Кіріспе
Австралияда туған композитор, аранжировщик және пианист (1882–1961)
Перси Альдридж Грейнджер (туған Джордж Перси Грейнджер; 8 шілде 1882 – 20 ақпан 1961) – Австралияда туған композитор, аранжировщик және пианист, 1914 жылы Америка Құрама Штаттарына көшіп, 1918 жылы америкалық азаматтық алған. Ұзақ және инновациялық карьерасы барысында ол 20 ғасырдың басында британдық халық музыкасына деген қызығушылықты қайта жаңғыртуда маңызды рөл атқарды. Оның көптеген шығармалары тәжірибелік және ерекше болғанымен, ол көбінесе "Country Gardens" халық биінің фортепианолық аранжировкасымен танымал. Грейнджер 13 жасында Франкфурттағы Хох консерваториясында оқу үшін Австралиядан кетті. 1901–1914 жылдары ол Лондонда тұрды, онда алдымен әлеуметтік пианист, кейін концерттік орындаушы, композитор және түпнұсқа халық әуендерін жинаушы ретінде танылды. Оның атағы артқан сайын ол Еуропа музыкасының көрнекті тұлғаларымен танысып, Фредерик Делиус және Эдвард Григпен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Ол скандинавиялық музыка мен мәдениеттің жақтасы болды және оған деген құлшынысын жеке хаттарда, кейде нәсілдік немесе антисемиттерге қарсы пікірлерде білдірді. 1914 жылы Грейнджер Америка Құрама Штаттарына көшіп, өмірінің соңына дейін онда тұрды, бірақ Еуропа мен Австралияда кеңінен саяхаттады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1917–1918 жылдары АҚШ армиясында музыкалық құрамда қызмет етті және 1918 жылы америкалық азаматтық алды. 1922 жылы анасының өзіне қол жұмсауынан кейін ол білім беру саласына көбірек араласты. Сондай-ақ ол музыкалық аспаптармен тәжірибе жасады, олардың адамдық интерпретациядан асып түсетініне үміттенді. 1930 жылдары ол Мельбурнда, өзінің туған жерінде Грейнджер мұражайын құрды, оны өзінің өмірі мен шығармаларына арнап, болашақ зерттеулер үшін архив ретінде пайдалануды жоспарлады. Жасы ұлғайған сайын ол концерттер беріп, өзінің композицияларын қайта қарастырып, жаңа шығармалар жазды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін денсаулығы нашарлағандықтан, оның белсенділігі азайды. Ол өзінің мансабын сәтсіздік деп есептеді. 1960 жылы, өлімінен бір жыл бұрын ол соңғы концертін берді.
Отбасылық негіздер
Грейнджер 1882 жылғы 8 шілдеде Мельбурнның оңтүстік-шығысындағы Брайтон қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Джон Грейнджер 1877 жылы Австралияға көшіп келген ағылшын сәулетшісі, Мельбурндағы Ярра өзені арқылы салынған Принц көпірінің дизайнымен танылды; анасы Роза Энни Олдридж – Аделаидадағы қонақ үй иесі Джордж Олдриджтің қызы. Джон Грейнджер – мәдениетке қызығушылығы мол, достары көп және талантты суретші. Джон көп ішіп, әйелдерге құмар болған, ал Роза үйленгеннен кейін күйеуінің Англияда баласы бар екенін білді. Оның адалсыздығы олардың қарым-қатынасына ауыр соққы берді. Перси дүниеге келгеннен кейін Роза күйеуінен жұққан сифилиспен ауырғанын білді. Ал Джон Батыс Австралияның Қоғамдық жұмыстар департаментінің бас сәулетшісі қызметіне тағайындалды. Ол жеке тапсырыстармен де айналысып, Нелли Мелбаның Колдстримдегі Коумбе коттеджін жобалады. Роза, өзіндік білімімен ерекшеленетін және үстемдік танытатын тұлға, оның музыка және әдебиет сабақтарын бақылап, тілдер, өнер және драма пәндерінен қосымша оқытушылар шақырды. Перси өмір бойы солтүстік мәдениетіне қызығушылық танытты. Өмірінің соңында ол Исландияның «Греттер күшті» сағасының «өмірімдегі ең күшті көркемдік ықпалы» болғанын жазды. Ол ерте жасынан музыкалық дарынымен қатар, суретші ретінде де үлкен қабілетін көрсетті, сондықтан оның ұстаздары оның болашағы музыкадан гөрі өнер саласында болуы мүмкін деп ойлады. 10 жасында ол Мәскеу консерваториясының түлегі, неміс тегіндегі Луи Пабсттан фортепиано сабақтарын алды, ол Мельбурнның жетекші фортепиано оқытушысы еді. Грейнджердің алғашқы белгілі шығармасы – «Анаға туған күнгі сыйлық» 1893 жылы жазылған. 1894 жылдың күзінде Пабст Еуропаға оралғаннан кейін Грейнджердің жаңа фортепиано оқытушысы Аделаида Буркитт 1894 жылдың қазан айында Мельбурнның Корольдік көрме ғимаратында оның концерттік өнер көрсетулерін ұйымдастырды. Бұл үлкен залдың көлемі жас пианисті қорқытты, бірақ оның орындауы Мельбурн сыншыларын қуантты, олар оны «шебердей ойнайтын зығыр шашы бар құбылыс» деп атады. Бұл жұртшылықтың қолдауы Розаға ұлының Германияның Франкфурт қаласындағы Хох консерваториясында оқуын жалғастыруға шешім қабылдауға көмектесті. Бұл мекемені Мельбурн музыка консерваториясының фортепиано кафедрасының меңгерушісі Уильям Лавер ұсынды. Қаржылық көмек Мельбурнда өткізілген қайырымдылық концерті және Аделаидадағы соңғы концерт арқылы қамтамасыз етілді, содан кейін анасы мен ұлы 1895 жылғы 29 мамырда Австралиядан Еуропаға аттанды. Грейнджер Австралияға тұрақты түрде оралмаса да, туған жеріне деген патриоттық сезімін сақтап қалды. Грейнджердің алғашқы композиция оқытушысы Иван Норрмен қарым-қатынасы қиын болды. Климштің ынталандыруымен Грейнджер Гендель, Гайдн және Моцарт еске салатын классикалық пастиштерді жазудан бас тартып, өзінің жеке композициялық стилін дамытты, оның түпнұсқалығы мен жетілуі достарын таң қалдырды. Франкфуртты тастап кетер алдында Розаның денсаулығы нашарлағандықтан, ол нервтік күйзеліске ұшырап, жұмыс істей алмады. Грейнджер Франкфурттан кетіп бара жатқанда Квасттың қызы Мимиге ғашық болды.
