Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Белгілі бір аймақта тіршілік ететін нақты бір түрдің барлық организмдері.
All the organisms of a given species that live in a specified region
Халық саны – бұл әдетте белгілі бір аумақтағы адамдардың санын білдіретін термин. Үкіметтер белгілі бір билік шегіндегі тұрғындардың санын анықтау үшін халық санағын жүргізеді. Бұл термин адам емес жануарларға, микроорганизмдерге және өсімдіктерге де қолданылады, сондай-ақ экология және генетика сияқты салаларда арнайы қолданылады.
Population is the term typically used to refer to the number of people in a single area. Governments conduct a census to quantify the size of a resident population within a given jurisdiction. The term is also applied to non human animals, microorganisms, and plants, and has specific uses within such fields as ecology and genetics.
Этимология
Халық деген сөз кеш латын тіліндегі populationem (халық, көптеу) деген сөзден шыққан, ал бұл сөз латын тіліндегі populus (халық) деген сөзден туындаған.
The word population is derived from the Late Latin populationem (a people, a multitude), which itself is derived from the Latin word populus (a people).
Экология
Экологияда популяция – бірдей географиялық аймақта мекендейтін және шағылысуға қабілетті, бір түрге жататын организмдердің тобы. Жыныстық популяцияның ареалы – бұл аймақтағы кез келген екеудің арасында шағылысу мүмкін болған және басқа аймақтардан келген жеке тұлғалармен шағылысудан гөрі ықтимал болатын аумақ. Экологияда белгілі бір аймақтағы белгілі бір түрдің популяциясын Линкольн индексін қолдану арқылы, байқалған жеке тұлғалар санына сүйене отырып, сол аймақтың жалпы популяциясын бағалауға болады.
In ecology, a population is a group of organisms of the same species who inhabit the same particular geographical area and are capable of interbreeding. The area of a sexual population is the area where inter breeding is possible between any pair within the area and more probable than cross breeding with individuals from other areas. In ecology, the population of a certain species in a certain area can be estimated using the Lincoln index to calculate the total population of an area based on the number of individuals observed.
Генетика
Генетикада популяция көбінесе мүшелерінің кез келген жұбы бірге көбейе алатын организмдер жиынтығы ретінде анықталады. Олар әдеттегідей құнарлы ұрпақ алу үшін гаметтерді алмастыра алады, сондықтан мұндай көбейту тобы гамодем деп те аталады. Бұл сонымен қатар барлық мүшелердің бір түрге жататынын білдіреді. Егер гамодем өте үлкен болса (теориялық тұрғыдан алғанда, шексізге жақындаса) және барлық ген аллельдері оның ішіндегі гаметалар арқылы біркелкі таралған болса, гамодем панмиктик деп аталады. Бұл жағдайда, Рональд Фишердің сандық генетиканы құруында көрсеткеніндей, аллель (гамета) жиіліктерін тиісті квадраттық теңдеуді кеңейту арқылы генотип (зигота) жиіліктеріне айналдыруға болады. Бұл табиғатта сирек кездеседі: гамет алмасудың локализациясы – таралу шектеулері, таңдаулы жұптасу, катаклизм немесе басқа себептер арқылы – гаметтерді өз ішінде біркелкі алмасатын, бірақ көрші гамодемдерден іс жүзінде бөлек болатын шағын нақты гамодемдерге әкелуі мүмкін. Алайда, осы көршілермен алмасу жиілігі төмен болуы мүмкін. Бұл үлкен жыныстық популяцияның (панмиктик) кіші, біртіндеп жабатын жыныстық популяцияларға бөлінуі ретінде қарастырылуы мүмкін. Панмиксияның бұл бұзылуы жалпы популяция құрылымында екі маңызды өзгеріске әкеледі: (1) құрамындағы гамодемдер бір-бірімен және теориялық панмиктик түпнұсқамен салыстырғанда (бұл дисперсия деп аталады және оның егжей-тегжейін тиісті биномдық теңдеуді кеңейту арқылы бағалауға болады) аллель жиіліктері бойынша (гаметалық үлгі алу арқылы) өзгереді; және (2) гамодемдердің барлық жиынтығында гомозигоздық деңгейі артады. Гомозигоздықтың жалпы өсуі инбридинг коэффициентімен (f немесе φ) өлшенеді. Барлық гомозиготтардың жиілігі өседі – зияндылары да, пайдалылары да. Гамодемдер жиынтығының орташа фенотипі панмиктик түпнұсқадан төмен – бұл инбридинг депрессиясы деп аталады. Алайда, кейбір дисперсиялық желілер панмиктик түпнұсқадан жоғары болады, ал кейбіреулері бірдей болады, ал кейбіреулері төмен болады. Әрқайсысының ықтималдығы осы биномдық теңдеулерден бағалана алады. Өсімдік және жануар шаруашылығында дисперсияның әсерін қасақана пайдаланатын (мысалы, желілік асылдандыру, таза желілік асылдандыру, кері будандастыру) әдістер әзірленді. Дисперсияға қолдау көрсетілген іріктеу ең үлкен генетикалық прогреске (ΔG = фенотиптік орташаның өзгеруіне) әкелетінін және дисперсиясыз іріктеуден әлдеқайда күшті екенін көрсетуге болады. Бұл аллогамды (кездейсоқ ұрықтандыру) және автогамды (өзін-өзі ұрықтандыру) гамодемдерге қатысты.
