Жарқын естеліктер: өмірлік естеліктердің ерекше түрі

Кіріспе

Өмірбаяндық естеліктердің бір түрі, компьютерлік жадтың ұшпайтын түрі. Флэш-жад – бұл өткенде болған күтпеген немесе қатты әсер еткен оқиға туралы айқын, ұзақ сақталатын естелік. "Флэш-жад" термині фотосурет сияқты күтпегендікке, егжей-тегжейлілікке, жарықтыққа және қысқалыққа сілтеме жасайды; алайда, флэш-жадтар толыққанды емес және тек белгілі бір деңгейде ғана жақсы сақталады. Флэш-жад – автобиографиялық естеліктердің бір түрі. Кейбір зерттеушілер флэш-жадтарды басқа автобиографиялық естеліктерден ажыратуға болады деп санайды, себебі олар жеке маңыздылығы, салдары, сезімдері және күтпегендігі сияқты факторларға байланысты қалыптасады немесе жиі қайталап еске түсіріледі. Флэш-жадтың алты негізгі белгісі бар: орын, ағымдағы іс-әрекет, ақпарат көзі, жеке сезімдер, басқалардың сезімдері және оқиғаның соңы. Арнайы флэш-жад механизмі жөніндегі гипотеза флэш-жадтардың "қалыпты" жад механизмдерінен өзгеше ерекше қасиеттері бар екенін көрсетеді. Бұл арнайы механизммен құрылған естеліктер егжей-тегжейлі, дәл, айқын және ұмытылуға төзімді болады.

Оң және теріс

Оқиға жағымды немесе жағымсыз болғанның өзінде, есте қаларлық сәттер туындауы мүмкін. Оқиға жағымды деп есептелгенде, адамдар оны қайта баяндау мен сезімдік бейнелерді жиірек қолданады, сондай-ақ оқиғамен байланысты тіршілік сезімін күшейтеді. Адамдар осы жағымды оқиғаларды өздерінің жеке басының және өмірлік тарихының маңызды бөлігі деп санайды, бұл оқиғаны жиі қайталауға және естелікке көбірек субъективті айқындық сыпатымен енгізуге әкеледі. Ал, адам жағымсыз деп қабылдаған оқиғалар егжей-тегжейлі және консервативті талдау стратегияларын қолданатынын көрсетеді. Жағымсыз есте қаларлық сәттер көбірек жағымсыз сезімдерге ұшыратады және адамды осы жағымсыз оқиғаны қайтадан баяндаудан аулақ тұруға итермелейді. Мұндай қашу эмоционалдық күшті естеліктердің азаюына әкелуі мүмкін. Жағымсыз есте қаларлық сәттерді басынан өткерген адамның естелігі сақталады, бірақ эмоционалдық жағынан жұмсақ болады. Жағымсыз есте қаларлық сәттер көбірек салдарға алып келеді. Есте қаларлық сәттер жағымды немесе жағымсыз оқиғадан туындауы мүмкін, бірақ олар міндетті түрде туындамайды. Зерттеулер көрсеткендей, есте қаларлық сәттер брендтік өзара әрекеттесу арқылы да пайда болуы мүмкін. Бәсекелестерден айқын ерекшеленетін брендтер (мысалы, Build A Bear Workshop пен KB Toys) анық есте қаларлық сәттерді тудырады, ал ерекшеленбеген брендтерде мұндай эффект байқалмайды. Бұл "брендтік есте қаларлық сәттер" күші, айқындығы, көрнектілігі және қарқындылығы сияқты ерекшеліктерімен дәстүрлі есте қаларлық сәттерге ұқсас болып көрінеді.

