Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Ерте өмір
Мануэль Лизаның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол 1772 жылы Испанияның Луизианасының бөлігі болған Нью-Орлеан қаласында туған деп саналады. Франциядан Испанияға осы жерлер Жети жылдық соғыста британдықтардың жеңісінен кейін өткен, сол кезде британдықтар Миссисипи өзенінің батысындағы француз жерлерінің орнына Флориданы алған. Оның әкесі, Кристовал де Лиза, Испанияның Мурсия қаласында, ал анасы Мария Игнасия Родригес Флорида штатының Сент-Огастин қаласындағы отаршыл отбасында дүниеге келген. 1789 жылға қарай Мануэль Лиза мен оның інісі Хоакин Миссисипи өзенінде Нью-Мадридте сауда жасаған; Мануэль Лиза туралы келесі жазба Уэбаш өзені бойындағы саудадан оралғаннан кейін қайтадан Нью-Мадридте кездеседі. Басшылардың қыздары сияқты жоғары мәртебелі әйелдерге үйленуге тек саудагерлер ғана қабылданды, себебі басшылар мұндай некелерді өздерінің билігін арттырудың бір жолы деп қарады. Омаха тайпасында әкелік жүйе болғандықтан, Лиза мен Митанның балалары әкесі «ақ» болғандықтан «ақ» деп есептелді. Тайпа оларды қорғады, бірақ мұндай аралас нәсілді балалар тайпаның еркегі тарапынан ресми түрде қабылданбаса, олар Омаха тайпасының мүшесі саналмай, генс (ру) – негізгі туыстық бірлікте лайықты орынға ие болмады. Поли Чью Лиза 1817 жылы Мануэль Лиза экспедицияда болғанда Сент-Луисте қайтыс болды. Ол келесі жылы оралғаннан кейін, 5 тамызда 1818 жылы, оның досы, адвокат Эдвард Хемпстедтің қарындасы, жесір Мэри Хемпстед Киниге үйленді. Жесір болғандықтан, ол ата-анасы мен бауырларымен Коннектикуттан Миссуридегі төрт бауырласына қосылу үшін көшіп келген. 1819 жылы Лиза өзінің жаңа әйелі Мэриді келесі экспедициясына және Небраска штатындағы Форт Лизада қыстауға алып кетті. Ол Митаннан туған балаларының қамқорлығын алуға тырысты, ол Розалиені келесі жылы католик мектебінде білім алу үшін Сент-Луиске алып кетуге рұқсат берді, бірақ Кристоферді беруден бас тартты.
Little is known of the early life of Manuel Lisa, but he is believed to have been born in 1772 in New Orleans, then part of Spanish Louisiana. It was ceded to Spain by France after the British victory in the Seven Years' War, when the British gained Florida in exchange with Spain for French lands west of the Mississippi River. His father, Christoval de Lisa, was born in Murcia, Spain, while his mother, Maria Ignacia Rodriguez, was born to a colonial family in St. Augustine, Florida. By 1789, Manuel Lisa and his brother Joaquin were trading on the Mississippi River in New Madrid, Missouri; the next recorded mention of Manuel Lisa was again in New Madrid, after he had returned from trading along the Wabash River. Only traders were accepted for marriages to high status women, such as the daughters of chiefs, as the chiefs saw such marriages as a way to increase their own power. As the Omaha had a patrilineal system, the children of Lisa and Mitane were considered "white" as their father was "white". The tribe protected them, but unless such mixed race children were officially adopted by a man of the tribe, they were not considered Omaha and had no real place in a gens (clan), the basic kinship unit. Polly Chew Lisa died in 1817 in St. Louis while Manuel Lisa was away on an expedition. After his return the following year, on August 5, 1818, Lisa married the widow Mary Hempstead Keeny, a sister of his friend, the attorney Edward Hempstead. As a widow, she had migrated with her parents and siblings from Connecticut to join four brothers already in Missouri. In 1819 Lisa took his new wife Mary with him for his next expedition and winter at Fort Lisa, Nebraska. He tried to gain custody of his children with Mitane, who let him take Rosalie back to St. Louis the next year for education at a Catholic school, but refused to let him have Christopher.
