Солтүстік Америкадағы Тау пайда болу кезеңі

Кіріспе

Солтүстік Америкадағы таулар пайда болған кезең

Ларамид оргенезі – Солтүстік Американың батысындағы таулар пайда болған кезең. Ол 80-70 миллион жыл бұрын, соңғы креда дәуірінде басталып, 55-35 миллион жыл бұрын аяқталды. Орогенездің басталуы мен аяқталуының нақты ұзақтығы мен жасы күмәнді. Ларамид оргенезі бірнеше импульстармен, арасында тыныш фазалармен жүрді. Бұл оргенездің басты ерекшелігі – тереңде орналасқан, қалың қабатты деформация. Осы оргенездің іздері Канададан Мексиканың солтүстігіне дейін табылды, ал тау құрылысының ең шығыс бөлігі Оңтүстік Дакота штатындағы Қара төбелерде көрінеді. Бұл құбылыс Вайоминг штатының шығысындағы Ларами тауларының атымен аталған. Ларамид оргенезін кейде уақыт және кеңістік бойынша ішінара жапсарлас болған Севьер оргенезімен шатастырады. Орогенездің себептері Солтүстік Американың батыс жағалауындағы құбылыстармен байланысты, онда Кула және Фаралон плиталары Солтүстік Америка плитасының астына сығады. Көптеген болжамдар мұхиттық қабықтың көлбеу бұрышпен субдукцияға ұшырағанын, яғни, беткей субдукция болғанын көрсетеді. Осының салдарынан континенттің батысындағы орталық бөлігінде магматизм болмады, ал мұхиттық литосфера үстіндегі континенттік литосфераның тамырына қарсылық тудырды. Көлбеу субдукцияның себебі плиталардың жылдамдығының артуы болуы мүмкін. Тағы бір ұсыныс – мұхиттық қабықтың қалыңдауы. Субдукциямен байланысты магматизм тақталардың жиектеріне жақын емес (мысалы, Анд тауларының жанартаулық доғасындай), бірақ Колорадо минералдық белдеуі бойымен, шығысқа қарай орын алды. Геологтар субдукция аймағына жақын вулкандық белсенділіктің жоқтығын магмалық үзіліс деп атайды. Бұл үзіліс ыстық астеносфера емес, салыстырмалы түрде салқын континенттік литосферамен байланысты болғандықтан туындауы мүмкін. Субдукцияның көлбеу бұрышы және оның салдарынан туған қарсылықтың нәтижесінде таулардың кең белдеуі пайда болды, олардың кейбіреулері Роки тауларының алғашқы нысандары болды. Прото-Роки тауларының бір бөлігі кейін кеңею нәтижесінде өзгеріп, Бассейн және Жұдырық аймағына айналды.

The Laramide orogeny was a time period of mountain building in western North America, which started in the Late Cretaceous, 80 to 70 million years ago, and ended 55 to 35 million years ago. The exact duration and ages of beginning and end of the orogeny are in dispute. The Laramide orogeny occurred in a series of pulses, with quiescent phases intervening. The major feature that was created by this orogeny was deep seated, thick skinned deformation, with evidence of this orogeny found from Canada to northern Mexico, with the easternmost extent of the mountain building represented by the Black Hills of South Dakota. The phenomenon is named for the Laramie Mountains of eastern Wyoming. The Laramide orogeny is sometimes confused with the Sevier orogeny, which partially overlapped in time and space. The orogeny is commonly attributed to events off the west coast of North America, where the Kula and Farallon Plates were sliding under the North American plate. Most hypotheses propose that oceanic crust was undergoing flat slab subduction, that is, subduction at a shallow angle. As a consequence, no magmatism occurred in the central west of the continent, and the underlying oceanic lithosphere actually caused drag on the root of the overlying continental lithosphere. One cause for shallow subduction may have been an increased rate of plate convergence. Another proposed cause was subduction of thickened oceanic crust. Magmatism associated with subduction occurred not near the plate edges (as in the volcanic arc of the Andes, for example), but far to the east, along the Colorado Mineral Belt. Geologists call such a lack of volcanic activity near a subduction zone a magmatic gap. This particular gap may have occurred because the subducted slab was in contact with relatively cool continental lithosphere, not hotter asthenosphere. One result of shallow angle of subduction and the drag that it caused was a broad belt of mountains, some of which were the progenitors of the Rocky Mountains. Part of the proto Rocky Mountains would be later modified by extension to become the Basin and Range Province.

Бассейндер мен таулар

Ларамидтік оргенез деформация арқылы тау аралық құрылымдық бассейндер мен іргелес тау блоктарын тудырды. Бұл деформация стилі ұзақ мерзімді конвергенттік шекараларға жақын континенттік плиталарға тән, бірақ континент-континент соқтығысуына ұшырамаған. Бұл тектоникалық орта қысыммен көтерілулер мен бассейндердің белгілі бір үлгісін жасайды, деформацияның көп бөлігі блоктардың жиектерімен шектеледі. Бассейндер мен іргелес көтерілімдер арасындағы құрылымдық рельеф 12 шақырымға жетеді. Бассейндерде Ларамидтік оргенезге дейінгі палеозой және мезозой шөгінді тау жыныстарының бірнеше мың метрі сақталған. Бұл оргенезбен анықталған бассейндер крест және кайнозой шөгінділерімен толы. Деформацияланған палеоцен және эоцен шөгінділері оргенездік белсенділіктің жалғасуын көрсетеді. Ларамидтік оргенез кезінде бассейн төңірегі мен тау шыңдары қазіргіге қарағанда теңіз деңгейіне жақын болды. Теңіздер Роки таулары аймағынан шегінгеннен кейін, бассейндерде тасқынды жазықтар, батпақтар және кең көлдер пайда болды. Сол кезде қалыптасқан дренаж жүйелері бүгінге дейін сақталған. Олигоцен кезеңінен бері эпизодтық эпирогендік көтерілу бүкіл аймақты, соның ішінде Ұлы жазықтықты, қазіргі биіктіктерге дейін көтерді. Қазіргі топографияның көп бөлігі плиоцен және плейстоцен оқиғаларының нәтижесі болып табылады, оның ішінде қосымша көтерілу, биік жерлердің мұздыққа ұшырауы, өзендердің әрекетінен туған бассейндегі ескі кайнозой беткейлерінің тозуы және тілімі. Бұл ауысу оқиғасы оңтүстікте мамандандырылған және әшекейленген центрозаврлар мен ламбеозаврларды базальды жоғарғы динозаврлармен алмастырды, ал солтүстік биомдарында трицератопстар басымдыққа ие болды, хадрозаврлар қауымдастығы айтарлықтай азайды.