In genetics, a population is often defined as a set of organisms in which any pair of members can breed together. They can thus routinely exchange gametes in order to have usually fertile progeny, and such a breeding group is also known therefore as a gamodeme. This also implies that all members belong to the same species. If the gamodeme is very large (theoretically, approaching infinity), and all gene alleles are uniformly distributed by the gametes within it, the gamodeme is said to be panmictic. Under this state, allele (gamete) frequencies can be converted to genotype (zygote) frequencies by expanding an appropriate quadratic equation, as shown by Sir Ronald Fisher in his establishment of quantitative genetics. This seldom occurs in nature: localization of gamete exchange – through dispersal limitations, preferential mating, cataclysm, or other cause – may lead to small actual gamodemes which exchange gametes reasonably uniformly within themselves but are virtually separated from their neighboring gamodemes. However, there may be low frequencies of exchange with these neighbors. This may be viewed as the breaking up of a large sexual population (panmictic) into smaller overlapping sexual populations. This failure of panmixia leads to two important changes in overall population structure: (1) the component gamodemes vary (through gamete sampling) in their allele frequencies when compared with each other and with the theoretical panmictic original (this is known as dispersion, and its details can be estimated using expansion of an appropriate binomial equation); and (2) the level of homozygosity rises in the entire collection of gamodemes. The overall rise in homozygosity is quantified by the inbreeding coefficient (f or φ). All homozygotes are increased in frequency – both the deleterious and the desirable. The mean phenotype of the gamodemes collection is lower than that of the panmictic original – which is known as inbreeding depression. It is most important to note, however, that some dispersion lines will be superior to the panmictic original, while some will be about the same, and some will be inferior. The probabilities of each can be estimated from those binomial equations. In plant and animal breeding, procedures have been developed which deliberately utilize the effects of dispersion (such as line breeding, pure line breeding, backcrossing). It can be shown that dispersion assisted selection leads to the greatest genetic advance (ΔG=change in the phenotypic mean), and is much more powerful than selection acting without attendant dispersion. This is so for both allogamous (random fertilization) and autogamous (self fertilization) gamodemes.
Дүниежүзілік адам саны
БҰҰ мәліметтері бойынша, 2022 жылдың 15 қарашасында әлем халқы 8 миллиардтан асты, бұл 2012 жылдың 12 наурызынан бері 1 миллиардқа артты. Біріккен Ұлттар Ұйымының жеке бағалауынша, 2011 жылдың қазан айында Жер халқы 7 миллиардтан асты. UNFPA-ның мәліметінше, мұндай үлкен өсім бүкіл адамзатқа беспрецеденттік қиындықтар мен мүмкіндіктер ұсынады. АҚШ Халық санағы бюросы жариялаған мәліметтерге сәйкес, 2006 жылдың 24 ақпанында әлем халқы 6,5 миллиардқа жетті. Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қоры 1999 жылдың 12 қазанын әлем халқының 6 миллиардқа жеткен шамамен күні деп белгіледі. Бұл 1987 жылы әлем халқы 5 миллиардқа жеткеннен кейін 12 жыл өткен соң, ал 1993 жылы әлем халқы 5,5 миллиардқа жеткеннен кейін 6 жыл өткен соң болды. Нигерия сияқты елдердің халқының нақты саны тіпті миллионға дейін белгісіз, сондықтан мұндай бағалаулардағы қателіктердің үлкен мүмкіндігі бар. Зерттеуші Карл Хауб соңғы 2000 жылда 100 миллиардтан астам адам дүниеге келгенін есептеді.