Луизиана территориясындағы жерлер мен құлдарды сатып алу
1799 жылы Мануэль Лиза жер участағын сұрады; испан губернаторына жазған хатында Мануэль оны "Миссури өзенінің жағалауларының бірінде, аталған өзенге құятын шағын арнасы бар жерде, мал өсіруді жеңілдету және уақыт өте келе, тұздалған және кептірілген етті астанаға жіберу мақсатында" деп тіледі. Жер участағы берілгеннен кейін Мануэль Лиза әйелімен Сент-Луиске көшіп келді, онда Миссисипи өзеніне жақын Екінші көшеде үй сатып алды. 1790-шы жылдардың соңы мен 1800-шы жылдардың басында Лиза көптеген құлдарды сатып алған.
In 1799, Manuel Lisa requested a land grant; according to his letter to the Spanish governor, Manuel wanted it "upon one of the banks of the River Missouri, in a place where may be found some small creek emptying into the said river, in order to facilitate the raising of cattle, and, with time, to be able to make shipments of salted and dried meat to the capital. After being awarded the grant, Manuel Lisa and his wife relocated to St. Louis, where they purchased a home on Second Street near the Mississippi River. In the late 1790s and early 1800s, Lisa purchased numerous enslaved people.
Ертедегі сауда экспедициялары
Лиза, әрине, аймақтың экономикасының басты бөлігі болған тері саудасына қатысу үшін Сент-Луиске көшіп келді. 1802 жылға қарай ол француз шенеуніктерінен Осадж тайпасымен саудалауға монополия алды (аудан тағы да қолы ауысты). (Бұл монополия бұрын француз отаршысы және Сент-Луис қаласын алғашқы қоныстандырған Огюст Шутоға тиесілі болған). Үкімет пен Шуто отбасының кедергісіне тап болған Лиза Миссури өзенінің жоғарғы ағысына саудалық экспедиция ұйымдастыруға кірісті. Олар Миссури өзенімен Йеллоустоун өзенінің сағасына дейін көтерілді. Йеллоустоун өзені бойымен шамамен 274 километрге (170 миль) көтерілген соң, Лиза 21 қарашада қазіргі Монтана штатындағы Бигхорн өзенінің сағасында сауда бекетін құрды.
Lisa likely moved to St. Louis to enter the fur trade, the major part of the regional economy. By 1802, he had obtained a trade monopoly from French officials (the territory had traded hands again) with the Osage Nation. (The monopoly had formerly been held by Auguste Chouteau, a French colonist and first settler of St. Louis). Having been stymied by the government and the Chouteau family, Lisa began organizing a trade expedition to the upper Missouri River region. moved up the Missouri until they reached the mouth of the Yellowstone River. After ascending the Yellowstone some 170 mile (274 km), Lisa established a trading post on November 21 at the mouth of the Bighorn River in present day Montana.
Миссури терісі компаниясының құрылуы
1808 жылдың тамызында Сент-Луиске оралғаннан кейін Лиза Миссури тері компаниясын құрды (кейде оны Сент-Луис Миссури тері компаниясы деп те атайды), Жан Пьер Шуто, Пьер Шуто кіші, Уильям Кларк, Эндрю Генри, Франсуа Мари Бенуа және басқа да танымал Сент-Луис тері саудагерлерімен бірлескен кәсіпорын құрды. Жан Пьер Шуто да Нью-Орлеаннан келгендіктен, екеуінің француз және испан креолдық қауымдастығымен байланыстары болды. Компания негізін қалаушылар тарапынан үш жылдың соңында таратылатын немесе қайта ұйымдастырылатын уақытша сенім ретінде құрылды. Лиза үлкен күштерді басқарып, қазіргі Бісмарк қаласының жанында алғашқы Лиза бекінісін (Форт-Мануэль деп те аталады) салдырды. Бұл жер Little Missouri және Knife өзендерінің құсы арасындағы Gros Ventres ауылына жақын орналасқан. Жаңа форт салынғаннан кейін Лиза 1809 жылдың қазан айында Сент-Луиске оралды. 1811-1812 жылдардың қысында Миссури тері компаниясы қайта ұйымдастырылғанда Лиза оның басшылығында көрінді. Сол жылы ол өзінің жетістігінің белгісі ретінде Сент-Луисте кірпіштен үй салды. (Бұрын ол өзінің тері компаниясы үшін тас қойма салған, ол 1930 жылдардың соңына дейін тұрды, содан кейін басқа даму үшін бұзылды.) 1812 жылдың мамырында Лиза өзен жоғары ағысына, Лиза фортына барды және 1813 жылдың 1 маусымында Сент-Луиске оралғанға дейін сауда жасады. Осы сапарда ол өзен төмен ағысында, қазіргі Небраска штатының Омаха қаласының Солтүстік Омаха ауданында, Лиза форты деп аталатын жаңа фортты құрды. Ол британдықтармен одақтас тайпаларға қарсы соғыс жасақтарын ұйымдастырып жіберді. Кейін АҚШ үкіметі Лизаның еңбегін мойындап, оның солтүстік аймақтағы "британдық ықпалды болдырмаудағы үлкен қызметі" деп бағалады. 1815 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Лиза сол аймаққа жыл сайынғы сауда экспедицияларын қайта бастады, әр қыста Небраска штатындағы Лиза фортында тұратын. Соңында Митаннан екі баласы болды: Розали және Кристофер.
