Кіріспе

Көшқын түрлердің ұрпағы [[Файл:Juancito. jpg|thumb|upright=1.35|Есек пен биенің буданы – сүйекті гибрид, есегі ата, биесі ана болып келеді]]

Адамның қоршаған ортаға тигізген әсері аймақтық түрлердің араласуына және бүкіл әлемде жаңадан келген түрлердің таралуына байланысты гибридтеудің көбеюіне әкелді. Бұл генетикалық араласу көптеген түрлерді жоғалу қаупіне тікелей ұшыратады, ал егіс өсімдіктеріндегі монокультурадан туындаған генетикалық эрозия болашақта селекция жұмыстарын жүргізу үшін көптеген түрлердің гендік қорына зиян келтіруі мүмкін. Адамның қасақана жасалатын гибридтеудің бір түрі – жабайы және үй жануарларының будандастырылуы. Бұл дәстүрлі бағбандалықта да, қазіргі заманғы ауыл шаруашылығында да кең таралған; көптеген коммерциялық маңызы бар жемістер, гүлдер, дәмдік шөптер мен ағаштар гибридтеу арқылы өндіріледі. Мысалы, Oenothera lamarckiana гүлі мутация және полиплоидияны зерттеуде маңызды рөл атқарды. Бұл мал және үй жануарлары саудасында да кездеседі; жабайы және үй жануарларының арасындағы белгілі гибридтерге бифало және вольфдог жатады. Адамның үй жануарлары мен өсімдіктерін селекциялық өсіруі ерекше тұқымдардың (өсімдіктерге қатысты әдетте сорттар деп аталады) пайда болуына әкелді; олардың арасындағы будандастырылған түрлер (жабайы түрлердің қатысуынсыз) кейде "гибридтер" деп те аталады. Гибридтік адамдар тарихқа дейінгі дәуірде болған. Мысалы, неандертальдықтар мен қазіргі анатомиялық жағынан заманауи адамдар 40 000 жыл бұрын араласқан деген болжам бар. Мифологиялық гибридтер адам мәдениетінде Минотавр, жануарлар, адамдар және мифтік жандар, мысалы кентаврлар мен сфинкстер, сондай-ақ Киелі кітаптағы апокрифтерде құлаған періштелер мен әдемі әйелдердің зұлым ұлдары ретінде сипатталған нефилимдер сияқты әртүрлі формаларда кездеседі.

Жануарлар мен өсімдіктер өсіру

Жануарлар мен өсімдіктерді өсірушілердің көзқарасы бойынша, бір түр ішінде, мысалы, әртүрлі тұқымдар арасында жасалған гибридтердің бірнеше түрі бар. Жай будандастыру екі тұрақты тұқымдық организмнің будандасуынан туындайды, нәтижесінде F1 гибриді (бірінші ұрпақ) пайда болады. Екі түрлі гомозиготалық желінің будандасуы гетерозиготалық F1 гибридін тудырады; оның екі аллелі бар, біреуі әр ата-анадан, әдетте біреуі доминантты, ал екіншісі рецессивті болады. Әдетте, F1 ұрпағы фенотиптік тұрғыдан да біртекті болып келеді, бір-біріне ұқсас ұрпақтар тудырады. Қос будандастыру екі түрлі F1 гибридінің будандасуынан (яғни, туыс емес төрт ата-анасы бар) пайда болады. Үш жолды будандастыру F1 гибриді мен инбридтік желінің будандасуынан туындайды. Үш жолды гибридтер екі түрлі үш жолды гибридтердің будандасуынан пайда болады. Топ-будандастыру (немесе "топ-будандастыру") жоғары сапалы немесе таза тұқымды аталық пен төмен сапалы аналықтың будандасуынан тұрады, ұрпақтың сапасын орташа есеппен жақсарту мақсатында. Популяциялық гибридтер бір популяцияның өсімдіктері мен жануарларының екінші популяцияның өсімдіктері мен жануарларымен будандасуынан пайда болады. Бұларға түрлер аралық гибридтер немесе әртүрлі тұқымдардың будандасуы жатады. Биологияда екі популяцияның будандасуы синтетикалық популяция деп аталады. Бау-бақша шаруашылығында тұрақты гибрид термині бір жылдық өсімдікті сипаттау үшін қолданылады, егер ол сыртқы тозаңнан таза, шағын монокультурада өсірілсе (мысалы, ауа сүзгісі бар жылыжайда), фенотип бойынша "түріне сәйкес" ұрпақ береді; яғни, тұрақты тұқымдық организм.