Концерт пианині
Лондонда Грейнгердің тартымдылығы, келбеті және таланты (жергілікті австралиялық қауымдастықтың көмегімен) оны бай меценаттар пианист ретінде тез қабылдады. Көп ұзамай ол жеке үйлерде концерттер берді. "Таймс" газетінің сыншысы осындай бір өнер көрсетілісінен кейін Грейнгердің ойнауы "сирек кездесетін зиялылық пен терең көркемдік сезімталдық" көрсеткенін хабарлады. 1902 жылы әлеуметтік беделді Лилит Лоури оны королева Александраға таныстырды, ол одан кейін оның лондондық концерттеріне жиі қатысты. Грейнгерден 20 жас үлкен Лоури, оның қамқорлығы мен байланыстарын жыныстық қызметтермен айырбастады – ол бұл қарым-қатынасты "сүйіспеншілікпен атқарылған жұмыс" деп атады. 1902 жылдың ақпан айында Грейнгер оркестрмен бірге фортепианода жеке орындаушы ретінде алғаш рет өнер көрсетті, ол Бат қаласындағы Pump Room оркестрімен Чайковскийдің бірінші фортепиано концертін орындады. Сол жылдың қазан айында ол Ұлыбритания бойынша концерттік турда итальяндық опера әншісі Аделина Паттимен бірге өнер көрсетті. Патти жас пианистке қатты риза болды және оған жарқын болашақ болжады. Келесі жылы ол неміс-итальян композиторы және пианині Ферруччо Бусонимен танысты. Бастапқыда екеуі жақсы қарым-қатынаста болды (Бусони Грейнгерге тегін сабақ беруді ұсынды), соның нәтижесінде Грейнгер 1903 жылдың жазында Берлинде Бусонидің шәкірті болды. Грейнгер 1903 жылдың шілдесінде Лондонға оралды; дерлік бірден ол Роузбен бірге Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкаға 10 айлық турнеге, австралиялық контральто Ада Кроссли ұйымдастырған топтың мүшесі ретінде аттанды.
Жаңа композитор
Лондонға бармас бұрын Грейнджер Киплингтің көптеген шығармаларын оркестрге қойып, алғашқы жетілген оркестрлік туындыларын жазған. Лондонға келген соң, уақыт тауып, шығармашылық жұмысын жалғастырды; 1901 жылдың 21 шілдесінде Балфур Гардинерге жазған хатында ол Уолт Уитманның өлеңіне жазылған «Демократияның маршы» әнін (Walt Whitman setting) және тәжірибелік «Поезд музыкасы» (Train Music) мен «Ирландты шабуылдау» (Charging Irishrey) шығармаларымен жұмыс істеп жатқанын, сондай-ақ оларда үлкен жетістіктерге жеткенін көрсеткен. Лондонның алғашқы жылдары ол Бусонидің жоғары бағалаған «Төбе әні №1» (Hill Song Number 1, 1902) атты аспаптық шығармасын жазды. 1905 жылы халық әндерін зерттеуші Люси Бродвудтың лекциясынан шабыттанған Грейнджер халық әндерін жинауға кірісті. Линкольнширдегі Бриггтен бастап, келесі бес жылда елдің түкпір-түкпірінен 300-ден астам ән жинап, жазды, олардың көптегені бұрын жазылмаған материалдар еді. 1906 жылдан бастап Грейнджер фонографты қолданды, ол осыны жасаған алғашқы коллекционерлердің бірі болды, және осылайша жергілікті халық әншілерінің 200-ден астам Эдисон цилиндрлік жазбаларын жинады. Бұл шаралар Бёрдтің «Англиядағы халық әндерінің бірінші қайта жаңғыруының» шарықталу шағы деп атаған кезеңмен бірге жүрді. Музыка әлеміндегі беделі артып, Грейнджер оның көптеген көрнекті тұлғаларымен, соның ішінде Воган Уильямс, Эльгар, Рихард Штраус және Дебюссимен танысты. Грейнджер Делиусқа «Бригг Фэйр» халық әнінің өңдеуін сыйлады, ол ескі композитор Грейнджерге арналған әйгілі оркестрлік рапсодиясына айналдырды. 1934 жылы Делиус қайтыс болғанға дейін екеуі жақын дос болып қалды. Грейнджер Эдвард Григпен алғаш рет 1906 жылдың мамырында Лондондық қаржыгер сэр Эдгар Спейердің үйінде кездесті. Студент кезінде Грейнджер норвегиялық гармонияның ерекшелігін бағалауды үйренді, ал 1906 жылға қарай оның концерттік репертуарында Григтің бірнеше шығармасы болды, соның ішінде фортепиано концерті. 