Кіріспе

Аргентина провинциясы

Санта-Фе провинциясы (lang es, ˈsanta ˈfe, lit. "Қасиетті Сенім") – Аргентинаның орталық-шығысында орналасқан провинция. Солтүстіктен сағат тілі бойынша көршілес провинциялар: Чако (оңтүстікке қарай 28-ші параллельмен бөлінеді), Корриентес, Энтре-Риос, Буэнос-Айрес, Кордова және Сантьяго-дель-Эстеро. Кордова және Энтре-Риос провинцияларымен бірге, бұл провинция Орталық аймақ деп аталатын экономикалық-саяси бірлестіктің құрамына кіреді. Санта-Фе провинциясының ең ірі қалалары: Росарио (халық саны 1,193,605), астанасы Санта-Фе (369,000), Рафаэла (100,000), Реконкиста (99,000), Вилла Губернадор Гальвес (74,000), Вендадо-Туэрто (69,000) және Санто-Томе (58,000).

Демонизм

Облыс тұрғындары сантафесиностар (әйелдері – сантафесиналар) деп аталады.

Тарих

Бұл аймақты мекендеген ежелгі тайпалар: тоба, тимбу, мокови, пилагас, гуайкуру және гуарани тайпалары болды. Олар көшпелі өмір сүрді, аң аулау, балық аулау және жеміс-жидек жинау арқылы күнкөріс жасады. Бірінші еуропалық бекініс 1527 жылы Парана және Каркарана өзендерінің құсылысында Себастьян Каботтың солтүстікке қарай сапар барысында құрылды. Ол Санкти Спиритус деген атпен белгіленді, бірақ екі жылдан кейін жергілікті тұрғындар тарапынан қиратылды. 1573 жылы Хуан де Гарай қазіргі Кайаста қаласының маңында Санта-Фе қаласын құрды, бірақ 1651 және 1660 жылдары қала қазіргі орнына көшірілді. 1812 жылы заңгер және генерал Мануэль Бельграно Росариода (сол кезде шағын ауыл) Парана өзенінің жағасында Аргентина туын алғаш рет жасап, көрсетті. 1815 жылы Альвеардың орталық үкіметі Игнасио Альварес Томас бастаған бүлік салдарынан құлап, Франсиско Кандиоти, жергілікті жасақтардың басшысы, үкіметті бейбіт түрде өз қолына алды, осылайша Санта-Федің тәуелсіз провинция ретіндегі дәуірі басталды. Бұл кезең қысқа болды, себебі сол жылы Кандиоти қайтыс болды және орталық үкімет тәуелді үкіметті қайта орнатты. Алайда, 1816 жылы каудильо Мариано Вера мен Эстанислао Лопес губернатордың өкілін қызметтен алып, провинцияның егемендігін жариялады және оны Артигас басқарған еркін халықтар лигасына (Лига де Пуэблос Либрес) қосылды. Лопес 1818 жылы провинциялық жиналыстың ұсынған жобасын қабылдамағаннан кейін, консервативті сипаттамасы күшті провинциялық конституцияны қабылдады; Санта-Фе конституциясы бар алғашқы провинция болды. 