Биогеографиялық

Гибридтеу түрлердің, түршелердің немесе ерекше генетикалық туындамалардың географиялық ареалдары үстіне жатқан гибридтік аймақтарда жүруі мүмкін. Мысалы, Limenitis arthemis көбелегінің Солтүстік Америкада екі негізгі түршесі бар: L. a. arthemis (ақ адмирал) және L. a. astyanax (қызыл дақты көкқоңыр). Ақ адмиралдың қанатында жарқын ақ жолақ болса, қызыл дақты көкқоңырдың қанатында салқын көк-жасыл түстер басым. Гибридтеу Жаңа Англия, оңтүстік Онтарио және Ұлы көлдер аймағындағы тар шекте жататын "тігіс аймағында" жүзеге асады. Дәл осы аймақтарда түршелер қалыптасқан. Өсімдіктер мен жануарлардың сипатталған түрлері арасында да басқа гибридтік аймақтар пайда болған.

Генетика

thumb|upright|Oenothera lamarckiana – генетик Гуго де Врис зерттеген тұрақты табиғи гибрид. Де Врис суреті, 1913 жыл. Генетикалық тұрғыдан алғанда, бірнеше түрлі гибридтерді ажыратуға болады. Генетикалық гибрид бір геннің екі әртүрлі аллелін тасымалдайды, мысалы, бір аллель екіншісіне қарағанда ашық түске кодтауы мүмкін.

Генетикалық толықтыру

Генетикалық комплементация - генетикада бірдей (немесе ұқсас) фенотипке ие екі жеке оқшауланған мутанттың бір генде немесе әртүрлі гендерде кемістігі бар-жоғын анықтау үшін кеңінен қолданылатын гибридтеу тестісі (Комплементация (генетика) мақаласын қараңыз). Егер екі түрлі мутантты ата-ана организмдерінің геномдарын қамтитын гибридтік организмде жабайы типтегі фенотип байқалса, онда әдетте екі ата-ана мутантты организмнің әртүрлі гендері кемістігі бар деп есептеледі. Егер гибридтік организмде анық мутантты фенотип байқалса, онда екі мутантты ата-ана организмі бір генде кемістігі бар деп саналады. Дегенмен, кейбір жағдайларда гибридтік организмде тек әлсіз (немесе ішінара) жабайы типтегі фенотип болуы мүмкін, бұл интрагендік (интералельдік) комплементацияны көрсетеді.

Таксономия

Таксономиялық тұрғыдан алғанда, будандар ата-аналық тегіне қарай ажыратылады. Әртүрлі түршелер арасындағы будандар (мысалы, ит пен еуразиялық қасқыр арасындағы) – түр ішіндегі будандар деп аталады. Түрлер аралық будандар – түрлер арасындағы шағылысудан туған ұрпақтар; мұндай жағдайларда будандасқан түр пайда болуы мүмкін. Әртүрлі туыстар арасындағы будандар – қой мен ешкі сияқты әртүрлі туыстардың шағылысуынан туындайды. Әртүрлі отбасылар арасындағы будандар, мысалы, тауық пен гивинея немесе фазан арасындағы будандар, сенімді сипатталған, бірақ өте сирек кездеседі. Әртүрлі қатарлар арасындағы будандар (әр түрлі реттер арасында) аз, бірақ теңіз кірпігі Strongylocentrotus purpuratus (іскек) пен құм доллары Dendraster excentricus (еркек) арасында жасалған.