Upon his return to St. Louis in August 1808, Lisa established the Missouri Fur Company (sometimes referred to as the St. Louis Missouri Fur Company), a joint venture with Jean Pierre Chouteau, Pierre Chouteau, Jr., William Clark, Andrew Henry, Francois Marie Benoit, and other prominent St. Louis fur traders. Jean Pierre Chouteau had also come from New Orleans, so the two men had ties to its French and Spanish Creole community. The company was created as a temporary trust by its founders, designed to either expire or reorganize after three years. Directing the large force of men, Lisa built the first Fort Lisa (also called Fort Manuel) near what is now Bismarck, North Dakota. It was near a Gros Ventres village between the mouth of the Little Missouri and the Knife rivers. After the new fort was constructed, Lisa returned to St. Louis in October 1809. When the Missouri Fur Company was reorganized during the winter of 1811 1812, Lisa became more prominent among its leadership. That year he built a brick home in St. Louis as a measure of his success. (Earlier he had built a stone warehouse for his fur company, which stood until the late 1930s, when it was demolished for other development.) In May 1812, Lisa went upriver to Fort Lisa, trading there until his return to St. Louis on June 1, 1813. On this journey he established a new fort further downriver, also called Fort Lisa, in what is now the North Omaha area of Omaha, Nebraska. whom he organized to send war parties against tribes allied with the British. Later, the U. S. government recognized Lisa, calling his efforts as a "great service in preventing British influence" in the northern area. After the war's conclusion in 1815, Lisa renewed his yearly trade expeditions to the area, staying each winter at Fort Lisa, Nebraska. He eventually had two children with Mitain: Rosalie and Christopher.
Кейінгі өмірі
Соғыстан кейін Лизаның Сент-Луистегі беделі, оның тері саудасындағы жетістіктері мен американдықтарға көмектескенінің нәтижесінде жақсарды. 1815 жылы ол Миссисипи мен Миссури өзендері арасында тұратын түрлі тайпалардан келген 43 түпкі американдық басшыны және ағаларын американдықтармен одақты нығайту үшін қалаға шақырды және шамамен үш апта бойы оларды тойлады. Ол оларды Портж-де-Сиуға алып барып, комиссарлар Уильям Кларк, Эдвардс және Огюст Шотомен кездесуге және достық шартына қол қоюға жеткізді. Екі жылдан кейін ол Пауни, Миссури және Сиу тайпаларынан келген тағы 24 басшыны қабылдады. Сент-Луисте Лиза жер иелерінің одақтасы саналды. Ол Сент-Луистің жетекші американдық өкілдерімен, соның ішінде жер дауындағы адвокат Эдвард Хемпстед пен «Сент-Луис Энкуайер» газетінің редакторы Томас Харт Бентонмен байланысын күшейтті. 1817 жылдың күзінде саудагер Миссури өзені бойымен саяхат жасап жүргенде, оның бірінші әйелі Поли Лиза қайтыс болды. Сол жылғы саяхатынан оралғаннан кейін, 1818 жылдың 5 тамызында Лиза Эдвард Хемпстедтің қарындасы – жесір Мэри Хемпстед Киниге үйленді. Лизаның қоғамдағы орнын көрсететіндей, Пьер Шото оның екінші некесіне куә болды. Сент-Луисте бір жыл тұрғаннан кейін, Лиза Мэриді 1819-1820 жылдардың қысында Небраскадағы Лиза бекітіміне алып барды (Мэри Лиза Миссури өзені бойымен осы деңгейге дейін саяхат жасаған еуропалық текті алғашқы әйел болды деп хабарланады). Ол Мэримен бірге келгенде, Лиза екінші әйелі Митайнды бекітімнен қуды. 1819 жылғы саяхаты кезінде Лиза Омаха, Понка, Янктон және Тетон Сиу, Мандан және Арикара тайпаларымен берік қарым-қатынас орнатты. Ол Йеллоустоун және Бигхорн өзендеріне, сондай-ақ бұрын британдықтардың ықпалында болған тайпаларға «Сент-Луистің саудалық жеделдеуіне» үлкен үлес қосты. 