1820 жылғы азаматтық қақтығыстар кезінде Санта-Фе әскерлері Буэнос-Айрестің орталықшы әскерін жеңуде шешуші рөл атқарды. Осылайша, Лопес уақыт өте келе Федерацияның патриархына айналып, 1838 жылы қайтыс болғанға дейін Федеративтік партияның орталық тұлғасы болды. Лопес қайтыс болғаннан кейін оның хатшысы және жақын серігі Хосе Мария Куллен губернатор болып сайланды. Алайда, Куллен Буэнос-Айрес губернаторы және Конфедерацияның Сыртқы істер министрі Хуан Мануэль де Росастың ықтимал қарсыласы болғандықтан, ол Кулленнің тұтқындалуын және өлімін ұйымдастырды, Росасқа адал Хуан Пабло Лопесті губернатор етіп тағайындады. Жаңа губернатор 1851 жылы провинцияға Юсто Хосе де Уркизаның Ұлы әскері басып кіргенге дейін билікте болды, ол Паскуаль Эчагуэмен кезектесіп отырды. Оның өкілеттігі кезінде провинция 1841 жылы жаңа конституцияны қабылдады. Ұлт ұйымдасқаннан кейін провинция бейбітшілік пен өркендеу дәуіріне енді; 1872 жылы теміржолдар провинцияның көптеген нүктелерін, сондай-ақ телеграф желілерін байланыстырды, ал 1889 жылы Санта-Фе провинциялық университеті құрылды. Консервативті топтардың саяси үстемдігі еуропалық иммигранттар әкелген жаңа идеялармен күресті, нәтижесінде Радикалдық азаматтық одақ (UCR) және Прогрессивті демократиялық партия (PDP) құрылды, сондай-ақ Аргентина аграрлық федерациясы құрылды. Бұл екі партия провинцияның консервативті партияларымен көптеген сайлау шайқастарын өткізді. 1912 жылы Роке Саенс Пеньяның сайлау реформасынан кейін UCR үкіметке жетіп, 1930 жылғы төңкеріске дейін билікте болды. Осы кезеңде, нақтырақ айтқанда 1919 жылы, Жағалаудың Ұлттық университеті құрылды. 1932 жылы ДПД губернаторлық креслоны иеленді. 1958 жылғы даулы сайлауда (перонист кандидаттарына тыйым салынды) президенттікке сайланған Артуро Фрондизидің одақтасы доктор Карлос Сильвестр Бегнистің Санта-Феде билікке келуіне әкелді. Губернатор Бегнистің бюджет қаражатын өте қажетті қоғамдық жұмыстарға, ең бастысы Санта-Фе қаласы мен көршілес Парананы байланыстыратын 16 шақырымдық Ернандарияс туннелінің құрылысына жұмсады. Туннельдің көп бөлігі Парана өзенінің астынан өтеді және Аргентинадағы ең ұзын туннель болып табылады. 1962 жылы консервативті қысым президент Фрондизиді қызметтен шеттетуге мәжбүр еткеннен кейін, Бегнистің 1969 жылы Ернандарияс ашылғанын көруіне және 1973 жылы сайлаушылардың оны қайтадан (бұл жолы перонист ретінде) басым көпшілікпен сайлауына мүмкіндік болды. Санта-Фе 1970 жылдардың соңындағы зорлық-зомбылық пен 1980 жылдардағы депрессиядан басқа провинцияларға қарағанда көбірек зардап шекті. 1990 жылдардағы өркендеу кезінде де экономикасы әлсіреп, Аргентина песосының қайта бағалануы өндірістік секторларына қысым жасады. 2002 жылы экономиканың төменгі шегіне жеткеннен бері жыл сайын 7%-ға өсіп келеді. Аргентинаның табысты соя өнімінің орталығы болған провинцияның маңызы артып, қазір ол Буэнос-Айрес провинциясымен бәсекелесіп, елдің жетекші ауыл шаруашылығы өндірушісіне айналды, ал Росарио Аргентинадағы маңызды портердің бірі болып табылады.