1906-1907 жылдары екеуі өзара құрметпен хат алмасып, 1907 жылдың шілдесінде Грейнджер Бергенге жақын орналасқан «Тролдхауген» композитордың норвегиялық үйіне он күндік сапар жасады. Бұл жерде екеуі сол жылы Лидстегі фестивальге дайындалу үшін фортепиано концертін қайта қарап, репетиция жасауға көп уақыт жұмсады. Ұзақ мерзімді ынтымақтастық жоспарлары 1907 жылдың қыркүйегінде Григтің күрт қайтыс болуымен аяқталды; алайда, бұл салыстырмалы түрде қысқа танысу Грейнджерге үлкен әсер етті, және ол өмірінің соңына дейін Григтің музыкасын қолдады. Ұлыбритания мен континенталдық Еуропада концерттік өнерлерінің қарбаласынан кейін, 1908 жылдың тамызында Грейнджер Ада Кросслиді екінші австралиялық турнеге ертіп барды, оның барысында ол өзінің жазбалар жинағына маори және полинезиялық музыканың бірнеше цилиндрлерін қосты. Ол композитор ретінде өзін танытудан бұрын өзін жоғары деңгейдегі пианист ретінде танытуға шешім қабылдады. 1911 жылы Грейнджер өзінің пианист ретіндегі деңгейіне жеткілікті сенімді болғандықтан, шығармаларын кең ауқымда жариялауды бастады. Сонымен қатар, ол жарияланған шығармалары мен концерттік өнерлері үшін «Перси Олдридж Грейнджер» кәсіби атын қабылдады. 1912 жылдың наурыз айында Лондонның Королева залында Балфур Гардинер ұйымдастырған концерттер сериясында Грейнджердің бес шығармасы көпшіліктің ыстық ықыласына бөленді; «Әкелер мен қыздар» орындау үшін қолданылған отыз гитара мен мандолин тобы ерекше әсер қалдырды. 1912 жылдың 21 мамырында Грейнджер Лондонның Эолиан залында өзінің шығармаларына арналған алғашқы концертті ұсынды. 1905 жылы Грейнджер Карен Холтенмен жақын достық қарым-қатынас орнатты, ол даниялық музыка студенті болды. Ол маңызды сенімді серігіне айналды; қарым-қатынас сегіз жыл бойы, негізінен хат алмасу арқылы жалғасты. 1916 жылы үйленгеннен кейін ол Грейнджермен хат алысып, 1953 жылы қайтыс болғанға дейін ара-тұра кездесіп тұратын. Грейнджер 1913 жылы тағы бір оқушысы Марго Харрисонмен қысқа уақытқа никелесуге келісті, бірақ Роуздың асыра иеленушілігі мен Грейнджердің шешімсіздігі салдарынан қарым-қатынас бұзылды.
In 1911 Grainger finally felt confident enough of his standing as a pianist to begin large scale publishing of his compositions. At the same time, he adopted the professional name of "Percy Aldridge Grainger" for his published compositions and concert appearances. In a series of concerts arranged by Balfour Gardiner at London's Queen's Hall in March 1912, five of Grainger's works were performed to great public acclaim; the band of thirty guitars and mandolins for the performance of "Fathers and Daughters" created a particular impression. On 21 May 1912 Grainger presented the first concert devoted entirely to his own compositions, at the Aeolian Hall, London; A similarly enthusiastic reception was given to Grainger's music at a second series of Gardiner concerts the following year. In 1905 Grainger began a close friendship with Karen Holten, a Danish music student who had been recommended to him as a piano pupil. She became an important confidante; the relationship persisted for eight years, largely through correspondence. After her marriage in 1916, she and Grainger continued to correspond and occasionally met until her death in 1953. Grainger was briefly engaged in 1913 to another pupil, Margot Harrison, but the relationship foundered through a mixture of Rose's over possessiveness and Grainger's indecision.
Америкаға жолға шығу
1914 жылдың сәуірінде Грейнджер Делиустың фортепиано концертін Торкейдегі музыка фестивалінде алғаш рет орындады. Фестивальдің шақырылған дирижерлерінің бірі Томас Бичем Делиусқа: «Перси күшті пассаждарда жақсы орындады, бірақ тыныш бөліктерде тым көп шу шығарды» деп хабарлады. Грейнджер композитор ретінде танымалдылығын арттырып келе жатты; жетекші музыканттар мен оркестрлер оның шығармаларын өз репертуарларына қосты. Алайда, Бердтің сөзінше, Грейнджер Лондонды қалдыру себебін «Австралияның тұңғыш құнды композиторы болуды қалағанын және өліміне мүмкіндік туса, оның мақсатына жете алмайтынын» деп жиі түсіндірген. Daily Telegraph газетінің музыка сыншысы Робин Легге оны батырлықсыздықпен айыптады және соғыстан кейін Англияда оны күтіп алмауын ескертті.
