Кіріспе

Аргентина провинциясы
провинция

Буэнос-Айрес, ресми түрде Буэнос-Айрес провинциясы, Аргентинаның ең ірі және ең көп халқы бар провинциясы. Оның атауы ел астанасы Буэнос-Айрес қаласынан алынған, бұл қала бір кезде провинцияның бөлігі болған және 1880 жылы федералдық статус алғанға дейін провинцияның астанасы болған. Содан бері, бірдей атауға ие болғанына қарамастан, провинцияға Буэнос-Айрес қаласы кірмейді, бірақ Үлкен Буэнос-Айрес агломерациясының барлық басқа бөліктерін қамтиды. Провинцияның астанасы – 1882 жылы құрылған Ла-Плата қаласы. Ол солтүстік-шығыста Энтре-Риос, солтүстікте Санта-Фе, солтүстік-батыста Кордова, батыста Ла-Пампа, оңтүстік және батыста Рио-Негро провинцияларымен және солтүстік-шығыста Буэнос-Айрес автономды қаласымен шектеседі. Уругвай Рио-де-ла-Плата арқылы солтүстік-шығыста орналасқан, ал екеуі де шығыста Атлант мұхитының жағалауында жатыр. Провинцияның көбісі Пампас географиялық аймағының құрамына кіреді, ал оңтүстік шекаралық бөлігі Патагония аймағының бөлігі саналады. Провинцияның халқы шамамен 17,5 миллион адамды құрайды, бұл Аргентинаның жалпы халқының 38 пайызын білдіреді. Провинцияның ауданы – 347 144 км², бұл Аргентинаның жалпы ауданының шамамен 11 пайызын құрайды және оны елдің ең ірі провинциясы етеді.

Тарих

XVI ғасырда испан отарлауына дейін провинцияның тұрғындары Шарруа және Керенди сияқты байырғы халықтар болды. Олардың мәдениеті келесі 350 жылдың ішінде жоғалып кетті. Олар еуразиялық обаға ұшырады, оннан аза ғана адам аман қалды. Аман қалғандар басқа тайпаларға қосылды немесе көбінесе Аргентинаның еуропалық көші-қонына сіңіп кетті. Педро де Мендоса 1536 жылы Санта-Мария-дель-Буэн-Айре қаласын құрды. Байырғы халықтармен алғашқы қарым-қатынас бейбіт болғанымен, жақын арада шиеленістің тууына әкелді. Қала 1541 жылы эвакуацияланды. Хуан де Гарай 1580 жылы Сантисима Тринидад и Пуэрто Санта Мария де Лос-Буэнос-Айрес деп аталып, елді мекенді қайта құрды. Байырғы халықтармен үздіксіз қақтығыстар кезінде мал шаруашылығы Буэнос-Айрестен бастау алды, оның порты аймақтың экономикасының орталығы болды. XVIII ғасырдың соңында Рио-де-ла-Плата Вице-корольдігі құрылғаннан кейін, ет, тері және олардан алынатын өнімдерді Буэнос-Айрес порты арқылы экспорттау аймақтың экономикалық дамуының негізін құрады. Иезуиттер испан конкистадорлары әкелген еуропалық мәдениетке байырғы халықтарды бейбіт түрде сіңіруге тырысты, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. 18 ғасырдың соңында Саладо өзені екі өркениеттің арасындағы шекараға айналды, жиі болатын шабуылдарға (байырғы халықтардың шекаралық елді мекендерге жасаған шабуылдарына) қарамастан, белгілі бір тепе-теңдік орнатылды. Бұл жағдай 1879 жылы "Шөлді жаулап алу" (Conquista del Desierto) кезінде аяқталды, онда байырғы халықтар дерлік толығымен қырылды. 1816 жылы Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін, Буэнос-Айрес қаласы мен провинциясы басқа провинциялармен аралықтағы Аргентина азаматтық соғысының ошағына айналды. 1831 жылы губернатор Хуан Мануэль де Росас қол қойған Федералдық келісім Аргентина Конфедерациясын құруға және оның биліктің толық көлемін алуына әкелді, бұл шайқас бірлігін қамтамасыз етті. Буэнос-Айрес ықпалына қатысты федералистер мен унитариандар арасындағы және Буэнос-Айрес портына қатысты (сол кездегі мемлекеттік кірістердің негізгі көзі) даулар мерзімді қақтығыстарға себеп болды. Провинция 1852 жылдың 11 қыркүйегінде Боэнос-Айрес штаты ретінде тәуелсіздік алды. 1859 жылғы Сан-Хосе-де-Флорес келісімінде қол жеткізілген жеңілдіктер және Павон шайқасындағы жеңіс 1861 жылдың 17 желтоқсанында Аргентина Республикасына қайта қосылуына әкелді. 1880 жылға дейін Буэнос-Айрес қаласы ресми түрде федерацияланған және осылайша әкімшілік жағынан провинциядан бөлінгенге дейін ұлттық қақтығыстар толығымен тоқтаған жоқ. Ла-Плата 1882 жылы губернатор Дардо Роша провинцияның астанасы болу мақсатымен құрды. Миллиард долларға жуық британдық инвестициялар және ұлттық деңгейдегі даму, білім беру және көші-қон саясаты экономиканың қарқынды өсуіне ықпал етті. Еуропалық көші-қон және денсаулық сақтаудың жақсаруына байланысты провинцияның халқы, Аргентина халқы сияқты, 1895 жылы бір миллионға жуық екі есеге өсті, ал 1914 жылы тағы екі есеге көбейді. 1914 жылға қарай провинцияның барлық қалалары мен ауылдары теміржол желілерімен байланыстырылды; көптегендері жаңа теміржол станцияларының айналасында дамыды. Бұл үдемелді даму дәуірі 1929 жылғы Уолл-стрит құлауымен тоқтатылды, бұл тауар бағасының күрт төмендеуіне (Аргентина экспортының 99% -ы ауылшаруашылық өнімдері) және елдер арасындағы инвестициялық қаражат ағынының тоқтауына әкелді. Жаңа Конкорданс және Перон үкіметтері Буэнос-Айрес провинциясында бөгеттер, электр станциялары, су құбырлары, асфальтталған жолдар, муниципалдық ғимараттар және (әсіресе Перонның 1946-1955 жылдардағы қызметі кезінде) мектептер, клиникалар және ірі аймақтық ауруханалар арқылы көрінетін амбициялық несие беру және қоғамдық жұмыстар бағдарламаларын қаржылады. 1930 жылдан кейін провинцияның халқы Буэнос-Айрес қаласының маңындағы аудандарда пропорционалды түрде тез өсе бастады. Бұл қала маңындағы аудандар 1960 жылы провинцияның 7 миллион халқының 4 миллионына жетті. Олардың шамамен бір миллионы провинцияның бұл мәселені шешуге жасаған (кейде тиімсіз) күш-жігеріне қарамастан, судың нашар сапасымен өмір сүруде.