Әдістер

Флеш-жадтарды зерттеуде әдетте бірдей әдіс қолданылады. Зерттеушілер әдетте, қорқынышты, көпшілікке әйгілі оқиғадан кейін дереу зерттеу жүргізеді. 2001 жылдың 12 қыркүйегінде жүргізілген зерттеуде Дьюк университетінің 54 студентінің террористик шабуылды естігендері туралы естеліктері және соңғы кездегі күнделікті оқиғаларды еске түсіру қабілеттері тексерілді. Олар оқиғадан кейін 7, 42 немесе 224 күннен кейін қайтадан тексеруге кездейсоқ тағайындалды. Нәтижелер көрсеткендей, флеш-жадтар мен күнделікті естеліктер үшін еске түсірілген сәйкессіз бөлшектердің орташа саны ерекшеленбеді, екі жағдайда да уақыт өте келе төмендеді. Дегенмен, естеліктердің айқындығы, еске түсіру және естеліктердің дұрыстығына сенім тек күнделікті естеліктер үшін төмендеді. Бұл зерттеулер «флеш-жадтар олардың дұрыстығымен емес, тек қана сезімдік дұрыстығымен ғана ерекшеленеді» деген пікірді одан әрі растайды. Көптеген зерттеушілер флеш-жадтардың дұрыстығына күмән келтіреді, бірақ оқиғаны қайталау себепті болады. Қайта айту және қайтадан өмір сүру арқылы бекітілген қателер естеліктердің бір бөлігіне айналуы мүмкін. Флеш-жадтар тек бір рет болатындықтан, оларды қайта-қайта қарастыруға немесе түзетуге мүмкіндік жоқ. Бастапқыда енгізілген қателер сақталуы мүмкін. Көптеген адамдар флеш-жадтарды тудыратын оқиғаларды өте маңызды деп санайды және «ешқашан ұмытпағысы» келеді, бұл флеш-жадтың дұрыстығына артық сенімділікке әкелуі мүмкін. Флеш-жадты құрудағы ең маңызды нәрсе – жарқын жаңалықты естіген сәтте не болды емес, жаңалықты естігеннен кейін не болды. Оқиғадан кейін естеліктердің артуын түсінуге тырысқанда, қайта айту және қайта тірілту сияқты кодтаудан кейінгі факторлардың рөлі маңызды. Мұндай зерттеулер флеш-жадтардың күнделікті естеліктерден неліктен дұрыс екенін анықтауға бағытталған. Оқиғаның маңыздылығы, оның салдары, ерекшелігі, оқиғаға жеке қатысу және жақындық флеш-жадтардың еске түсіру дұрыстығын арттыратыны анықталды. Challenger ғарыш шаттлының жарылысы туралы қатысушылардың естеліктерін зерттеген тағы бір зерттеуде қатысушылар оқиға туралы естеліктеріне өте сенімді болғанымен, оқиға болғаннан кейін үш жыл өткен соң естеліктері өте дұрыс болмады. О. Дж. Симпсонның кісі өлтіру ісі бойынша үшінші зерттеуде қатысушылардың естеліктеріне деген сенімділігі жоғары болғанымен, оқиғадан кейін 15 ай өткен соң естеліктерінің дұрыстығы төмендеді және оқиғадан кейін 32 ай өткен соң төмендеуін жалғастырды. Сол сияқты, 9/11 Дүниежүзілік сауда орталығына жасалған шабуыл туралы естеліктер күнделікті естеліктермен салыстырылғанда, зерттеушілер бір жылдан кейін 9/11 шабуылы туралы алғашқы және кейінгі естеліктер арасында жоғары, оң корреляция бар екенін анықтады. Бұл күнделікті естеліктердегі төменгі оң корреляциямен салыстырғанда, өте жақсы есте сақтауды білдіреді. Қатысушылар сондай-ақ, естеліктерді іздеу кезінде кодтау кезіндегіден гөрі көбірек сенімділік көрсетті.

Research on flashbulb memories generally shares a common method. Typically, researchers conduct studies immediately following a shocking, public event. In a study conducted on September 12, 2001, 54 Duke students were tested for their memory of hearing the terrorist attack and their recall of a recent everyday event. Then, they were randomly assigned to be tested again either 7, 42 or 224 days after the event. The results showed that mean number of consistent inconsistent details recalled did not differ for flashbulb memories and everyday memories, in both cases declining over time. However, ratings of vividness, recollection and belief in the accuracy of memory declined only for everyday memories. These findings further support the claims that "flashbulb memories are not special in their accuracy but only in their perceived accuracy.”

Many experimenters question the accuracy of Flashbulb Memories, but rehearsal of the event is to blame. Errors that are rehearsed through retelling and reliving can become a part of the memory. Because Flashbulb memories happen only a single time, there are no opportunities for repeated exposure or correction. Errors that are introduced early on are more likely to remain. Many individuals see these events that create Flashbulb memories as very important and want to "never forget", which may result in overconfidence in the accuracy of the flashbulb memory. The most important thing in creating a flashbulb memory is not what occurs at the exact moment of hearing striking news, but rather what occurs after hearing the news. The role of post encoding factors such as retelling and reliving is important when trying to understand the increase in remembrance after the event has already taken place. Such research focuses on identifying reasons why flashbulb memories are more accurate than everyday memories. It has been documented that the importance of an event, the consequences involved, how distinct it is, personal involvement in the event, and proximity increase the accuracy of recall of flashbulb memories. Another study examining participants' memories of the Challenger Space Shuttle explosion found that although participants were highly confident about their memories of the event, their memories were not very accurate three years after the event had occurred. A third study conducted on the O. J. Simpson murder case found that although participants' confidence in their memories remained strong, the accuracy of their memories declined 15 months after the event, and continued to decline 32 months after the event. Likewise, when memories for the 9/11 World Trade Center attack were contrasted with everyday memories, researchers found that after one year, there was a high, positive correlation between the initial and subsequent recollection of the 9/11 attack. This indicates very good retention, compared to a lower positive correlation for everyday memories. Participants also showed greater confidence in memory at the time of retrieval than the time of encoding.