Грейнджердің алғашқы американдық гастролі 1915 жылдың 11 ақпанында Нью-Йорктегі Эолиан залындағы концертпен басталды. Ол Бах, Брамс, Гендель және Шопеннің шығармаларын, сондай-ақ өзінің екі туындысын – «Колониялық ән» және «Қолдан жасалған Моррис» орындады. 1915 жылдың шілдесінде Грейнджер АҚШ азаматтығына өтініш беру ниетін ресми тіркеді. Келесі екі жылда оның концерттері Бостон мен Питтсбургте Мелбамен бірге, ал президент Вудро Вильсон алдындағы міндетті өнер көрсетулерін қамтыды. Концерттік өнер көрсетулерімен қатар, Грейнджер Duo Art компаниясымен пианола рулондарын жасауға келісімшарт жасады және Columbia Records компаниясымен жазу келісіміне қол қойды. 1917 жылдың 9 маусымында, Америка соғысқа қатысқаннан кейін, ол Форт-Гамильтондағы 15-ші жағалау артиллериясының әскери оркестрімен АҚШ армиясына қатарға түсті. Ол саксофоншы ретінде қосылған, бірақ гобойді үйренгенін айтады: «Мен гобойымды жетік ойнай алатын күнге асығамын». 18 айлық қызметі барысында Грейнджер Қызыл Крест және Liberty облигациялары концерттерінде пианист ретінде жиі өнер көрсетті. Ол «Country Gardens» әуенінің фортепианолық нұсқасын орындауды енгізді. Бұл туынды бірден танымал болды; ноталардың сатылымы көптеген баспа рекордтарын бұзды. Бұл шығарма Грейнджер есімімен өмір бойы байланысты болды, бірақ ол кейін оны жек көруге келді. 1918 жылдың 3 маусымында ол АҚШ азаматы болып танылды.
Карьерасының шыңы
1919 жылы қаңтарда армиядан кеткеннен кейін Грейнджер Сент-Луис симфониялық оркестрінің дирижері болу ұсынысынан бас тартып, концерттік пианист ретінде мансабын жалғастырды. Көп ұзамай ол жылына 120-ға жуық концерт өткізді, көбінесе сыншылардың жоғары бағасына ие болды, ал 1921 жылдың сәуірінде Нью-Йорктегі Капитолий театрында өнер көрсету арқылы үлкен көрермендерге жетті. Грейнджер бұл киноконцерттердегі көпшілік оның ойнауына Карнеги залы мен Эолиан сияқты беделді концерт алаңдарындағылардан гөрі көбірек құрмет көрсеткенін айтты. 1919 жылдың жазында ол Чикаго музыкалық колледжінде фортепиано техникасы бойынша курс өткізді, бұл оның кейінгі жылдары атқаратын көптеген оқушылық міндеттерінің біріншісі болды. Концерттік және оқытушылық міндеттерінің арасында Грейнджер көптеген шығармаларын қайта жазуға (осы әдеті өмірі бойы сақталды) және жаңа туындылар жасауға уақыт тапты: оның «Балалар маршы: Таулардың ар жағында және алысқа» және «Римнің күші және христиандық жүрек» оркестрлік нұсқалары осы кезеңде дүниеге келді. Ол сондай-ақ икемді нота жазу техникасын дамыта бастады, бұл оркестрлеудің икемді түрі, ол шығармаларды әртүрлі музыканттар санымен және аспаптар түрлерімен, кішкентай камералық топтардан бастап толық оркестрге дейін орындауға мүмкіндік берді. 1921 жылдың сәуірінде Грейнджер анасымен бірге Нью-Йорк штатының Уайт-Плейнс қаласындағы үлкен үйге көшіп келді, қазір бұл үй Перси Грейнджер үйі мен студиясы деп белгілі. Ол өмірінің соңына дейін осы үйде тұрды. Екеуінің арасындағы тығыз байланыс салдарынан, олардың қарым-қатынасы инцест екені туралы әңгімелер көптен бері тарады. Грейнджерге 29 сәуірде жазған соңғы хатынан бұл жағдай Розаны шарлатып жібергені көрінеді. 30 сәуірде, Грейнджер Батыс жағалауында гастрольде жүрген кезде, ол Нью-Йорктегі Эолиан ғимаратының 18-қабатындағы кеңсе терезесінен секіріп өлімге кешті. «Мен ақылдан шығып, дұрыс ойлай алмаймын» деп басталатын хатта Грейнджер Лоттаға «артық көңіл» туралы айтқан ба деп сұрады. Ол хатты: «Сіздің кешірілмейтін ақылсыз анаңыз» деп қол қойды.