Түрлендіру

thumb|Durum бидайы тетраплоидты, ол жабайы ешкі бидайдан (wild emmer wheat) шыққан, ол екі диплоидты жабайы шөптердің – Triticum urartu және Aegilops searsii немесе Ae. speltoides сияқты жабайы ешкі шөптерінің буданы. Кейбір жануар түрлері будандасу нәтижесінде пайда болады. Лонисера шыбырығы – табиғи будан. Американың қызыл қасқыры сұр қасқыр мен койоттың буданы болып көрінеді, бірақ оның таксономиялық статусы даулы. Еуропалық жеуге жарамды бақа – көл бақалары мен батпақ бақаларының жартылай тұрақты буданы; оның популяциясы үшін кем дегенде бір ата-ана түрінің үнемі болуы қажет. Үңгір суреттері еуропалық бизонның аурох пен далалық бизонның табиғи буданы екенін көрсетеді. Өсімдіктердің будандасуы жануарлардың будандасуына қарағанда көбірек кездеседі. Көптеген егіс түрлері будандар, соның ішінде полиплоидты бидайлар: кейбіреулерінде хромосомалардың төрт жиынтығы (тетраплоид) немесе алты (гексаплоид) болады, ал басқа бидай түрлері (көптеген эукариоттық организмдер сияқты) екі жиынтыққа (диплоид) ие, сондықтан будандасу оқиғалары хромосома жиынтықтарының екі еселенуімен байланысты болуы мүмкін, бұл бірден генетикалық оқшаулануға алып келеді. Будандасу кейбір өсімдік топтарында түрленуде маңызды рөл атқаруы мүмкін. Дегенмен, гомоплоидты гибридтік түрлену (хромосома жиынтығының санын арттырмай) сирек кездесуі мүмкін: 1997 жылға дейін тек сегіз табиғи мысал толық сипатталған. Эксперименттік зерттеулер будандасу түрленуге жылдам жол ұсынатынын көрсетіп, бұл болжамды ерте буын гибридтері мен ежелгі гибридтік түрлердің геномдарының сәйкес келуі растайды, яғни будандасу болғаннан кейін жаңа гибридтік геном тұрақты болып қалуы мүмкін. Екі түрдің ареалдары қабаттасатын көптеген гибридтік аймақтар белгілі, онда будандар үнемі көп мөлшерде пайда болады. Бұл гибридтік аймақтар түрлену механизмдерін зерттеу үшін биологиялық модельдік жүйелер ретінде пайдалы. Соңғы кезде Солтүстік-Батыс территориясында аңшы атып өлтірген аюдың ДНК-сы табиғи және өнімді гризли-полярлық аю будандарының бар екенін растады.

Гибридтік күш

thumb|Гибридтік күш: Salvia jurisicii x nutans гибридтері (ортадағы гүлдері бар) Salvia jurisicii (ортадағы таба) немесе Salvia nutans (жоғарғы сол жақта) ата-аналарынан биік. Көбелектеп ұрықтандыруға қабілетсіз түрлердің арасындағы будандастыру көбінесе ата-аналық екеуінен де нашар жарамдылыққа ие гибридтік ұрпақтарға әкеледі. Дегенмен, гибридтер ата-аналары арасында күткендей аралық емес (мұрагерлік белгілері араласып кеткендей), кейде ата-аналық тұқымдарынан немесе сорттарынан күштірек немесе жақсырақ өнім береді. Бұл құбылыс гетерозис, гибридтік күш немесе гетерозиготалық артықшылық деп аталады. Бұл көбінесе өсімдік гибридтерінде кездеседі. Трансгрессивті фенотип – ата-аналық желілердің екеуінен де шектен тыс сипаттамаларды көрсететін фенотип. Өсімдік селекционерлері гибридтерді өндіру үшін бірнеше әдістерді қолданады, оның ішінде желілік селекция және күрделі гибридтерді жасау. Экономикалық тұрғыдан маңызды мысал – ашық тозаңданатын сорттарға қарағанда жоғары тұқымдық өнімділікті қамтамасыз ететін гибридтік жүгері. АҚШ, Канада және көптеген басқа жүгері өсіретін елдердегі жүгері тұқымының коммерциялық нарығында гибридтер басым. Гибридте ата-аналық өзгеру диапазонынан тыс кез келген белгі гетеротикалық деп есептеледі (яғни ата-аналары арасындағы аралық емес). Оң гетерозис күштірек немесе ірі гибридтерді тудырады, ал теріс гетерозис – нашар немесе кішкентай гибридтерді білдіреді. Гетерозис жануарлар мен өсімдік гибридтерінде де кең таралған. Мысалы, арыстан мен жолбарыстың араласуынан туған "лигерлер" екеуінен де әлдеқайда ірі, ал "тигондар" (арыстан мен жолбарыс араласуы) кішкентай болады. Сол сияқты, қарапайым фазан (Phasianus colchicus) мен үй құсы (Gallus gallus) араласуынан туған гибридтер екеуінен де үлкен, ал қарапайым фазан мен алтын фазан (Chrysolophus pictus) араласуынан туған гибридтер де солай. Бұл гибридтерде шпорлар жоқ, бірақ ата-аналарында бар.