1829 жылға қарай Миссури тері компаниясы жергілікті фирмалардың арасында ең көп капитал – шамамен 10 000 доллар салды. Лиза 1820 жылдың сәуір айында денсаулығы жақсы күйде Сент-Луиске оралса да, көп ұзамай ауырып қалды. Белгісіз аурудан 1820 жылдың 12 тамызында қайтыс болды. Ол Хемпстед отбасының жер учаскесіндегі Беллефонтейн зиратында жерленді. Оның өсиеті бойынша, оның барлық балалары (Митайннан туғандар да) ересек болғанда әрқайсысына 2000 доллар қарастырылған, бірақ олардың ақша алғанына ешқандай дәлел жоқ. Тарихшы Читтенден Лизаның мұрагерлеріне көп мүлік қалдырмағанына сенді. Оның қайтысынан кейін Джошуа Пилчер Миссури тері компаниясын 1830 жылға дейін әртүрлі атаулармен жұмыс істеуге жетекшілік етті. 1830 жылға қарай Джон Джейкоб Астор өзінің «Американдық тері компаниясымен» монополияға ие болды. Талқыға байланысты тері саудасы жалпы алғанда төмендегендіктен, Пилчер Миссури тері компаниясын таратып жіберді.
After the war, Lisa's reputation in St. Louis improved as a result of his success in the fur trade and having aided the Americans. In 1815, he invited 43 Native American chiefs and headmen from various tribes living between the Mississippi and Missouri to the city to strengthen their alliance with the Americans, and entertained them for about three weeks. He conducted them to Portage des Sioux to meet with the commissioners William Clark, Edwards and Auguste Chouteau to sign treaties of friendship. About two years later, he hosted another 24 chiefs from the Pawnee, Missouri and Sioux before another treaty signing. In St. Louis, Lisa was considered an ally of the landed elite. He became more affiliated with leading American members of St. Louis, including Edward Hempstead, a land claims attorney, and Thomas Hart Benton, editor of the St. Louis Enquirer. In the fall of 1817, while the trader was on an expedition up the Missouri, his first wife Polly Lisa died. After his return from that year's expedition, on August 5, 1818, Lisa married the widow Mary Hempstead Keeny (a sister of Edward Hempstead). As a measure of Lisa's social standing, Pierre Chouteau was a witness at his second wedding. After living a year in St. Louis, Lisa took Mary with him for the winter of 1819 1820 to Fort Lisa in Nebraska (Mary Lisa reportedly became the first woman of European descent to travel so far up the Missouri River). When he and Mary arrived, Lisa sent his second wife Mitain away from the fort. By the time of his 1819 expedition, Lisa had developed strong relationships with the Omaha, Ponca, Yankton and Teton Sioux, Mandan and Arikara peoples. He was instrumental in extending the "commercial outreach of St. Louis" to the Yellowstone and Bighorn rivers and to tribes previously more under British influence. By 1829 the Missouri Fur Company had invested capital of about $10,000, highest among the local firms. Although Lisa returned to St. Louis in good health in April 1820, he soon became ill. The unidentified illness caused his death at Sulphur Springs (now within the city of St. Louis) on August 12, 1820. He was buried at Bellefontaine Cemetery at the Hempstead family plot. Although his will provided for $2000 for each of his children upon reaching adulthood (including those by Mitain), there is no evidence that they received any money. The historian Chittenden believed Lisa left few assets to his estate. After his death, Joshua Pilcher led the Missouri Fur Company to do business under various names until about 1830. By 1830, John Jacob Astor had gained a monopoly with his American Fur Company. As the fur trade had been declining overall with changes in taste, Pilcher dissolved the Missouri Fur Company.