Еуропалық саяхат
Розаның қосылуынан кейін Грейнджер жұмысына оралу арқылы тынығу іздеді. 1922 жылдың күзінде ол бір жылдық сапармен Еуропаға кетті, онда Норвегия, Нидерланды, Германия және Англияға бағытталған концерттік турнеден бұрын Дания халық әндерін жинап, жазды. Норвегияда ол Делиуспен оның жазғы үйінде болды. Делиус бұл кезде көру қабілетін жоғалтқан болатын; Грейнджер досының норвегиялық күн батуын көру тілегін орындауға көмектесті, оны (кейбір көмекпен) жақын маңдағы таудың шыңына көтеріп әкелді. 1923 жылдың тамызында Уайт-Плейнске қайтып келді. Грейнджер концерттердің жылдық кестесіне бұрынғыдай берілмесе де, өте танымал орындаушы болып қала берді. Оның эксцентриктігі, көбінесе жарнамалық мақсатта асыра көрсетілетін, спорттық киіммен залға жүгіріп кіру және фортепианодан секіріп, әсерлі түрде пайда болу сияқты әрекеттерді қамтыды. 1924 жылы Грейнджер көкөністерді ұнатпаса да, вегетариандық диетаға көшті; оның тағамы негізінен сүт өнімдері, кондитерлік бұйымдар, жемістер мен жаңғақтардан тұрды. Ол өзінің шығармаларын қайта қарастырып, жаңадан нотаға түсіргенімен, Бах, Брамс, Фур және Делиус сияқты басқа композиторлардың музыкасын өңдеуге көбірек көңіл бөлді. Музыкадан тыс, Грейнджердің скандинавиялық мәдениетке деген құштарлығы оны нормандық жаулап алудан бұрынғы тілдің сипатын бейнелейтін ағылшын тілінің бір түрін жасауға итермеледі. Норман немесе латын сөздері "blend band" (оркестр), "forthspeaker" (лектор) және "writ piece" (мақала) сияқты скандинавиялық сөздермен ауыстырылды. Ол мұны "көк көзді" ағылшын тілі деп атады. Солтүстіктердің басымдығына сенімі Грейнджерді достарына жазған хаттарында нәсілдік және антисемиттік көзқарастарды білдіруге әкелді; музыка тарихшысы Дэвид Пир Грейнджерді "негізінен, едәуір нәсілшіл" деп сипаттайды. Грейнджер 1925 және 1927 жылдары Еуропаға тағы сапар шекті, сексен жастағы этнолог Эвальд Танг Кристонсеннің көмегімен Дания халық музыкасын жинады; бұл жұмыс 1928-1930 жылдардағы Дания халық әндеріне арналған сюитаның негізін құрады. Элланың 1909 жылы заңды емес туған қызы Элси болды. Грейнджер оны әрқашан отбасының мүшесі ретінде мойындап, онымен жылы қарым-қатынас орнатты. Бёрд Элланың үйленбестен бұрын Грейнджердің садо-мазохистік қызығушылықтары туралы ештеңе білмегенін айтса да, Грейнджер оған 1928 жылдың 23 сәуірінде (тойға төрт ай қалғанда) жазған хатында: "Менің талғамым бойынша, соққылар [қамшымен] ең қызықтысы - кеуде, жамбас, ішкі жамбас, жыныс мүшелері". Кейін ол: "Егер сіз менің осы ыстық тілегімді қабылдамасаңыз, мен түсінемін", - деп қосты. Жұп 1928 жылдың 9 тамызында Голливуд Боулда, қалыңдық құрметіне Грейнджердің "Солтүстік ханшайымына" атты күйеулік әнінің тұңғыш рет орындалуымен өткен концерттің соңында үйленді. Оның Нью-Йорктегі лекциялары 1934-1935 жылдары Австралия радио хабар тарату комиссиясы үшін жасаған радио баяндамаларының негізі болды; олар кейіннен жинақталып, "Музыка: барлық түрлерге қатысты ақылға қонымды көзқарас" деген атпен жарияланды.
Жаңашыл
Австралияда Грейнджер мұражайын құру идеясы Грейнджерге алғаш рет 1932 жылы келді. Ол достарынан хаттар мен артефакттарды, тіпті өмірінің ең жеке тұстарын көрсететін нәрселерді – қамшыларды, қанға боялған көйлектерді және ашық суреттерді жинап, қалпына келтіре бастады. 1933 жылдың қыркүйегінде ол Элламен бірге Австралияға барып, құрылыс жұмыстарын бақылауға кірісті. Жобаны қаржыландыру үшін Грейнджер концерттер мен хабар таратулар сериясын ұйымдастырды, онда өзінің «әмбебаптық» көзқарасына сәйкес, тыңдармандарына әлемдік музыканың алуан түрлерін ұсынды. Ол Моцарт пен Бетховен сияқты дәстүрлі түрде танылған шеберлерге қарағанда, скандинавиялық композиторлардың үлкен жетістіктері бар екенін таласты. Ол бастапқыда скрипкалық квартетпен, кейін электрондық терминдерді пайдаланып орындалған екі тәжірибелік, еркін музыкалық шығармасын көрсетті. Мұражай салынысымен бірге, Грейнджерлер 1936 жылы бірнеше ай бойы Англияға сапар шекті, сол кезде Грейнджер алғаш рет BBC арнасында хабар таратты. Онда ол «Салмон әнінен махаббат өлеңдерін» дирижерлік етті, онда тенор солисі сол кездегі белгісіз Питер Пирс болды. 1937 жылы Америкада болғаннан кейін, Грейнджер 1938 жылы мұражайдың ресми ашылуына қатысу үшін Мельбурнға оралды; салтанатқа оның бұрынғы фортепиано сабақтарынан мұғалімі Аделаида Буркитт та қатысты. Мұражай Грейнджердің өмірлік кезеңінде жалпы жұртшылыққа ашылмады, бірақ ғалымдар зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін пайдалана алды. 1930 жылдардың соңында Грейнджер көп уақытын шығармаларын үрмелі аспаптар оркестрі үшін аранжировкалауға жұмсады. Ол 1937 жылдың наурыз айында Милуокиде өткен Америкалық оркестр шеберлері қауымдастығының съезі үшін «Линкольншир гүлі» шығармасын жазды, ал 1939 жылы, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Англияға жасаған соңғы сапарында «Марлборо герцогының фанфары» атты шығарманы жазды, оған «Британдық соғыс көңілі күшейеді» деген қосымша атау берді. 1940 жылдан бастап Грейнджер қайырымдылық концерттерінде үнемі өнер көрсетіп тұрды, әсіресе 1941 жылдың желтоқсанында Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін АҚШ соғысқа қатысқаннан кейін. Тарихшы Роберт Саймонның есебуынша, Грейнджер соғыс жылдарында барлығы 274 қайырымдылық шарасына қатысты, олардың көп бөлігі Армия мен Әуе күштерінің лагерьлерінде өтті.