География

Провинцияның көп бөлігі жасыл жазықтардан тұрады, ылғалды Пампаның бір бөлігі, солтүстікке қарай Гран-Чако аймағымен шектеседі. Батысында төменгі сірлер бар. Солтүстікте температура жоғары, жылдық орташа температура 19 °C (66 °F), ал жауын-шашын шығыста көп, батысқа қарай азаяды, онда қыста ерекше құрғақ кездер болады. Оңтүстікте температура төмендеу, орташа температурасы төмен және жауын-шашын азырақ. Жаз бойына провинцияда ыстық және ылғалды болады, оңтүстікте орташа температура 30 °C (86 °F) болса, солтүстік-батыс бұрышында 34 °C (93 °F) дейін жетеді, ал түнгі температура оңтүстікте 17 °C (63 °F), солтүстікте 21 °C (70 °F) аралығында. Күн күркіреуі жиі кездеседі, сондай-ақ 40 °C (104 °F) дейін температураны көтеретін және ыстық, ылғалды түндерді әкелетін ыстық толқындар да жиі болады. Мұндай кезде оңтүстіктен салқын ауа келгенде ауа райы өзгереді. Наурыз айында оңтүстікте түндер суынады, ал сәуір айында ауа райы қолайлы болады, оңтүстікте температура 22 °C (72 °F) мен 26 °C (79 °F) аралығында, ал солтүстікте 10 °C (50 °F) пен 15 °C (59 °F) аралығында болады. Мамыр айында оңтүстікте қырау түсе бастайды және қыркүйекке дейін жиі кездеседі. Солтүстікте қырау сирек болады: кейбір жылдары мамыр айында, ал кейбір жылдары шілдеде түсуі мүмкін, бірақ жалпы алғанда, тіпті солтүстікте де жыл сайын бірнеше қыраулы күн болады. Қыс провинцияның батысында құрғақ, ал шығысында ылғалды. Оңтүстікте күндізгі температура 15 °C (59 °F) болса, түнгі температура 4 °C (39 °F) дейін төмендейді, ал солтүстікте күндізгі температура 21 °C (70 °F) болса, түнгі температура 9 °C (48 °F) дейін төмендейді. Салқын толқындар оңтүстікте жиі 5 °C (23 °F) температураны әкеледі, кейде 8 °C (18 °F) дейін төмендейді. Солтүстікте термометр кейде 2 °C (28 °F) дейін, сирек жағдайларда 5 °C (23 °F) дейін төмендейді. Қыста 30 °C (86 °F) дейін жылы күндер жиі кездеседі, содан кейін суық ауа райымен жаңбыр жауады және температура 6 °C (43 °F) шамасында болады. Көктем солтүстікте тамыз айының соңында басталады, ал қазан айының басында ауа райы өте жылы болады. Оңтүстікте түндер қараша айының көп бөлігіне дейін суық болады. Жалпы алғанда, көктемнің ауа райы болжамсыз болады: ыстық толқындар ұзақ суық ауа райымен алмасады, ал құрғақ кездер қатты найзағайлармен ауысады. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-шығыста 1200 мм (47 дюйм) болса, оңтүстік-батыста және солтүстік-батыста 800 мм (31 дюйм) дейін төмендейді. Провинцияның солтүстік екі бөлігінде қар жауған жағдайлар кездеспейді, ал оңтүстікте сирек болады, соңғы рет 2007 жылы бірнеше сантиметр қар жиналған. Бұл ылғалды, қоңыржай климат Орталық және Оңтүстік Санта-Фе аймақтарының елдегі ең бай ауыл шаруашылығы аймақтарының бірі болуын түсіндіреді, онда жүгері және соя сияқты дақылдар өте танымал, сондай-ақ сүт өнеркәсібі жақсы дамыған. Басты өзен және Рио-де-ла-Плата арқылы ашық теңізге қосылатын өзен – Парана өзені. Паранаға басқа да салалар бар, олардың ішінде Саладо-дель-Норте, Каркарана және Арройо-дель-Медио. Жазық жерлер Парана және Саладо өзендерінің деңгейінің көтерілуіне байланысты қатты жаңбырдан кейін суға батуға бейім. 2003 жылы Саладоның деңгейінің тез көтерілуі провинцияның солтүстік-орталық бөлігіндегі астананы және көптеген қауымдарды су басуға әкелді, нәтижесінде 100 000-нан астам адам эвакуацияланды және үлкен экономикалық шығынға ұшырады. 2007 жылы бірнеше күн бойы қатты жаңбырлар провинцияның орталық және оңтүстігіндегі 60-тан астам қаланы, соның ішінде Санта-Фе және Росарионың бөліктерін су басты, ондаған мың адам эвакуацияланды, егін шығындары болды және аймақтың инфрақұрылымына кең ауқымда зиян келтірілді.