Қазіргі заманғы тарих

2013 жылдың сәуір айында Буэнос-Айрес провинциясының солтүстік-шығыс бөлігі, әсіресе оның астанасы Ла-Плата, кем дегенде 89 адамның өмірін қиған бірнеше кенеттен келген су тасқынына тап болды. Рауль Альфонсин президент болған кезде, 1983 жылы Радикалды азаматтық одақтың өкілі Алехандро Армендарис губернатор болып сайланды. Альфонсин 1987 жылғы аралық сайлауда жеңіліске ұшырады, бұл Антонио Кафиероның жеңісіне жол ашты. Сол кезден бастап 2015 жылға дейін барлық губернаторлар перонистер болды. Провинцияның жоғары халық саны Аргентина саясатында оның маңызды рөл атқаруын қамтамасыз етеді. Карлос Менем президенті және Эдуардо Дуальде губернаторы екі мерзімге билік еткен кезде, олардың арасындағы бәсекелестік 90-шы жылдардағы Аргентина саясатына басымдық берді. Президент Кристина Фернандес де Киршнер мен губернатор Даниэль Сциоли арасында да осыған ұқсас жағдай болды. Республикалық ұсыныстан Мария Эухения Видал 2015 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, провинцияның тұңғыш әйел губернаторы атанды.

Палеонтология

2021 жылдың ақпан айында палеонтолог Николас Чименто басқаратын зерттеушілер Аргентина Табиғи ғылымдар мұражайынан Буэнос-Айрес провинциясының Сан-Эдуардо-дель-Мар маңында алып жер асты жануары Мегатериумның жақсы сақталған қазба бас сүйегін тапқандарын жариялады. Палеонтологтардың мәліметінше, бұл қазба жас жануарға тиесілі және шамамен 3,58 миллион жыл бұрынғы кезеңге жатады.