Соғыстан кейінгі құлдырау
Соғыс кезіндегі концерттік өмір салтынан шаршаған Грейнджер 1946 жылдың көп бөлігін Еуропаға демалысқа кетті. Ол мансабындағы сәтсіздік сезімін бастан өткерді; 1947 жылы Аделаида университетінің Музыка кафедрасын бас тартқанда былай деп жазды: «Егер мен 40 жасқа кірер едім және музыканың барлық салаларындағы жеңілістерден мұңаймас едім, онда мұндай мүмкіндікті қуана қарсы алар едім». 1948 жылдың қаңтарында ол Голдман оркестрінің негізін қалаушының 70 жылдығын мерекелеу үшін жазылған «Римнің күші және христиан жүрегі» атты шығармасының үрмелі аспаптар оркестрі үшін жасалған премьерасын өткізді. Кейін Грейнджер өзінің музыкасын «әдеттегідей» деп сынай отырып, осы бағдарламаны бөліскен Дариус Мийоның «Француз сюитасын» мақтап айтты. 1948 жылдың 10 тамызында Грейнджер Лондонның «Промс» фестивалінде Базил Камерон басқаратын Лондон симфониялық оркестрімен бірге «Даниялық халық әндері» атты сюитасында фортепианода ойнады. 18 қыркүйекте ол Делиустің «Бригг жәрмеңкесі» үшін жаяу жүргіншілер бөлімінде тұрып, «Промс» фестивалінің соңғы кешін тамашалады. Келесі бірнеше жылда бірнеше достары қайтыс болды: 1950 жылы Гардинер, 1953 жылы Куилтер және Карен Холтен. 1953 жылдың қазан айында Грейнджерге іш қатерлі ісігіне операция жасалды; оның бұл аурумен күресі өмірінің соңына дейін жалғасты. Ол концерттерде жиі өнер көрсетіп, көбінесе ірі концерт залдарының орнына шіркеу залдарында және білім беру орталықтарында өнер танытты. 1950 жылдан кейін Грейнджер жаңа шығармалар жазуды дерлік тоқтатты. Өмірінің соңғы он жылдығындағы негізгі шығармашылық қызметі – физика пәнінің мұғалімі Бернет Кросспен еркін музыка машиналарын жасаумен айналысу болды. Алғашқысы – өзгертілген пианоламен басқарылатын салыстырмалы түрде қарапайым құрылғы. Үшінші машина, «Кросс-Грейнджер кенгуру қабы», 1952 жылы аяқталды. Транзистор технологиясының жетістіктері Грейнджер мен Кросты толығымен электрондық төртінші машинаны жасауға итермеледі, бірақ ол Грейнджер қайтыс болған кезде аяқталмады. 1955 жылдың қыркүйегінде Грейнджер Австралияға соңғы рет сапар шекті, онда тоғыз ай бойы Грейнджер мұражайының экспонаттарын ұйымдастырып, ретке келтірді. Австралиялық радиокорпорация ұсынған «Грейнджер фестивалі» идеясынан бас тартты, өйткені отаны оны және оның музыкасын қабылдамады деп ойлады. Мельбурннан кетіп бара жатып, ол банкте өзінің жеке өміріне қатысты эсселер мен фотосуреттер салынған жәшікті қалдырды, оны өлімінен кейін 10 жыл өткен соң ғана ашуға рұқсат берілді.