Автобиографиялық естелікпен байланысы

Кейбір зерттеулер флэш-жадтардың басқа түрлерінен гөрі дәл емес екенін көрсетеді. Жоғары мектепті бітіру немесе ерте эмоционалдық тәжірибелерді еске түсіру флэш-жад сияқты айқын және нақты болуы мүмкін. Студенттер ең жарқын үш автобиографиялық естеліктерін жазды. Көбінесе барлық естеліктер жеке маңыздылығы жоғары, бірақ ұлттық маңыздылығы төмен деп бағаланды. Бұл естеліктер ұлттық маңызы бар оқиғалар туралы естеліктермен салыстырылғанда, салдары мен таңғалыс деңгейі бірдей деп бағаланды. Бұл флэш-жадтар жарқын естеліктердің бір бөлігі болуы мүмкін және жалпы құбылыстың нәтижесі болуы мүмкін. Флэш-жад әрдайым автобиографиялық жадтың бір түрі ретінде жіктеледі, яғни күнделікті өмірдегі оқиғалар туралы естелік. Эмоционалды бейтарап автобиографиялық оқиғалар, мысалы, кеш немесе барбекю, эмоционалдық қоздырылатын оқиғалармен салыстырылды, олар флэш-жадтар ретінде жіктеледі. Бейтарап автобиографиялық оқиғаларды еске түсіру, Диана ханшайымы мен Ана Терезаның қазасы сияқты эмоционалдық оқиғаларды еске түсірудей дәл болмады. Сондықтан, флэш-жадтар күнделікті автобиографиялық оқиғаларға қарағанда дәлрек еске түсірілді. Флэш-жадтың жасырын құрылымы таксономикалық және флэш-жад емес жадтардан сапалық тұрғыдан ерекшеленеді. Флэш-жадтың ерекшеліктерінде оларды жасай алатындарды жасай алмайтындардан бөлетін "оптималды кесу нүктелері" бар екені ұсынылды. Бұл флэш-жадтар "оқиғаға тән сенсорлық-қабылдау ерекшеліктерін" еске түсіреді және басқа белгілі автобиографиялық жадтардан өзгеше деген ойға сәйкес келеді. Кәдімгі жадтар автобиографиялық білімнің барлық деңгейін қамтитын өлшемдік құрылымды көрсетеді, ал флэш-жадтар автобиографиялық білімнің тығыз біріктірілген аймағынан шыққандай көрінеді. Флэш-жадтар мен флэш-жад емес жадтар сандық емес, сапалық тұрғыдан да ерекшеленеді. Флэш-жадтар автобиографиялық жадтың бір түрі болып табылады, бірақ эпизодтық жадты белсендіреді, ал күнделікті жадтар естеліктердің семантикалық түрі болып табылады. Автобиографиялық естеліктердің бір түрі болғандықтан, флэш-жад жадтың қайта құру процестерімен тығыз байланысты және кез келген басқа жад түрі сияқты, тозуға бейім.

Some studies indicate that flashbulb memories are not any more accurate than other types of memories. It has been reported that memories of high school graduation or early emotional experiences can be just as vivid and clear as flashbulb memories. Undergraduates recorded their three most vivid autobiographical memories. Nearly all of the memories produced were rated to be of high personal importance, but low national importance. These memories were rated as having the same level of consequentiality and surprise as memories for events of high national importance. This indicates that flashbulb memories may just be a subset of vivid memories and may be the result of a more general phenomenon. Flashbulb memory has always been classified as a type of autobiographical memory, which is memory for one's everyday life events. Emotionally neutral autobiographical events, such as a party or a barbecue, were contrasted with emotionally arousing events that were classified as flashbulb memories. Memory for the neutral autobiographical events was not as accurate as the emotionally arousing events of Princess Diana's death and Mother Teresa's death. Therefore, flashbulb memories were more accurately recalled than everyday autobiographical events. The latent structure of a flashbulb memory is taxonic, and qualitatively distinct from non flashbulb memories. It has been suggested that there are "optimal cut points" on flashbulb memory features that can ultimately divide people who can produce them from those who cannot. This follows the idea that flashbulb memories are a recollection of "event specific sensory perceptual details" and are much different from other known autobiographical memories. Ordinary memories show a dimensional structure that involves all levels of autobiographical knowledge, whereas flashbulb memories appear to come from a more densely integrated region of autobiographical knowledge. Flashbulb memories and non flashbulb memories also differ qualitatively and not just quantitatively. Flashbulb memories are considered a form of autobiographical memory but involve the activation of episodic memory, where as everyday memories are a semantic form of recollections. Being a form of autobiographical recollections, flashbulb memories are deeply determined by the reconstructive processes of memory, and just like any other form of memory are prone to decay.

Оқиғаның маңызы

Браун мен Кулик (1977) флеш-жад қалыптасуда маңыздылықтың шешуші фактор екенін баса көрсетті. Браун мен Кулик жүргізген зерттеуде жаңалықтар оқиғалары мұңқасының кейбіреулері үшін маңызды, ал басқалары үшін маңызсыз болуы үшін таңдалды. Олар бір топ үшін маңызды оқиғалардың флеш-жадтардың салыстырмалы түрде жоғары жиілігімен байланысты екенін анықтады. Ал басқа топ үшін маңыздылығы төмен деп бағаланған сол оқиға флеш-жадтардың азайған жиілігімен байланысты болды.