Антропогендік будандастыру

Гибридтік дамуға адамның қоршаған ортаға тигізетін әсері, мысалы, мекендеу ортасының үзіліске ұшырауы және түрлердің жаңадан енгізілуі зор ықпал етеді. Мұндай әсерлер интрогрессивті гибридтеуге ұшыраған популяциялардың генетикасын сақтауды қиындатады. Адамдар көптен бері әлемнің түкпір-түкпіріне түрлерді түрлі мақсаттармен, соның ішінде биологиялық күресу үшін, сондай-ақ кездейсоқ түрде, мысалы, жекелеген организмдердің қашып кетуі нәтижесінде енгізіп келеді. Жаңадан енгізілген түрлер популяцияларға, оның ішінде гибридтеу арқылы, айқын әсер ете алады.

Биологиялық әртүрлілікке және азық-түлік қауіпсіздігіне әсері

20 ғасырдағы жасыл революция жоғары өнімді сорттарды шығару үшін гибридтерге, сондай-ақ тыңайтқыштар, пестицидтер және суаруға тәуелділікті арттырды. Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы салаларында жасыл революция дәстүрлі будандастыру арқылы "жоғары өнімді сорттарды" өсітіп, өнімділікті арттырды. Жергілікті тұқымдардың орнына әкелінген сорттар, сонымен қатар кездейсоқ тозаңдану және будандастыру (генетикалық араласу) нәтижесінде әртүрлі жабайы және жергілікті тұқымдардың гендік қоры азайды, бұл генетикалық әртүрліліктің жоғалуына әкелді. Жергілікті тұқымдар көбінесе жергілікті климаттың қиын жағдайларына жақсы бейімделген және жергілікті патогендерге төзімді болғандықтан, бұл болашақ селекция үшін гендік қордың маңызды генетикалық эрозиясына алып келуі мүмкін. Сондықтан коммерциялық өсімдік генетиктері осы тенденцияға қарсы тұру үшін "кең ауқымда бейімделген" сорттарды шығаруға тырысады.

Сүтқоректілер

Жылқы тұқымдас гибридтердің танымал мысалдары – әйел жылқы мен еркек есектің араласуынан туған есек және әйел есек пен еркек жылқының араласуынан туған хинни. Мұндай есек пен хинни сияқты толықтыратын жұптар өзара гибридтер деп аталады. Поляр аюлары мен қоңыр аюлар – гибридтесетін түрлердің тағы бір мысалы, ал аюлардың туыс емес түрлері арасындағы интрогрессия Ursidae туыстық ағашын қалыптастырған болуы мүмкін. Көптеген сүтқоректілер арасында гибрид түйелер де бар, олар бактериан түйесі мен дромадердің араласуынан пайда болады. Фелидтердің гибридтерінің көптеген мысалдары бар, соның ішінде лигер. Адамдар өсірген ең көне жануар гибриді – 4500 жыл бұрын ежелгі Сирияда ат тартуға және мәртебе символы ретінде өндірілген кунга жылқысы гибриді. Теңіз сүтқоректілері арасындағы гибридтік түрленудің алғашқы белгілі мысалы 2014 жылы ашылды. Клименді дельфин (Stenella clymene) – Атлантика мұхитының екі түрі, спинер және жолақты дельфиндердің гибриді. 2019 жылы ғалымдар 30 жыл бұрын табылған бас сүйегінің белуга мен нарвалдың гибриді екенін растады, оған нарлуга деген ат берілді.

Құстар

Кейде клеткадағы құстарды өсірушілер, мысалы, алтынқұс пен канарейканы будандастырып, "мүл" деп аталатын гибридтік құстарды өсіреді.

Құмтазылар

Амфибиялардың ішінде жапондық алып саламандралар мен қытайлық алып саламандралар аралас түрлер жасаған, бұл жапондық алып саламандралардың Жапониядағы ұқсас ресурстар үшін бәсекелестік нәтижесінде тіршілігіне қауіп келтіруде.