Соңғы жылдар
1957 жылы Грейнгердің денсаулығы және шоғырлану қабілеті күрт нашарлады. Дегенмен, ол Ұлыбританияға үнемі сапарлап тұрды; сол жылдың мамыр айында ол BBC-дің "Концерт сағаты" бағдарламасында "Handel in the Strand" пьесасын орындап, жалғыз теледидарда пайда болды. Үйіне оралғаннан кейін, тағы бір операциядан кейін ол қысқы концерттік маусымды өткізуге жеткілікті күш жинады. 1958 жылы Англияға барған сапарында ол Бенджамин Бриттенмен танысты, олар бұрын өзара құрметпен хат алмасып жүрген еді. 1959 жылы Бриттеннің Альдебург фестиваліне қатысуға келісті, бірақ денсаулығына байланысты бара алмады. Өлімі жақындап қалғанын сезген ол өсиетнамасын жаңартты, сүйегін "сақтау және мүмкін болса Грейнгер мұражайында көрсету үшін" мұра етіп қалдырды. Бұл тілегі орындалмады. 1959-60 жылдардың қысында Грейнгер өзінің музыкасын орындауды жалғастырды, көбінесе автобуспен немесе пойызбен ұзақ жолдарды жүріп өтті; ол әуемен саяхаттаған жоқ. 1960 жылдың 29 сәуірінде ол Нью-Гэмпшир штатының Ганновер қаласындағы Дартмут колледжінде соңғы қоғамдық концертін берді, бірақ ауруы оның назарын аударуына кедері келтірді. Осы күні таңғы орындалысы жақсы болды, бірақ түстен кейінгі дирижерлік жұмысы, оның өзінің сөзімен айтқанда, "сәтсіздікке ұшырады". Кейін үйіне қамалып, ол өзінің музыкасын қайта қарастырып, басқалардың шығармаларын өңдеумен айналысты; тамыз айында ол Элсиге Сирил Скотттың ерте әндерінің бірін бейімдеп жатқанын хабарлады. 1960 жылдың желтоқсаны мен 1961 жылдың қаңтарында ауруханадан жазған соңғы хаттарында нашар көру және галлюцинацияларға қарамастан жұмыс істеуге тырысқаны туралы жазылған: "Мен бірнеше күн бойы нота жазуға тырысып келемін. Бірақ әлі сәттілікке жете алмадым". Грейнгер 1961 жылдың 20 ақпанында 78 жасында Уайт-Плейнс ауруханасында қайтыс болды. Оның денесі Розаның күлімен бірге Батыс Терраса зиратындағы Алдридж отбасының мазарында жерленді.
Мұра
Грейнджер өзін «туған жеріме құрмет пен атақ әкелу ниетімен» музыка жазған австралиялық композитор деп есептеді. Дегенмен, Грейнджердің еңбек өмірінің көп бөлігі басқа елдерде өтті, ал оның австралиялық музыкаға өмір бойында және одан кейін қаншалықты әсер еткені күмәнді. 2010 жылы жазған ғалым және сыншы Роджер Ковелл қазіргі заманғы бір ғана маңызды австралиялық музыкантты – ағылшын туған мүйізші, пианист және дирижер Дэвид Стэнхоупты – Грейнджердің үлгісімен жұмыс істейтін ретінде анықтады. 1956 жылы композитор Кит Хамблдің Грейнджерді Мельбурндағы 1956 жылғы жазғы Олимпиаданың ашылу салтанатына музыка жазуға шақыру ұсынысын Ойындарды ұйымдастырушылар қабылдамады. Грейнджер өмір бойы дінге сенбеді және ол тек қалдырған шығармалары арқылы ғана жадында қалатынына сенді. Осы мақсатта ол Мельбурнда Грейнджер мұражайын құрды, бірақ 1970 жылдардың ортасына дейін оған көп көңіл бөлмеді. Оның мол материалдары Грейнджердің өмірі мен шығармаларын, сондай-ақ Грейнджермен таныс болған замандастарының – Григ, Делиус, Скотт және басқалардың зерттелуіне пайдаланылды. Нью-Йорк штатының Уайт-Плейнс қаласындағы Кромвелл-плейс, 7-дегі Грейнджердің үйі қазір Перси Грейнджер кітапханасы болып табылады және зерттеушілер мен қонақтарға ашық ескерткіштер мен тарихи нота материалдарының қоры болып саналады. Ұлыбританияда Грейнджердің ең маңызды мұрасы – халық музыкасына деген қызығушылықты қайта жандандыру. Халық әндерін жазу және өңдеудегі оның пионерлік жұмысы ағылшын композиторларының келесі буынына үлкен әсер етті. Бенджамин Бриттен осы сала бойынша австралиялық композиторды өзінің ұстазы деп мойындады. Грейнджердің әндерінің бірін тыңдағаннан кейін Бриттен «Вон Уильямс пен Р. О. Морристің барлық аранжировкаларын еңбекке толы қалпаққа айналдырды» деді. АҚШ-та Грейнджер 40 жылдан астам уақыт бойы орта мектеп, жазғы мектеп және колледж студенттерімен жұмыс істеу арқылы білім беру саласында елеулі із қалдырды. Сонымен қатар, оның аспаптарды және ноталарды қолданудағы инновациялық тәсілдері қазіргі американдық духовой музыкасына әсер етті. Грейнджердің механикалық және кейін электрондық құралдармен «еркін музыка» жасауға жасаған тырысы, ол өзінің ең маңызды жұмысы деп санайтын, жалғастырылмады. Олар жаңа технологиялық жетістіктермен тез ескірді. Дегенмен, Ковелл осы жобада Грейнджердің табандылығы мен қолда бар материалдарды тапқыр пайдалануы композитор мінезінің ерекше австралиялық жағын көрсетеді – оған Грейнджер мақтан тұтар еді.
