Ерте өмір

Мануэль Лизаның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол 1772 жылы Испанияның Луизианасының бөлігі болған Нью-Орлеан қаласында туған деп саналады. Франциядан Испанияға осы жерлер Жети жылдық соғыста британдықтардың жеңісінен кейін өткен, сол кезде британдықтар Миссисипи өзенінің батысындағы француз жерлерінің орнына Флориданы алған. Оның әкесі, Кристовал де Лиза, Испанияның Мурсия қаласында, ал анасы Мария Игнасия Родригес Флорида штатының Сент-Огастин қаласындағы отаршыл отбасында дүниеге келген. 1789 жылға қарай Мануэль Лиза мен оның інісі Хоакин Миссисипи өзенінде Нью-Мадридте сауда жасаған; Мануэль Лиза туралы келесі жазба Уэбаш өзені бойындағы саудадан оралғаннан кейін қайтадан Нью-Мадридте кездеседі. Басшылардың қыздары сияқты жоғары мәртебелі әйелдерге үйленуге тек саудагерлер ғана қабылданды, себебі басшылар мұндай некелерді өздерінің билігін арттырудың бір жолы деп қарады. Омаха тайпасында әкелік жүйе болғандықтан, Лиза мен Митанның балалары әкесі «ақ» болғандықтан «ақ» деп есептелді. Тайпа оларды қорғады, бірақ мұндай аралас нәсілді балалар тайпаның еркегі тарапынан ресми түрде қабылданбаса, олар Омаха тайпасының мүшесі саналмай, генс (ру) – негізгі туыстық бірлікте лайықты орынға ие болмады. Поли Чью Лиза 1817 жылы Мануэль Лиза экспедицияда болғанда Сент-Луисте қайтыс болды. Ол келесі жылы оралғаннан кейін, 5 тамызда 1818 жылы, оның досы, адвокат Эдвард Хемпстедтің қарындасы, жесір Мэри Хемпстед Киниге үйленді. Жесір болғандықтан, ол ата-анасы мен бауырларымен Коннектикуттан Миссуридегі төрт бауырласына қосылу үшін көшіп келген. 1819 жылы Лиза өзінің жаңа әйелі Мэриді келесі экспедициясына және Небраска штатындағы Форт Лизада қыстауға алып кетті. Ол Митаннан туған балаларының қамқорлығын алуға тырысты, ол Розалиені келесі жылы католик мектебінде білім алу үшін Сент-Луиске алып кетуге рұқсат берді, бірақ Кристоферді беруден бас тартты.

Луизиана территориясындағы жерлер мен құлдарды сатып алу

1799 жылы Мануэль Лиза жер участағын сұрады; испан губернаторына жазған хатында Мануэль оны "Миссури өзенінің жағалауларының бірінде, аталған өзенге құятын шағын арнасы бар жерде, мал өсіруді жеңілдету және уақыт өте келе, тұздалған және кептірілген етті астанаға жіберу мақсатында" деп тіледі. Жер участағы берілгеннен кейін Мануэль Лиза әйелімен Сент-Луиске көшіп келді, онда Миссисипи өзеніне жақын Екінші көшеде үй сатып алды. 1790-шы жылдардың соңы мен 1800-шы жылдардың басында Лиза көптеген құлдарды сатып алған.

Ертедегі сауда экспедициялары

Лиза, әрине, аймақтың экономикасының басты бөлігі болған тері саудасына қатысу үшін Сент-Луиске көшіп келді. 1802 жылға қарай ол француз шенеуніктерінен Осадж тайпасымен саудалауға монополия алды (аудан тағы да қолы ауысты). (Бұл монополия бұрын француз отаршысы және Сент-Луис қаласын алғашқы қоныстандырған Огюст Шутоға тиесілі болған). Үкімет пен Шуто отбасының кедергісіне тап болған Лиза Миссури өзенінің жоғарғы ағысына саудалық экспедиция ұйымдастыруға кірісті. Олар Миссури өзенімен Йеллоустоун өзенінің сағасына дейін көтерілді. Йеллоустоун өзені бойымен шамамен 274 километрге (170 миль) көтерілген соң, Лиза 21 қарашада қазіргі Монтана штатындағы Бигхорн өзенінің сағасында сауда бекетін құрды.