Үкімет

Облыстық үкімет үш тармаққа бөлінеді: атқарушы билік, оны халық сайлаған губернатор басқарады және ол кабинет мүшелерін тағайындайды; заң шығарушы билік (Заң шығарушы жиналыспен бейнеленеді, ол Депутаттар палатасы мен Сенатқа бөлінген); және сот билігі, оны Жоғарғы Сот басқарады. Буэнос-Айрес провинциясының Конституциясы провинцияның негізгі заңы болып табылады. Аргентинада ең маңызды құқық қорғау мекемесі – Аргентина Федералдық Полициясы, бірақ провинцияның қауіпсіздігін Буэнос-Айрес провинциялық полициясы қамтамасыз етеді.

География

Буэнос-Айрес провинциясы Италиядан сәл үлкен. Ландшафты көбінесе жазық, екі төменгі тау жотасы бар: Сиерра-де-ла-Вентана (Баия-Бланканың жанында) және Сиерра-де-Тандил (Тандил). Ең биік нүктесі - Серро Трес Пикос (теңіз деңгейінен метр; ) және ең ұзын өзен - Рио Саладо (шақырым). Пампаның бір бөлігі ретінде провинцияның климаты мұхиттың күшті әсеріне тап болады, ыстық жаздар мен қоңыржай қыстарға ие. Ауаның ылғалдылығы жоғары, жауын-шашын мол және жыл бойына біркелкі таралады. Батыс және оңтүстік-батыс аймақтары құрғақ, және жартылай шөлейтті Пампа экологиялық аймағының құрамына кіреді. Провинцияның оңтүстік бөлігі жиі Патагония аймағының сипаттамаларына қосылады.

Климат

Буэнос-Айрес провинциясының климаты адам қызметі үшін өте қолайлы: ол төрт айқын маусыммен және көптеген аймақтарда сенімді жауын-шашынмен сипатталады. Провинцияны төрт негізгі климаттық аймаққа бөлуге болады: оңтүстік-батыс, құрғақ аймақ; салқын Атлант аймағы; солтүстік және шығыс ылғалды аймақ және ең жылы, ылғалды климаты бар Дельта аймағы. Солтүстік аймақта күндері жылы, ылғалды жаз, түндері арасында, жағымды күз, суық, құрғақ қыс, күндері арасында, түндері арасында, желді, өзгермелі көктемдері болады. Жылу толқындары температураны 38 °C (100 °F) жоғарылатуы мүмкін, бірақ олар көбінесе ұзаққа созылмайды, себебі суық фронттар күркіреген дауылдар мен салқын күндерді әкеледі, түнгі температура көбінесе 12 °C (54 °F) дейін төмендейді. Қысқы суық толқындар күнді шамамен 8 °C (46 °F), ал ең төменгі температура 4 °C (25 °F) төмен, ал кейде 8 °C (18 °F) дейін төмендейді. Қар жауу сирек кездеседі, бірақ бұрын бірнеше рет жиналған. Жылдық жауын-шашын мөлшері арасында. Дельта аймағы, әсіресе түнде, судың болуы және солтүстік орналасуына байланысты сәл жылырақ. Жазғы түндер ылғалдырақ, ал қыстар ылғалды және тұманды болуы мүмкін, көптеген түндері мұзды болуы мүмкін, бірақ температура көбінесе 4 °C (25 °F) төмен түспейді, ал соңғы ғасырда қар тек екі рет жауған. Жыл бойы жауын-шашын мөлшері арасында өзгереді. Буэнос-Айрес қаласы провинцияның солтүстік бөлігіне ұқсас климатпен қоршалған, бірақ қаланың өзі Дельта климатына көбірек ұқсайды, мұз аз болады. Оңтүстік-батыс аймағы ең құрғақ аймақ болып табылады және температурада айқын айырмашылықтар байқалады. Жаз көбінесе ыстық болады, арасында, бірақ түндері әдетте ыңғайлы. Мұз наурыз айында пайда болуы мүмкін, бірақ көбінесе сәуірде басталады. Қыс салқын және құрғақ, күндері арасында, түндері арасында. Мұз көбінесе күнделікті болады, температура 6 °C (21 °F) төмен емес, ал кейбір аймақтарда 12 °C (10 °F) дейін төмендейді. Қар жаууы кейде болады, бірақ жинақталу көбінесе аз. Жалпы жауын-шашын мөлшері арасында. Атлант аймағында ауа райы өте қолайлы: мұхит суық (жазғы маусымда ) және теңіз желдері көбінесе жаздың ортасына дейін салқын ауа райын әкеледі. Ең ыстық айлар орташа температурасы , түндері арасында, ыстық ішкі аймақтың тұрғындарына керемет жеңілдік береді. Күз көбінесе жаңбырлы, ал қыстар желді және суық болуы мүмкін: орташа температурасы , түндері 7 °C (45 °F) шамасындағы тұрақты температурамен ұзақ жауын-шашынды ауа райы болуы мүмкін. Мұз жиі кездеседі, бірақ температура көбінесе 5 °C (23 °F) төмен түспейді, кейде қар жауады, бірақ жинақталу бірнеше жылда бір рет болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері арасында. Сиерра де ла Вентана (ке дейін) ауа райы салқын, әсіресе түнде. Провинцияның географиясы батыс Памперо желдерімен кесіледі. Оңтүстік Судестада дауылдар мен температураның төмендеуі болады, ең танымал Санта-Роза дауылдары, жыл сайын 30 тамызда болады.