Соңы

Алғашқы эмоционалдық реакцияның қарқындылығы, көрінетін салдардан гөрі, жарқын естеліктердің (флеш-жадтардың) негізгі анықтамасы болып табылады. 1981 жылы Президент Рейганға жасалған қастандыққа байланысты жарқын естеліктер зерттелді, және қатысушылардың оқиғадан жеті ай өткен соң да жарқын естеліктерінің дұрыс екені анықталды. Респонденттер төмен салдар деңгейіне қарамастан жарқын естеліктер туралы хабарлады. Бұл зерттеу тек жарқын оқиға туралы білудің салдарына баға берді, оқиғаға тікелей қатысудың салдарының дәлдікке қалай әсер ететінін емес. Сондықтан, кейбір адамдар жарақаттың ауырлығына көз жеткізе алмады, ал көпшілігі болашақ нәтижелерді болжауға ғана қол жеткізді. Жарқын естеліктердің екі моделі оқиғаның салдары эмоциялық реакциялардың қарқындылығын анықтайды деп мәлімдейді. Маңыздылыққа бағытталған эмоциялық реакциялар моделі жеке салдардың эмоциялық реакциялардың қарқындылығын анықтайтынын көрсетеді. Оқиғаның салдары жарқын естеліктердің қалыптасуы мен сақталуындағы маңызды фактор болып табылады. Бұл ұсыныстар Мармара жер сілкінісіне байланысты жарқын естеліктерге негізделген. Жарқын естеліктердің тағы бір моделі, Эмоционалдық интеграциялық модель деп аталады, жеке маңыздылық пен салдардың адамның эмоционалдық күйінің қарқындылығын анықтайтынын ұсынады. Жалпы алғанда, жарқын естеліктер туралы көптеген зерттеулер оқиғаның салдары жарқын естеліктердің дәлдігінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Папа Иоанн Павел II-нің қайтысы күтпеген оқиға болмады, бірақ оған қатысқан адамдарда жарқын естеліктер табылды. Бұл эмоция мен оқиға естелігі арасындағы тікелей байланысты көрсетеді және көзқарас оқиғаның маңыздылығы мен салдарына әсер ететін маңызды фактор бола алатынын көрсетеді. Оқиғаның маңыздылығы мен салдары жоғары болған жағдайда, жарқын естеліктерге ие болу мүмкіндігі артады және олар ұзақ сақталады.

Оқиғаның ерекшелігі

Кейбір оқиғалар бірегей және ерекше, ал енді біреулері таныс, күнделікті немесе бұрынғы оқиғаларға ұқсас болады. Оқиғаның ерекшелігі жарқын естеліктердің дәлдігіне басты үлес қосушы фактор деп саналады. Жарқын естеліктер туралы құжатталған мәліметтер өте дәлдігімен ерекшеленеді және күнделікті естеліктерден айқын ажыратылады. Бір оқиғаның бірегейлігі оның кейін қаншалықты жақсы еске түсірілетінін болжаудың ең жақсы жолы екені анықталды. Кездейсоқ таңдалған жеке оқиғалар бойынша жүргізілген зерттеуде қатысушылардан кездейсоқ сигнал беретін құрылғыларды алып жүру сұралды. Сигнал естіген сайын қатысушылар қайда болғандарын, не істеп, нені ойлап отырғанын жазды. Апталар немесе айлар өткен соң қатысушылардың естеліктері тексерілді. Зерттеушілер іс-қимылды еске түсірудің бірегейлікке күшті тәуелді екенін анықтады. Сондай-ақ, егер адам маңызды оқиға кезінде бірегей тәжірибе алса, есте сақтаудың дәлдігі артады деген деректер бар. 1989 жылғы Лома-Приета жер сілкінісі кезінде, жер сілкінісін еске түсірудің жоғары дәлдігі жер сілкінісі кезінде бірегей тәжірибе алған қатысушыларда байқалды, көбінесе олардың әрекеттеріне елеулі бұзылыс келтірілді. Ұлттық оқиғаға жеке қатысу немесе жақын болу естеліктердің жоғары дәлдігін түсіндіруі мүмкін, себебі бұл оқиғаға қатысқан адамдар үшін маңызды салдарлар болуы мүмкін, мысалы, жақындарының қазасы, бұл мида күшті эмоционалдық белсенділікті тудырады. Мидағы эмоционалдық белсенділік жарқын естеліктерді еске түсірумен байланысты екені көрсетілген.