Балық

Балықтар арасында 2012 жылы Австралияның шығыс жағалауында Австралиялық қара ұшты акуласы мен ірі қара ұшты акуласы арасындағы шамамен елу табиғи будандар тобы табылды. Орыс стергеоны мен американдық қалақбалықтарды тұтқындықта будандастырғанда, қалақбалықтың спермасы мен стергеонның жұмыртқасын біріктіру арқылы күтпеген жерден тірі ұрпақ алынды. Бұл будандар "стердлфиш" деп аталады.

Кефалокордалар

Асимметрон және Бранхиостома екі туысы тірі қабілетті будандас ұрпақтарды өндіре алады, тіпті ата-аналарының ортақ ата-бабасы ондаған миллион жыл бұрын өмір сүргеніне қарамастан, әзірге ешқайсысы ересек жасқа жетпеген.

Құрт-құмырсқалар

Құрт-құрттардың арасында, жоғары өнімді және тропиктік жағдайларға жақсы бейімделген аралардың тұқымын өсіруге тырысқан кезде, "өлтіруші аралар" деп аталатын аралар кездейсоқ пайда болды. Бұл Еуропалық бал арасы мен Африкалық бал арасын будандастыру арқылы жасалды. Colias eurytheme және C. philodice көбелектері тірі ұрпақтарды өндіру үшін жеткілікті генетикалық үйлесімділікті сақтап қалды. Гибридтік түр пайда болуы әртүрлі Heliconius көбелектерін тудырған болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе даулы. Екі жақын туысқан жинағыш құмырсқа түрі – Pogonomyrmex barbatus және Pogonomyrmex rugosus гибридизацияға тәуелді болып дамыды. Егер аналық өзінің түріндегі аталықтардың спермасымен жұмыртқасын ұрықтандырса, ұрпақ әрқашан жаңа аналықтар болады. Ал егер аналық басқа түрдің аталықтарының спермасымен жұмыртқаны ұрықтандырса, ұрпақ әрқашан бедеу жұмысшы құмырсқалар болады (құмырсқалар гаплодиплоидты болғандықтан, ұрықтанбаған жұмыртқалар аталыққа айналады). Басқа түрдің аталықтарымен жұптаспаса, аналықтар жұмысшыларды өндіре алмайды және өз колониясын құра алмайды.

Өсімдіктерде

Лондондық платан, Platanus × acerifolia, көшеде отырғызуға арналған табиғи гибрид. Өсімдік түрлері жануарларға қарағанда оңайрақ будандасады, ал нәтижесіндегі гибридтер көбінесе құнарлы болады. Көптеген өсімдік түрлері гибридтесудің және хромосомаларды еселеудің (полиплоидия) нәтижесінде пайда болған. Хромосомалардың еселенуі дұрыс мейозға мүмкіндік береді, соның салдарынан тірі тұқымдар өндіріледі. Өсімдік гибридтеріне әдетте атында "×" белгісі болады (курсив емес), мысалы, Лондондық платан үшін Platanus × acerifolia – P. orientalis (шығыс платаны) және P. occidentalis (американдық сикомор) арасындағы табиғи гибрид. Ата-ана түрлерінің толық атаулары сақталуы мүмкін, мысалы, Prunus persica × Prunus americana, онда аналық ата-ананың аты бірінші болып келтіріледі, немесе егер белгілі болмаса, ата-ана түрлерінің атаулары әліпбилік тәртіппен беріледі. Генетикалық жағынан үйлесімді өсімдік түрлері географиялық оқшаулау, гүлдеу кезеңдерінің айырмашылығы немесе тозаңдастырушылардың өзгешелігі сияқты түрлі себептерге байланысты табиғатта будандаспауы мүмкін. Адамдар бақта өсірген түрлер табиғи түрде будандасуы мүмкін, немесе гибридтесуге адамның араласуы, мысалы, гүлдеу кезеңін өзгерту немесе жасанды тозаңдану көмектесуі мүмкін. Кейде адамдар гибридтерді ерекше қасиеттерін сақтайтын жақсартылған өсімдіктер алу үшін жасайды. Қазіргі уақытта ауылшаруашылық және бау-бақша дақылдарының ауруға төзімділігін немесе климатқа бейімделуін арттыру үшін дақылдар мен олардың жабайы туыстары арасындағы гибридтерді зерттеуге көп көңіл бөлінуде. Кейбір дақылдар әртүрлі туыстардың гибридтері (интергенетикалық гибридтер), мысалы, Triticale, × Triticosecale – бидай мен шашақтың гибриді. Көптеген қазіргі және ежелгі бидай сорттарының өзі гибридтер болып табылады; нан бидайы, Triticum aestivum, үш жабайы шөптің гексаплоидтық гибриді. Грейпфрут (Citrus × paradisi) де гибрид, сондай-ақ бақша шөптері, мысалы, испеуіт (Mentha × piperita) және ағаштар, мысалы, Лондондық платан (Platanus × acerifolia) да гибридтер. Көптеген табиғи өсімдік гибридтерінің ішінде тамырсабақтан бөліну арқылы көбейетін стерильді гибрид – Iris albicans және полиплоидияны түсінуге көмектескен маңызды эксперименттерге арналған гүл – Oenothera lamarckiana бар. Полиплоидты емес гибридтердегі тұқымсыздық көбінесе хромосома санымен байланысты болады; егер ата-аналардың хромосомалық жұптарының саны әртүрлі болса, ұрпақта хромосомалардың тақ саны болады, бұл оларды хромосомалық теңгерімді гаметалар өндіруге қабілетсіз етеді. Бұл бидай сияқты дақыл үшін қолайсыз болғанымен, тұқымсыз дақыл өсірудің мәні жоқ, ал кейбір жемістер үшін бұл қасиет тартымды. Триплоидты банан мен қарбыз сәндік мақсатта өсіріледі, өйткені олар тұқым бермейді және партенокарпияға бейім.