Миссури терісі компаниясының құрылуы

1808 жылдың тамызында Сент-Луиске оралғаннан кейін Лиза Миссури тері компаниясын құрды (кейде оны Сент-Луис Миссури тері компаниясы деп те атайды), Жан Пьер Шуто, Пьер Шуто кіші, Уильям Кларк, Эндрю Генри, Франсуа Мари Бенуа және басқа да танымал Сент-Луис тері саудагерлерімен бірлескен кәсіпорын құрды. Жан Пьер Шуто да Нью-Орлеаннан келгендіктен, екеуінің француз және испан креолдық қауымдастығымен байланыстары болды. Компания негізін қалаушылар тарапынан үш жылдың соңында таратылатын немесе қайта ұйымдастырылатын уақытша сенім ретінде құрылды. Лиза үлкен күштерді басқарып, қазіргі Бісмарк қаласының жанында алғашқы Лиза бекінісін (Форт-Мануэль деп те аталады) салдырды. Бұл жер Little Missouri және Knife өзендерінің құсы арасындағы Gros Ventres ауылына жақын орналасқан. Жаңа форт салынғаннан кейін Лиза 1809 жылдың қазан айында Сент-Луиске оралды. 1811-1812 жылдардың қысында Миссури тері компаниясы қайта ұйымдастырылғанда Лиза оның басшылығында көрінді. Сол жылы ол өзінің жетістігінің белгісі ретінде Сент-Луисте кірпіштен үй салды. (Бұрын ол өзінің тері компаниясы үшін тас қойма салған, ол 1930 жылдардың соңына дейін тұрды, содан кейін басқа даму үшін бұзылды.) 1812 жылдың мамырында Лиза өзен жоғары ағысына, Лиза фортына барды және 1813 жылдың 1 маусымында Сент-Луиске оралғанға дейін сауда жасады. Осы сапарда ол өзен төмен ағысында, қазіргі Небраска штатының Омаха қаласының Солтүстік Омаха ауданында, Лиза форты деп аталатын жаңа фортты құрды. Ол британдықтармен одақтас тайпаларға қарсы соғыс жасақтарын ұйымдастырып жіберді. Кейін АҚШ үкіметі Лизаның еңбегін мойындап, оның солтүстік аймақтағы "британдық ықпалды болдырмаудағы үлкен қызметі" деп бағалады. 1815 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Лиза сол аймаққа жыл сайынғы сауда экспедицияларын қайта бастады, әр қыста Небраска штатындағы Лиза фортында тұратын. Соңында Митаннан екі баласы болды: Розали және Кристофер.

Кейінгі өмірі

Соғыстан кейін Лизаның Сент-Луистегі беделі, оның тері саудасындағы жетістіктері мен американдықтарға көмектескенінің нәтижесінде жақсарды. 1815 жылы ол Миссисипи мен Миссури өзендері арасында тұратын түрлі тайпалардан келген 43 түпкі американдық басшыны және ағаларын американдықтармен одақты нығайту үшін қалаға шақырды және шамамен үш апта бойы оларды тойлады. Ол оларды Портж-де-Сиуға алып барып, комиссарлар Уильям Кларк, Эдвардс және Огюст Шотомен кездесуге және достық шартына қол қоюға жеткізді. Екі жылдан кейін ол Пауни, Миссури және Сиу тайпаларынан келген тағы 24 басшыны қабылдады. Сент-Луисте Лиза жер иелерінің одақтасы саналды. Ол Сент-Луистің жетекші американдық өкілдерімен, соның ішінде жер дауындағы адвокат Эдвард Хемпстед пен «Сент-Луис Энкуайер» газетінің редакторы Томас Харт Бентонмен байланысын күшейтті. 1817 жылдың күзінде саудагер Миссури өзені бойымен саяхат жасап жүргенде, оның бірінші әйелі Поли Лиза қайтыс болды. Сол жылғы саяхатынан оралғаннан кейін, 1818 жылдың 5 тамызында Лиза Эдвард Хемпстедтің қарындасы – жесір Мэри Хемпстед Киниге үйленді. Лизаның қоғамдағы орнын көрсететіндей, Пьер Шото оның екінші некесіне куә болды. Сент-Луисте бір жыл тұрғаннан кейін, Лиза Мэриді 1819-1820 жылдардың қысында Небраскадағы Лиза бекітіміне алып барды (Мэри Лиза Миссури өзені бойымен осы деңгейге дейін саяхат жасаған еуропалық текті алғашқы әйел болды деп хабарланады). Ол Мэримен бірге келгенде, Лиза екінші әйелі Митайнды бекітімнен қуды. 1819 жылғы саяхаты кезінде Лиза Омаха, Понка, Янктон және Тетон Сиу, Мандан және Арикара тайпаларымен берік қарым-қатынас орнатты. Ол Йеллоустоун және Бигхорн өзендеріне, сондай-ақ бұрын британдықтардың ықпалында болған тайпаларға «Сент-Луистің саудалық жеделдеуіне» үлкен үлес қосты. 1829 жылға қарай Миссури тері компаниясы жергілікті фирмалардың арасында ең көп капитал – шамамен 10 000 доллар салды. Лиза 1820 жылдың сәуір айында денсаулығы жақсы күйде Сент-Луиске оралса да, көп ұзамай ауырып қалды. Белгісіз аурудан 1820 жылдың 12 тамызында қайтыс болды. Ол Хемпстед отбасының жер учаскесіндегі Беллефонтейн зиратында жерленді. Оның өсиеті бойынша, оның барлық балалары (Митайннан туғандар да) ересек болғанда әрқайсысына 2000 доллар қарастырылған, бірақ олардың ақша алғанына ешқандай дәлел жоқ. Тарихшы Читтенден Лизаның мұрагерлеріне көп мүлік қалдырмағанына сенді. Оның қайтысынан кейін Джошуа Пилчер Миссури тері компаниясын 1830 жылға дейін әртүрлі атаулармен жұмыс істеуге жетекшілік етті. 1830 жылға қарай Джон Джейкоб Астор өзінің «Американдық тері компаниясымен» монополияға ие болды. Талқыға байланысты тері саудасы жалпы алғанда төмендегендіктен, Пилчер Миссури тері компаниясын таратып жіберді.