Әкімшілік бөлімшелер

Елдің басқа провинцияларынан өзгеше, Буэнос-Айрес провинциясында аумақтық бөлімдер департаменттердің орнына партидос деп аталады. Олар провинцияның муниципалдық бөлінісін де құрайды. Облыстық Конституция 1994 жылғы Ұлттық Конституция реформасында бүкіл елге танылған муниципалдық тәуелсіздікті мойындамайды. Әр партидо муниципалитетке сәйкес келеді және оны халықтың тікелей дауысымен сайланған мэр (интенденте) басқарады. Партидо құру процесі басқа провинцияларға қарағанда күштірек, 2000 жылы 1990 жылға қарағанда алты партидоға көп. Жаңа партидолардың көп бөлігі Үлкен Буэнос-Айрес аймағында құрылды. Барлығы 135 партидо бар, соңғысы заңмен құрылғаны – Лесама (2009).

Экономика

Өңірдің экономикасы ұзақ уақыттан бері Аргентинаның ең ірісі болып табылады, 2014 жылы 407,6 миллиард АҚШ долларына (Аргентинаның экономикалық өсуіне сәйкес, 2016 жылы шамамен 680,8 миллиард АҚШ доллары құраған ұлттық жиынтықтың үштен бірі) бағаланды. Жан басына шаққандағы табысы 24 780 АҚШ доллары (2016 жылы шамамен 27 300 АҚШ доллары). Облыс елдің басты экспорттаушысы болып табылады, 2016 жылы экспорттан 107 миллиард долларға жуық табыс тапты (ұлттық жалпы көлемінің 37%). Облыстың ауыл шаруашылығы өнімділігімен әлемге танымал. Облыс Аргентинаның басты ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушісі болып табылады және 2014 жылы экспорттан кем дегенде 8 миллиард доллар табыс әкелді. Дегенмен, бұл сектор облыстың әртараптандырылған экономикасының шамамен 5% құрайды. Облыстың мал шаруашылығы саласы дамыған, ірі қара мал шаруашылығы тарихи түрде басты бағыт болғанымен, Буэнос-Айрес елдегі қой, шошқа және тауық етінің ірі өндірушісі болып табылады. Сүт өнеркәсібі де маңызды рөл атқарады. Егін жиналымы елдегі ең әртараптандырылған және соңғы онжылдықтарда рекордтық деңгейге жетті. Ең маңызды егістерге соя, жүгері, бидай, күнбағыс және зығыр сияқты басқа да майлы дақылдар жатады. Соңғы кезде облыстың оңтүстігіндегі Буэнос-Айрес шарап аймағында жоғары сапалы шараптар өндіріледі. Өндіріс облыстың өндірісінің төрттен бірін құрайды және бүкіл елдің 40% құрайды. Облыстың қызмет көрсету секторы жақсы дамыған және ұлттық тенденциялардан көп ерекшеленбейді. Ең ірі жергілікті банк – Буэнос-Айрес облысының мемлекеттік банкі. Бұл мекеме Аргентинадағы екінші ірі банк болып табылады және елдің банк шотына салынған ақшаның оннан бір бөлігіне жуығын иеленеді.