Ақпарат көзі

Бір оқиға туралы білімнің көзін қарастырғанда, жаңалықты БАҚ-тан немесе басқа адамнан есту реакцияда айырмашылық тудырмайды, бірақ адамның жадында сақталатын ақпараттың түрінде өзгеріс жасайды. БАҚ-тан хабар естігенде, жоғары эмоционалдық жағдай мен фактілерді өңдеу арқасында оқиғаның толыққанды мәліметтері жақсырақ есте қалады, ал басқа адамнан естігенде жеке пікірлер мен жағдайлар есте сақталады. Сонымен қатар, ақпарат көзін анықтаудағы қиындықтар жарқын естеліктердің (flashbulb memories) есте сақтау және қателіктеріне әсер етеді. Уақыт өте келе жаңа ақпарат пайда болады және бұл маңызды оқиғадан кейінгі ақпарат басқа көздерден алынған мәліметтермен жадыдағы ақпаратты толықтыруы немесе алмастыруы мүмкін. Жаңалықтарды БАҚ-та және жеке адамдар арасында қайта-қайта талқылау жарқын естеліктерді ақпарат көзін жаңылыстыруға бейімдейді, соның салдарынан оқиғаның нақты деректері нашар есте қалады. Голланд зерттеушілері Амстердамдағы тұрғын үйлерге құлаған El Al Boeing 747 апаты туралы зерттеу жүргізді. Апаттан кейін 10 ай өткен соң қатысушылардан ұшақ ғимаратқа соққан сәтті телеарнадан көргендерін еске түсіруді сұрады. Нәтижелерге сәйкес, қатысушылардың 60% астам бөлігі апатты теледидардан көргенін айтты, бірақ оқиғаға қатысты телефильм болған жоқ. Олар "иә" деп жауап берсе, апаттың егжей-тегжейі туралы сұрақтар қойылды және көптеген қатысушылар өрттің бірден басталғанын көргендерін жалған мәлімдеді. Бұл зерттеу ересектердің өздері көрмеген, тек жаңалықтардан немесе басқалардан естіген нәрсеге куә болғандай сезінуі мүмкін екенін көрсетеді. Олар тіпті оқиғаға қатысты нақты, бірақ дұрыс емес мәліметтерді айтуға дайын. Бұл эксперименттегі қателік деңгейі әдеттегі жарқын естеліктер зерттеулеріндегідей жоғары емес, себебі бұл зерттеуде бейтарап сұрақтардың орнына ұсыныс беретін сұрақтар қолданылды және қатысушылардан оқиға туралы алғаш рет қалай білгендері сұралмады, бұл ақпарат көзін сынға алуға мүмкіндік бермейді. Дегенмен, бұл жарқын естеліктердің де ақпарат көзін анықтаудағы қателіктерге байланысты жадтың бұрмалануына бейім екенін көрсетеді. Бір зерттеу жарқын естеліктердегі жасқа байланысты айырмашылықтарды зерттеді: қатысушылардың естеліктері маңызды оқиғадан кейін 14 күн өткен соң тексерілді, ал 11 айдан кейін қайта тексерілді. Оқиғадан 11 ай өткеннен кейін де жас адамдардың көп бөлігі жарқын естеліктерді сақтады, бірақ егде жастағы адамдардың жартысынан азы ғана жарқын естеліктердің барлық критерийлеріне сай келді. Жастар мен қарттар жарқын естеліктерді еске түсіру себептерін де әртүрлі көрсетті. Жас адамдар арасында жарқын естеліктерді құрудың басты факторы оқиғаға эмоционалды байланыс болды, ал егде жастағы адамдар жарқын естеліктерді құру үшін оқиғаны қайталауға көбірек сүйенді. Егде жастағы адамдар 9/11 оқиғасы туралы хабарды естіген кезде кіммен, қайда болғаны және өздерінің жеке сезімдері туралы естеліктеріне жастарға қарағанда көбірек сенімді екені анықталды. Егде жастағы адамдар 10 мен 30 жас аралығындағы көптеген оқиғаларды есіне түсірді, бұл кезең "есте сақтаудың өрбуі" деп аталады. Бұл кезеңде оқиғалар өзін-өзі тану және мидың ең жоғары деңгейде жұмыс істеу кезеңінде орын алады. Бұл оқиғалар осы кезеңнен тыс оқиғаларға қарағанда көбірек талқыланады. "Есте сақтаудың өрбуінен" туған жарқын естеліктер егде жастағы адамдарда жақында болған естеліктерге қарағанда жақсырақ сақталады.

When looking at the source of knowledge about an event, hearing the news from the media or from another person does not cause a difference in reaction, rather causes a difference in the type of information that is encoded to one's memory. When hearing the news from the media, more details about the events itself are better remembered due to the processing of facts while experiencing high levels of arousal, whereas when hearing the news from another individual a person tends to remember personal responses and circumstances. Additionally, the source monitoring problem contributes to the recollection and memory errors of flashbulb memories. Over time, new information is encountered and this post significant event information from other sources may replace or added to the part of information already stored in memory. Repeated rehearsal of the news in media and between individuals make flashbulb memories more susceptible to misremembering the source of information, thus leading to less recall of true details of the event. In a study done by Dutch researchers, participants were asked about an event of El Al Boeing 747 crash on apartment buildings in Amsterdam. Ten months after the accident, participants were asked if they recalled seeing the television film of the moment the plane hit the building. According to the results, over 60% of the subjects said they had seen the crash on television, although there was no television film regarding the incident. If they said yes, there were asked questions about the details of the crash and most falsely reported that they saw the fire had started immediately. This study demonstrates that adults can falsely believe that they have witnessed something they actually have not seen themselves but only heard from news or other people. Even, they can go further to report specific but incorrect details regarding the event. It is important to note that the error rate in this experiment is higher than usually found in flashbulb experiments since it uses a suggestive question instead of the usual neutral ‘flashbulb memory question’ and unlike in typical flashbulb memory studies, subjects are not asked how they first learned about the event which does not lead to critical consideration of possible original source. However, it demonstrates how even flashbulb memories are susceptible to memory distortion due to source monitoring errors. One study examined age related differences in flashbulb memories: participants were tested for memory within 14 days of an important event and then retested for memory of the same event 11 months later. Even 11 months after the event occurred, nearly all the younger adults experienced flashbulb memories, but less than half of the older adults met all the criteria of a flashbulb memory. Younger and older adults also showed different reasons for recalling vivid flashbulb memories. The main predictor for creating flashbulb among younger adults was emotional connectedness to the event, whereas older adults relied more on rehearsal of the event in creating flashbulb memories. Older adults were found to be more confident in their memories than younger adults, in regards to whom they were with, where they were, and their own personal emotions at the time of hearing the news of 9/11. Older adults remembered a vast majority of events between the ages of 10 and 30, a period known as the "reminiscence bump". During that period, events occur during a time of finding one's identity and peak brain function. These events tend to be more talked about than events occurring outside this period. Flashbulb memories from the "reminiscence bump" are better remembered by older adults than are memories are having recently occurred.