According to the UN the world's population surpassed 8 billion on 15 November 2022, a gain of 1 billion since 12 March 2012. According to a separate estimate by the United Nations, Earth's population exceeded seven billion in October 2011. According to UNFPA, growth to such an extent offers unprecedented challenges and opportunities to all of humanity. According to papers published by the United States Census Bureau, the world population hit 6.5 billion on 24 February 2006. The United Nations Population Fund designated 12 October 1999 as the approximate day on which world population reached 6 billion. This was about 12 years after the world population reached 5 billion in 1987, and six years after the world population reached 5.5 billion in 1993. The population of countries such as Nigeria is not even known to the nearest million, so there is a considerable margin of error in such estimates. Researcher Carl Haub calculated that a total of over 100 billion people have probably been born in the last 2000 years.
Болжалған өсу және төмендеу
Халық санының өсуі өнеркәсіптік революция 1700 жылдан бастап қарқын алған сайын едәуір артты. Соңғы 50 жылда халық санының өсу қарқыны одан да жылдамдады, бұл Жасыл революцияның нәтижесі болды. 2017 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық саны жөніндегі бөлімі 2050 жылы әлем халқының шамамен 9,8 миллиардқа, ал 2100 жылы 11,2 миллиардқа жететінін болжады. Болашақта әлем халқының өсуі ең жоғары шегіне жеткен соң, экономикалық себептер, денсаулық сақтау мәселелері, жердің құнарсыздануы және қоршаған ортаға қауіп төндіретін факторларға байланысты азаюы күтілуде. Бір мәлімет бойынша, әлем халқының өсуі 21-ші ғасырдың соңына дейін тоқтауы мүмкін. Сонымен қатар, 2100 жылға дейін халық санының азаюы да ықтимал. Соңғы он-он екі жылда Шығыс Еуропа, Балтық елдері және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығында халық саны кеміген. Соңғы жылдары әлемнің нашар дамыған аймақтарындағы халық динамикасы туу көрсеткішінің бірте-бірте төмендеуімен ерекшеленеді. Бұл өлім-жітім көрсеткішінің алдыңғы кезде күрт төмендеуінен кейін орын алды. Жоғары туу және өлім-жітім көрсеткіштерінен төмен көрсеткіштерге өту демографиялық өткел деп аталады. Халықты бақылауға қатысты тар көзқарасқа қарсылықтың күшеюі 1980-жылдардың басында халықты бақылау саясатында маңызды өзгерістерге алып келді.
Population growth increased significantly as the Industrial Revolution gathered pace from 1700 onwards. The last 50 years have seen a yet more rapid increase in the rate of population growth made by the Green Revolution. In 2017 the United Nations Population Division projected that the world's population will reach about 9.8 billion in 2050 and 11.2 billion in 2100. In the future, the world's population is expected to peak, after which it will decline due to economic reasons, health concerns, land exhaustion and environmental hazards. According to one report, it is very likely that the world's population will stop growing before the end of the 21st century. Further, there is some likelihood that population will actually decline before 2100. Population has already declined in the last decade or two in Eastern Europe, the Baltics and in the Commonwealth of Independent States. The population pattern of less developed regions of the world in recent years has been marked by gradually declining birth rates. These followed an earlier sharp reduction in death rates. This transition from high birth and death rates to low birth and death rates is often referred to as the demographic transition. Growing opposition to the narrow population control focus led to a significant change in population control policies in the early 1980s.