Бағалау
1945 жылы Грейнджер композиторлар мен музыкалық стильдерге қатысты бейресми рейтинг жүйесін жасады, ол түпнұсқалық, күрделілік және әдемілік сияқты критерийлерге негізделген. 40 композитор мен стильдің арасында ол Вагнер мен Делиустен кейін, бірақ Григ пен Чайковскийден жоғары тоғызыншы орынды иеленді. Оның тек халық әндерін әдемілеуші композитор ретінде танылмауы көңілін қалдырды және ашуландырды; оның қайтысынан кейін көп жылдар бойы оның көптеген шығармалары көбінесе орындалмады. 1990 жылдардан бастап Грейнджердің жазбаларының санының артуы оның туындыларына деген қызығушылықты қайта жандандырып, композитор ретінде оның беделін арттырды. Оның концерттік өнер көрсетулеріне болған бастапқы ынтасы кейінгі жылдары басылды, ал өмірінің соңғы он жылындағы өнер көрсетулері жиі сынға ұшырады. Дегенмен, Бриттен 1957 жылы Орхустағы тікелей эфирде орындалған Грейг концертінің Грейнджердің соңғы жазбасын "ең асыл жазбалардың бірі" деп санады, – дискінің көп жылдар бойы жарияланбауына қарамастан, онда көптеген қате ноталар мен басқа да кемшіліктер болды. Грейнджер мұражайының өкілі Брайан Эллисон Грейнджердің ерте жастағы көркемдік дағдыларын еске алып, Джон Грейнджердің ықпалы болмаса, "Перси Альдридж Грейнджер бүгін Австралияның жетекші суретшілері мен дизайнерлерінің бірі ретінде есте қалуы мүмкін, ол жасырын дарынмен пианист және композитор болған" деген болжам жасады. Этномузыколог Джон Блэкинг Грейнджердің музыканың әлеуметтік және мәдени аспектілеріне қосқан үлесін мойындаса да, Грейнджердің музыкалық білімінің континенттік негізі "әуесқойлықпен және анасының зиянды ықпалымен әлсіремеген болса, оның музыка әлеміне қосқан үлесі одан да зор болар еді" деп жазады.
Delius, but well ahead of Grieg and Tchaikovsky. His failure to be recognised as a composer for anything beyond his popular folk song arrangements was a source of frustration and disappointment; for years after his death the bulk of his output remained largely unperformed. From the 1990s, an increase in the number of Grainger recordings has brought a revival of interest in his works, and has enhanced his reputation as a composer. The early enthusiasm which had greeted his concert appearances became muted in later years, and reviews of his performances during the final ten years of his life were often harsh. However, Britten regarded Grainger's late recording of the Grieg concerto, from a live performance at Aarhus in 1957, as "one of the noblest ever committed to record" – despite the suppression of the disc for many years, because of the proliferation of wrong notes and other faults. Brian Allison from the Grainger Museum, referring to Grainger's early displays of artistic skills, has speculated that had John Grainger's influence not been removed, "Percy Aldridge Grainger may today be remembered as one of Australia's leading painters and designers, who just happened to have a latent talent as a pianist and composer". The ethnomusicologist John Blacking, while acknowledging Grainger's contribution to social and cultural aspects of music, nevertheless writes that if the continental foundation of Grainger's musical education had not been "undermined by dilettantism and the disastrous influence of his mother, I am sure that his ultimate contribution to the world of music would have been much greater".
Жазбалар
1908 және 1957 жылдар аралығында Грейнджер өзінің және басқа композиторлардың музыкасын, көбінесе пианист немесе дирижер ретінде, көптеген жазбалар жасады. Оның алғашқы жазбалары, The Gramophone Company Ltd (кейін HMV) үшін, Григтің фортепиано концертіне каденцияны қамтыды; ол бұл туындының толық нұсқасын 1945 жылға дейін дискіге жазбаға алмады. Оның жазба жұмыстарының көп бөлігі 1917 және 1931 жылдар аралығында Columbia компаниясымен шарт бойынша жасалды. Басқа уақыттарда ол Decca (1944–45 және 1957) және Vanguard (1957) үшін жазды. Өзінің композициялары мен аранжировкаларынан «Country Gardens», «Shepherd's Hey», «Molly on the Shore» және «Lincolnshire Posy» ең көп жазылды; басқа композиторлардың жазбаларында Бах, Брамс, Шопен, Григ, Лист және Шуманның фортепиано туындылары жиі кездеседі. Грейнджердің толық 78 айналымдық соло фортепиано жазбалары қазір компакт-дискіде CD жинағы ретінде қолжетімді. 1915–1932 жылдар аралығында Duo Art компаниясымен ынтымақтастықта Грейнджер өзінің және басқалардың музыкасынан шамамен 80 рояльдік жазба жасады, бұл үшін дәл механикалық саусақтары мен аяқтары арқылы концерттік рояльді ойнатуға арналған ағаш робот пайдаланды. Бұл көшіру жүйесі Грейнджерге 1988 жылы Промстың соңғы кешінде Альберт-холлда (Лондон) Григтің фортепиано концертінде BBC симфониялық оркестрімен солист ретінде өлімнен кейін қатысуға мүмкіндік берді. Грейнджердің қайтысынан кейін оның туындыларын көптеген орындаушылар жазып, түрлі лейблдармен шығарды. 1995 жылы Chandos Records Грейнджердің түпнұсқа композициялары мен халық әндерін толық жинақтап жаздыруға кірісті. Күтілетін 25 томның 19-ы 2010 жылға дейін аяқталды; олар композитордың қайтыс болуының 50 жылдығына орай 2011 жылы CD жинағы ретінде жарық көрді. Композитордың қайтыс болуының 60 жылдығына орай 2021 жылдың қаңтар айында екі қосымша CD-мен бірге қайта басылды.