Мәдениеттің өзгеруі

Жалпы, флеш-жадқа әсер ететін факторлар мәдениеттер арасында тұрақты деп есептеледі. Тинти және авторлар (2009) Польша, Италия және Швейцария католиктері арасында Иоанн Павел II-нің қайтысы туралы естеліктерді зерттеді. Нәтижелер көрсеткендей, жадтың қалыптасуында жеке қатысу ең маңызды, одан кейін оқиғаға жақын болу. Флеш-жадтар мәдениеттер арасында әртүрлі факторлардың естеліктердің айқындығына қаншалықты әсер ететініне байланысты өзгешеліктерге ие. Мысалы, Азия мәдениеттері жеке тұлғаға аса мән бермейді, сондықтан қытай және жапондықтар флеш-жадтың айқындығына жеке қатысудың әсерінен аз әсер етуі мүмкін. Кулькофский, Ван, Конвей, Хоу, Айдин, Джонсон және Уильямс (2011) 5 елде флеш-жадтардың қалыптасуын зерттеді: Қытай, Ұлыбритания, АҚШ, Германия және Түркия. Жалпы, АҚШ және Ұлыбританиядағы қатысушылар 5 минут ішінде Германия, Түркия және Қытайдан келгендерге қарағанда көбірек естеліктерді еске алды. Бұл әртүрлі мәдениеттердің есте сақтау стратегияларының әртүрлі болуымен байланысты болуы мүмкін. Флеш-жадтар тұрғысынан алғанда, қытайлық қатысушыларға оқиғаға жеке жақындық және қатысуға байланысты факторлар аз әсер етті. Сондай-ақ, эмоциялық қарқындылық пен таңғалудың мәдени айырмашылықтары да болды. Зерттеуде қатысушылардың жартысы сот отырысынан есте қалған суреттерді баяндады. Әйелдердің 64%-ы суреттерді, ал еркектердің 33%-ы еске алды. Әйелдердің 77%-ы автобиографиялық оқиғаларды еске түсіруге ынталандырылғандарын, ал еркектердің тек 27%-ы осындай еске түсіруді сезінгенін айтты. Әйелдер ерлерге қарағанда қосымша суреттерді көбірек еске алды (24% әйелдер және 6% ерлер). Әйелдер ерлерге қарағанда айқын суреттер туралы естеліктерді және соттан туындаған автобиографиялық оқиғаларды еске түсіруге көбірек бейім болды, бірақ олар бұл естеліктерді бағалауда ерлерден ешқандай айырмашылықты көрсетпеді. Сондай-ақ, сот отырысы туралы ақпаратты қарауға жұмсалған орташа уақыт бойынша да айырмашылық байқалған жоқ. 9/11 террористик шабуылдары кезінде болған оқиғаларға қатысты көптеген зерттеулер жүргізілді, бірақ олар нақты жыныстық айырмашылықтарды зерттеуге бағытталмады. Бір зерттеуде зерттеушілер қатысушылардан "тұрақты флеш-жадты" анықтау үшін сұрақтарға жауап беруді сұрады, ол шабуыл кезінде қатысушылардың қайда болғаны, не істеп жатқаны және т.б. туралы мәліметтерді қамтиды. 2002 жылы бұл талаптарға әйелдердің 49%-ы және ерлердің 47%-ы жауап бергені анықталды. 2003 жылы бұл көрсеткіш әйелдерде 46%-ға, ал ерлерде 44%-ға төмендеді (Conway, 2009). Бұл зерттеуде әйелдер оқиға туралы есте сақтау қабілеті жағынан ерлерге қарағанда жақсырақ көрінді. Оқиғадан кейін өткен уақыт ұзарған сайын есте сақтаудың тұрақтылығы төмендейді. Алайда, бірнеше террористик шабуылдардың ортақ ерекшеліктері флеш-жадты тудыра ма, жоқ па, деген зерттеуде жыныстық әсерлердің басқа үлгісі табылды. Ерлер флеш-жадты тудырған оқиғаның ерекшелігін әйелдерге қарағанда жоғары бағалады. Сонымен қатар, ерлер әйелдерге қарағанда көбірек естеліктерге ие болды. Бірақ әйелдер жоғары эмоционалдық реакция деңгейін көрсетті. Флеш-жадтағы жыныстық айырмашылықтардың биологиялық себептері миндальша бездің асимметриясымен түсіндірілуі мүмкін. Миндальша без лимбикалық жүйенің бөлігі болып табылады және есте сақтау мен эмоциямен байланысты. Эмоция есте сақтауды күшейтеді, және зерттеулер көрсеткендей, адамдар жағымсыз оқиғаларды бейтарап немесе оң оқиғаларға қарағанда көбірек есте сақтайды. Миндальша безді зерттеулер көрсеткендей, "оң немесе теріс стимулдарға жауап ретінде күшті миндальша без белсенділігін көрсеткен адамдар (басқа зерттеуге қатысушылармен салыстырғанда) сол стимулдарды жақсырақ есте сақтады". Бұл флеш-жадтың әдетте жағымсыз оқиғаларды қамтуын түсіндіруі мүмкін. Эмоционалды мазмұнды қарағанда, зерттеулер көрсеткендей, ерлер оң миндальша безді белсендіре отырып есте сақтау қабілетін арттырады, ал әйелдер сол жақ миндальша безді белсендіреді. Сондай-ақ, әйелдер "жаңа иістерді немесе бейтаныс бет-әлпеттерді тану сияқты ауызша өңдеуді қажет етпейтін тапсырмаларда да жақсы нәтижелер көрсетеді" (Herlitz, 2008). Әйелдер өткен тәжірибелерін сипаттағанда ерлерге қарағанда көбірек эмоциялық сөздерді қолданады. Әйелдер өздерінің эмоциялық күйлеріне ғана емес, басқалардың эмоциялық күйлеріне де көбірек сілтеме жасайды. Сонымен қатар, эмоционалды өмірлік тәжірибелерді еске түсіруді сұрағанда, әйелдер ерлерге қарағанда оң және теріс жеке тәжірибелер туралы көбірек естеліктерді еске алады.

