Кіріспе

Әлеуметтік топтан тыс некеге қатысуға рұқсат беретін әлеуметтік құрылым. Экзогамия – бұл өзінің әлеуметтік тобынан тыс жұптасу немесе некеге тұрудың әлеуметтік нормасы. Топ экзогамияның шегі мен ауқымын, сондай-ақ оның сақталуын қамтамасыз ететін қағидалар мен орындау механизмдерін анықтайды. Экзогамияның бір түрі – екі топтық экзогамия, онда екі топ үздіксіз бір-бірімен некелеседі. Әлеуметтік ғылымдарда экзогамия биологиялық және мәдени екі байланысты аспектінің жиынтығы ретінде қарастырылады. Биологиялық экзогамия – туыс емес адамдардың некелесуі. Бұл инцест табулары және инцестке қарсы заңдармен реттеледі. Мәдени экзогамия – белгілі бір мәдени топтан тыс некеге тұру; ал оның қарама-қарсысы – эндогамия, яғни бір әлеуметтік топ ішінде некелесу.

Экзогамияның биологиясы

Экзогамия көбінесе генетикалық жағынан тығыз байланысты емес екі адамның некелесуіне алып келеді; яғни, инбридке қарамастан, экзогамия. Орташа деңгейде бұл ұрпаққа пайдалы, себебі ол ұрпақтың кемістік геннің екі данасын мұраға алу қаупін азайтады. Ұрпақтың генетикалық әртүрлілігін арттыру төртінші туысқандық деңгейіне дейін ұрпақтың көбею мүмкіндігін жақсартады; бірақ төртінші туысқандық деңгейіндегі адамдардың арасындағы көбею эволюциялық сәйкестілікті төмендетеді. Жергілікті халықта экзогамия зиянды болуы мүмкін, егер "жергілікті бейімделудің пайдасы инбридтің зиянынан артық болса". Дегенмен, жергілікті емес, "басып алушы" популяциялар, егер "жергілікті бейімделудің үлгісін әлі қалыптастырмаған" болса, араласудан бейімделудің пайдасын көруі мүмкін. Нэнси Вилмсен Торнхилл адамдардың өз отбасының жақын туыстарымен көбеюге құштар болмауының немесе тартылмауының эволюциялық бейімделу екенін айтады, себебі бұл инбридтің салдарынан туысқандық кемшіліктері бар балалардың пайда болу қаупін азайтады, зиянды рецессивті геннің екі данасын мұраға алу нәтижесінде. Ескі әдеттегі амиш қоғамының бірінде инбридтің салдарынан "жаңа туған және нәрестелердің өлімі" қаупі артады. Француз халқының арасында бірінші туысымен көбейетін адамдарда цистиноз ауруы жалпы халыққа қарағанда көбірек кездеседі.

Мәдени экзогамия

Мәдени экзогамия – адамның өзі жататын белгілі бір топтан тысқары үйлену салты. Осылайша, адамдар тотемдік руларынан немесе басқа топтардан, сондай-ақ жақын туыстардан тысқары үйленуі мүмкін. Зерттеушілер экзогамияның пайда болуына қатысты түрлі теориялар ұсынды. Эдвард Вестермарк қандас туыстар немесе жақын туыстар арасындағы некеге қарсылық ата-ананың инцестқа қарсы тұруымен қатар пайда болды деді. Генетикалық тұрғыдан алғанда, жақын туыстармен көбейтуден бас тарту туа біткен аурулардың азаюына себеп болады. Егер бір адамның кемістік гені болса, оның тобынан тыс көбейту оның серігінің басқа функционалды генге ие болу ықтималдығын арттырады және олардың баласы бұл кемістікке ұшырамауы мүмкін. Аралас көбейту гетерозиготтық жағдайға қолдау көрсетеді, яғни белгілі бір геннің екі бірдей емес көшірмесіне ие болу. Дж. Ф. МакЛеннан экзогамияның бастапқыда шағын топтар арасында әйелдердің тапшылығына байланысты болғанын айтады. Ерлер басқа топтардан әйелдер іздеуге міндетті болды, оның ішінде тұтқынға алып үйлену де болды, және экзогамия мәдени дәстүр ретінде дамыды. Эмиль Дюркгейм экзогамияны тотемизммен байланыстырады. Ол, бір халықтың тотемдік рудың қанына діни құрметпен қарағанын айтты, себебі ру тотемі – құдай және ол әсіресе қанда, қасиетті зат ретінде болады. Шактизм сияқты индуизмнің кейбір түрлерінде адамдар тек өз готраларынан тысқары үйлене алады, готра – алыс туыс болуы мүмкін, бірақ бір аймақта өмір сүрген немесе бір аймақта ата-бабаларының үйі болған дәстүрлі топ. Морган экзогамияның қандас туыстардың, әсіресе бауыр мен қарындастың арасындағы некеге тыйым салу үшін енгізілгенін айтады, бұл ертеректе еркіндік болған кезде жиі кездесетін жағдай еді. Фрейзер экзогамияның отбасылық топтардың сақталуын қамтамасыз ету үшін басталғанын айтады, әсіресе жалғыз отбасылар үлкен саяси топтарға айналған кезде. Клод Леви-Стросс экзогамияның «Одақтар теориясын» ұсынды, яғни кіші топтар өз мүшелерін басқа топтармен одақ құру үшін сырттан үйленуге мәжбүрлеуі керек. Бұл теорияға сәйкес, экзогамияға қатысқан топтар гүлденеді, ал олай істемегендердің барлығы өледі, тікелей немесе мәдени және экономикалық алмасу үшін жеткілікті байланыстардың болмауынан қолайсыз жағдайға түседі. Ерлер мен әйелдерді алмасу топтарды біріктіретін күшке айналды.

Екі экзогамия

Екілік экзогамия – көптеген қазіргі қоғамдарда және классикалық әдебиетте сипатталған көптеген қоғамдарда некелерді ұйымдастырудың дәстүрлі түрі. Ол аналық немесе әкелік болуы мүмкін. Бұл тәжірибені кейбір австралиялық тайпалар, тарихи түрде түркі халықтары, Тай (Кот-д’Ивуар) халықтары, эскимостар, Об-Угор халықтары және басқалары қолданған. Тайпалық қоғамдарда екілік экзогамиялық одақ көптеген буынға созылып, бастапқыда қандық және тілдік байланысы жоқ топтарды біртұтас тайпаға немесе ұлтқа біріктірген.

Тілдік экзогамия

Лингвистикалық экзогамия – мәдени экзогамияның бір түрі, онда неке тек әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдардың арасында ғана жасалады. Бұл әдет Амазонканың солтүстік-батысындағы тукано тайпалары сияқты жергілікті халықтар арасында кең таралған.