Адамда

2 бас сүйек Оасе 2 неандертальдық-адам буданы болуы мүмкін. Қазіргі адамдар мен *Homo* туысының басқа түрлері арасында будандасудың дәлелдері бар. 2010 жылы неандерталь геном жобасы бүгінгі күнгі барлық адамдардың ДНҚ-сының 1–4%-ы, Сахара төмендегі Африкалықтардан басқа, неандертальдік мұраға ие екенін көрсетті. 600 еуропалық және Шығыс Азиялықтардың геномдарын талдау, олардың біріктірілуі қазіргі заманғы адам популяциясындағы неандерталь геномның 20%-ын құрайтынын анықтады. Ежелгі адамдар неандертальдықтар, денисовтықтар және кем дегенде бір жойылып кеткен *Homo* түрімен бірге өмір сүрді және олармен араласты. Осылайша, неандертальдық және денисовтық ДНҚ интрогрессия арқылы адам ДНҚ-сына енгізілді. 1998 жылы Португалияда табылған толық тарихи қаңқа, Лапедо баласы, анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдар мен неандертальдықтардың ерекшеліктерін көрсетті. Әсіресе үлкен мұрын қуыстары мен ерекше пішіндес ми қуыстары бар кейбір ежелгі адам бас сүйектері адам-неандерталь будандарын көрсетеді. Румыниядағы Оасе үңгірінен табылған 37 000–42 000 жылдық адам жақ сүйегінде неандертальдік тектің тек төрт-алты буын бұрынғы ата-аналарының іздері бар. Қазіргі адам популяциясындағы неандертальдықтардың барлық гендері неандерталь әкелер мен адам аналарынан тараған.

Мифология

Минотавр – ежелгі грек мифологиясында (мифтің бір нұсқасында) Пасифаэ мен ақ бұқаның ұрпағы деп есептеледі. Халық ертегілері мен мифтерде кейде мифологиялық будандар кездеседі; Минотавр – адам Пасифаэ мен ақ бұқаның ұрпағы. Көбінесе олар екі немесе одан да көп түрлі жануарлардың, мифтік жандардың және адамдардың физикалық белгілерінен құралған болады, олардың кентавр (адам/жылқы), химера (ешкі/арыстан/жылан), гиппокамп (балық/жылқы) және сфинкс (әйел/арыстан) сияқты будандасу нәтижесі екендігі туралы ешқандай көрсетілмейді. Ескі өсиетте нефилимдер деп аталатын, жартылай адам-жандардан тұратын алыптардың бірінші буыны туралы айтылады, ал Енох кітабында нефилимдер құлаған періштелер мен әдемі әйелдердің зұлым балалары ретінде сипатталады.