Generally the factors that influence flashbulb memories are considered to be constant across cultures. Tinti et al. (2009) conducted a study on memories of Pope John Paul II's death amongst Polish, Italian, and Swiss Catholics. The results showed that personal involvement was most important in memory formation, followed by proximity to the event. Flashbulb memories differ among cultures with the degree to which certain factors influence the vividness of flashbulb memories. For example, Asian cultures tend to de emphasize individuality; therefore Chinese and Japanese people might not be as affected by the effects of personal involvement on vividness of flashbulb memories. A study conducted by Kulkofsky, Wang, Conway, Hou, Aydin, Johnson, and Williams (2011) investigated the formation of flashbulb memories in 5 countries: China, the United Kingdom, the United States, Germany, and Turkey. Overall participants in the United States and the United Kingdom reported more memories in a 5 minutes span than participants from Germany, Turkey, and China. This could simply be due to the fact that different cultures have different memory search strategies. In terms of flashbulb memories, Chinese participants were less affected by all factors related to personal closeness and involvement with the event. There were also cultural variations in effects of emotional intensity and surprise. The study found that half of the individuals reported vivid memory images associated with the hearings. 64% of women reported images as opposed to 33% men. 77% of women reported having had stimulated recall of an autobiographical event, while only 27% of men indicated having experienced such recall. Women were more likely than men to report additional imagery (24% of women and 6% of men). Women were more likely than men to report vivid image memories and recall of autobiographical events elicited by the hearings, but they did not differ from men in the ratings of these memories. There was also no difference in the average amount of time spent consuming media on the hearing. A large body of research was conducted into events taking place during the 9/11 terrorist attacks, although it was not specifically researching gender differences. In one study researchers had participants answer questions to establish "consistent flashbulb memory," which consists of details about where the participants were at the time of the attacks, what they were doing, etc. In 2002 it was found that 49% of women and 47% of men fulfilled these requirements. In 2003, this dropped to 46% of women and 44% of men (Conway, 2009). Women seemed more likely to have a more consistent memory for the event than men in this study. A longer time since the incident decreases the consistency of the memory. However, a study aimed at finding whether a series of terrorist attacks with common features elicit flashbulb memories found a different pattern of gender effects. Men rated the distinctiveness of their flashbulb producing event higher than women did. Additionally, men had memories with more detail than women. Women however, reported higher rates of emotional reactivity. Biological reasons for gender variances in flashbulb memory may be explained by amygdala asymmetry. The amygdala is a part of the limbic system, and is linked with memory and emotion. Memory is enhanced by emotion, and studies have shown that people are more likely to remember a negative event than a neutral or positive one. Investigations into the amygdala revealed "people who showed strong amygdala activation in response to a set of positive or negative stimuli (relative to other study participants) also showed superior memory for those stimuli (relative to other study participants)". This may explain why flashbulb memory typically involves traumatic events. When viewing emotional content, research has shown that men enhance their memory by activating their right amygdala while women activate the left side. It seems that women also "excel on tasks requiring little or no verbal processing, such as recognition of unfamiliar odors or faces" (Herlitz, 2008). Women use a greater quantity and variety of emotion words than men when describing their past experiences Women include not only a greater number of references to their own emotional states but also a greater number of references to the emotional states of others. In addition, when asked to recall emotional life experiences, women recall more memories of both positive and negative personal experiences than men.|author=Bloise & Johnson, 2007

Жалпы, әйелдер эмоционалды және бейэмоционалды оқиғаларда ерлерге қарағанда жақсы есте сақтау қабілетін көрсетеді. Мұндай жағдайларда дәлдік "қаруға назар аудару" деп аталатын құбылыспен төмендеуі мүмкін. Жағдайды одан да күрделендіретін фактор - адамдарды оқиғаға қатысты қандай уақытта сұраққа тартып жатқаны, өйткені көптеген зерттеулер оқиғадан кейін ұзақ уақыт өткен соң адамдарды сұраққа тартады. Осылайша, флеш-жадты зерттеудің көп бөлігінде, сондай-ақ, жыныстық айырмашылықтарда жарамдылық мәселесі бар.

