бірдей жаман әдеттері бар екені оларды жақсылыққа айналдырмайды, олардың көптеген қателіктері бар екені оларды шындыққа айналдырмайды, миллиондаған адамдардың бірдей психикалық ауруы бар екені оларды саналы етпейді.
It is naively assumed that the fact that the majority of people share certain ideas or feelings proves the validity of these ideas and feelings. Nothing is further from the truth Just as there is a folie à deux there is a folie à millions. The fact that millions of people share the same vices does not make these vices virtues, the fact that they share so many errors does not make the errors to be truths, and the fact that millions of people share the same form of mental pathology does not make these people sane.
Заң
Қылмыстық және психикалық денсаулық саласындағы заңда "ақыл-есі дұрыс" термині, адамның саналы екенін және оның іс-әрекеттері үшін заңдық жауапкершілікке жауап бере алатынын білдіреді. Ресми заңдық термин – compos mentis. Ол көбінесе "ақылсыздық болмауы" (non compos mentis) ретінде анықталады. Бұл медициналық термин емес, бірақ медициналық сарапшылардың пікірлері адамның ақыл-есі дұрыс па, жоқ па деген заңдық шешімді қабылдауда маңызды рөл атқарады. Бұл психикалық аурудан өзгеше ұғым. Адам ауыр психикалық аурумен күресіп, бірқатар саналы бола алады, ал психикалық аурусыз да ақылсыз деп танылуы мүмкін. Саналылықтың заңдық анықтамалары ғылым мен медицинада жеткілікті зерттелмеген, себебі назар ауруларға шоғырланған. Адамның саналы екенін дәлелдеу мүмкін емес. Сонымен қатар, Корзибский атап өткендей, әртүрлі деңгейдегі ақыл-ессіздік жалпы халық арасында кең таралған, соның ішінде медициналық және заңдық тұрғыдан саналы деп есептелетін адамдар да бар. Осыған байланысты Эрих Фромм "норманың патологиясы" туралы айтса, Дэвид Купер нормальдықтың ақылсыздыққа да, саналылыққа да қарсы екенін ұсынды. Өсиеттің заңды күшіне енуі үшін, мұра қалдырушының өсиеттік қабілеті болуы керек. Бұл көбінесе "саналы ой және жақсы есте сақтау" фразасымен білдіріледі.