Жағдайдың жақсаруы

Көптеген зерттеулер өмірді өзгертетін оқиға болғаннан кейін немесе оқиға туралы хабар естігеннен кейін, жарқын естеліктердің (flashbulb memories) бірден қалыптасатынын көрсеткен. Оқиға туралы қосымша ақпаратты кейін зерттеуге немесе білуге болады, бірақ қосымша ақпарат әртүрлі кодтау процестерінің нәтижесінде көбінесе есте қалып қоймайды. Жақында өткізілген зерттеу, 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға қатысты медианың әсерін қарастырып, қосымша ақпарат жарқын естеліктерді сақтауға көмектеседі екенін көрсетті. Зерттеушілер оқиғаның есте қалуының уақыт өте келе барлық қатысушылар үшін төмендегенін анықтады, бірақ суреттерге қарау қатысушылардың есте қалуына күшті әсер етті. 11 қыркүйектегі шабуылдың суреттерін бірден көргендер, шабуыл туралы естігеннен кейін бірнеше сағаттан соң көргендерге қарағанда, 6 айдан кейін де әлдеқайда жақсырақ есте сақтады. Кейінгі қатысушылар оқиға туралы алғашқы білімімен бірге суреттерді кодтай алмады. Осылайша, оқиғаның толыққанды егжей-тегжейін еске түсіруге кейбір қатысушыларға суреттердің өзі көмектескен болуы мүмкін. Графикалық суреттер адамды трагедиялық оқиғаның ауырлығымен және масштабымен байланыстыруға мүмкіндік береді, соның салдарынан күрделі кодтау механизмі пайда болады.

Дәлелдік дерек

Рейганды өлтіруге жасалған қастандыққа қатысты адамдардың естеліктері арнайы механизм гипотезасын қолдайды. Арнайы механизмдер көзқарасын растайтын неврологиялық дәлелдер де бар. Эмоциялық бейтарап автобиографиялық оқиғалар, мысалы, кеш, екі эмоциялық оқиғамен – Принцесса Диананың және Ана Терезаның қазасымен – салыстырылды. Эмоциялық бейтарап автобиографиялық оқиғаның контексттік егжей-тегжейлеріне қатысты ұзақ мерзімді есте сақтау медиалдық уақытша ми жамылғысының жұмысымен байланысты және фронтальдық ми жамылғысының жұмысымен корреляцияланған, бірақ медиалдық уақытша ми жамылғысының немесе фронтальдық ми жамылғысының жұмысы екі «жарықшақ» естелікке әсер ететінін көрсететін ешқандай белгі байқалған жоқ. Бұл нәтижелер эмоциялық жарықшақ естеліктермен байланысты арнайы нейробиологиялық механизм болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Қарсы дәлелдемелер

Зерттеулер флэш-жадылардың күтпеген оқиғалардан ғана емес, сондай-ақ маңызды емес оқиғалардан да пайда болатынын көрсетті. Браун мен Кулик флэш-жадыларды алғаш рет қорқынышты оқиға туралы естіген кездегі естеліктер деп анықтағанмен, олар өз талқылауларын жеке оқиғаларға, онда естелік оқиғаның өзіне қатысты, кеңейтеді. Қатысушылардан жарқын, өмірбаяндық естеліктерді еске түсіруді сұрағанда, флэш-жадылардың алты белгісін қамтитын естеліктер туындайтыны анықталды. Флэш-жадылардың ұмытылуға аса төзімді еместігі де айтылды.

Фотосурет үлгісі

Браун мен Кулик «шақырған жад» терминін, сондай-ақ олар «шақырған жад есептері» деп атаған нәрсені қалыптастыруға қатысты процестің алғашқы моделін ұсынды.

Эмоционалды-интеграциялық модель

Флеш-жадылардың эмоционалдық интегративтік моделі бұрын талқыланған екі модельді – Фотографиялық модель мен Кешенді модельді біріктіреді. Осы жағдайда флеш-жадылардың қалыптасуы оқиғаға деген жоғары эмоционалдық байланыс пен есте сақтаудың қайталауына (репетициясына) үлкен дәрежеде байланысты. Басқаша айтқанда, флеш-жадылар – маңызды немесе ауыр оқиға болған кезде адамның қайда болғаны және не істеп жатқаны туралы өткір сезімі, бірақ олар күшті эмоциялармен сипатталмайды. Ал, травматикалық жадыларға керісінше, қайта еске түсірілгенде үлкен мазасыздық, қорқыныш және паника сияқты теріс эмоциялар ілеседі. Бұл жадылар кейіннен флеш-жадыларға ұқсас күшейтілген еске түсіру тәжірибесімен қайта алынады. Сондықтан, миндаль безі (амигдала) эмоционалдық оқиғаларға қатысты жадыларды кодтау және қайтару процесінде маңызды рөл атқаруы мүмкін. Миндаль безінің жадтағы рөлі эмоционалдық оқиғаның тудырған күшті қозғалғыштығымен байланысты болғандықтан, қозғалғыштыққа әсер ететін факторлар осы жадылардың мәніне де әсер етуі керек. Флеш-жадылардың уақыт өте келегі тұрақтылығы, эмоционалдық қатысу және оқиғаға жеке қатыстылық сияқты, қозғалғыш реакциямен байланысты жеке факторларға байланысты өзгереді.