Экономика

Санта-Фе экономикасы 1970 жылы көршілес Кордова провинциясы үшінші орыннан ығыстырғаннан кейін елдегі төртінші маңызды экономика болып табылады. Аргентинаның жалпы өнімінің 8% құрайтын оның өнімі 2006 жылы 27 миллиард АҚШ долларына бағаланды (Аргентинаның экономикалық өсуіне сәйкес 2011 жылы шамамен 43 миллиард АҚШ доллары), немесе жан басына шаққанда 9000 АҚШ доллары (2011 жылы шамамен 13000 АҚШ доллары), ұлттық орташа көрсеткіштен сәл жоғары. Экономика әртараптанған болғанымен, ауыл шаруашылығы өзінің тиімділігі және экспорт арқылы шетел валютасын табу арқылы маңызды рөл атқарады. Аргентинаның өңделген жерлерінің 21 пайызы Санта-Феде орналасқан, оның негізгі егістері – соя (басты ұлттық өндіруші), күнбағыс, жүгері, бидай және күріш. Кішкентай көлемде клубника, бал және оның туындылары (300 000 ара ұясы), ағаш және мақта өндіріледі. Облыстың жасыл шөбі 6,5 миллион бас ірі қара малға (ұлттық малдың 20%) қолайлы, бұл тек еттің ғана емес, сонымен қатар жылына 2,6 миллиард литр сүттің (ұлттық өнімнің 40%) көзі, оны 5000-нан астам сүт өңдеу зауыттары өңдейді. Росарио мен Сан-Лоренцо арасындағы порттар Санта-Фе және көптеген басқа провинциялардың өнімдерін экспорттау үшін бастапқы нүктелер болып табылады; олар арқылы Аргентина астығының 65% және елдің экспортының 55% шығарылады. 2004 жылы Санта-Фе экспорты (7,170 миллион АҚШ доллары) ұлттық жалпы өнімнің 21% құрады. 2001-2004 жылдар аралығында ол 65,2%-ға өсті. Соядан алынған туындылар, ұн және өсімдік майы 2 миллиард АҚШ долларынан және 7,6 миллион тоннадан асты. 2005 жылы оңтүстік Санта-Фе порттары Аргентина экспорттаған астықтың 60%, ауыл шаруашылығы өнімдерінің 93% және өсімдік майының 85% тасымалдады. Санта-Федегі өндіріс экономиканың 18% құрайды және Аргентинадағы жетекшілердің бірі болып табылады. Әртүрлі ұн мен май өндіретін диірмендер, сыра және басқа да азық-түлік өнеркәсіптері, былғары және тоқыма, көмірсутек өңдеу зауыттары, болат (жылына 1 миллион тонна) және металл өндірісі, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы машиналары, автомобиль өнеркәсібі және басқалары бар. Қызмет көрсету секторы жақсы дамыған және әртүрлі, туризмге немесе мемлекеттік секторға көп тәуелді емес. Туризм, мейрамханалар мен қонақүйлердің кең таралғандығына қарамастан, маңызды сала болып табылмайды. Росариода Ұлттық Ту Мемориалы (Monumento Nacional a la Bandera) және бірқатар мұражайлар орналасқан. Санти-Спиритус бекінісінің көшірмесі, Каяста руиналары және Санта-Фе қаласы да танымал бағыттар болып табылады.

Үкімет

Облыстық үкімет әдеттегі үш тармаққа бөлінеді: атқарушы билік, губернатор басқарады, ол халықтың сайлауымен төрт жылдық мерзімге тағайындалады, қайта сайлануға құқығы жоқ, және кабинет мүшелерін тағайындайды; заң шығарушы билік, екі палаталы заң шығару органынан – 50 мүшелі Депутаттар палатасы мен 19 мүшелі Сенаттан (барлығы төрт жылдық мерзімге сайланады) құралған; және сот билігі, Жоғарғы Сот басқарады және бірнеше төменгі дәрежедегі соттармен толықтырылған. Санта-Фе провинциясының Конституциясы провинцияның негізгі заңы болып табылады. 1991 жылдан бастап атқарушы және заң шығарушы лауазымдар "Лей де Лемас" деп аталатын даулы жүйе бойынша бір турлы сайлау арқылы сайланды. Бұл жүйе 2004 жылы жойылды; жаңа жүйеге міндетті алғашқы сайлаулар кірді, олар 2005 жылдың тамызында алғаш рет өткізілді және көптеген сарапшылардың пікірінше, жақсы нәтижелер көрсетті. 2005 жылғы 23 қазанда өткен парламент сайлауы "Лей де Лемас" заңын жойғаннан кейін өткізілген алғашқы маңызды сайлау болды. Аргентинадағы ең ірі құқық қорғау мекемесі – Аргентина Федералды Полициясы, бірақ қосымша жұмыстарды Санта-Фе провинциялық Полициясы жүзеге асырады.

Демография

Тұрғындардың шығу тегі – көпшілігі еуропалық, 1850-1950 жылдар аралығындағы үлкен көші-қон толқынынан тараған. Итальяндықтар (негізінен Пьемонт аймағынан), испандықтар, швейцариялықтар және немістер – провинцияның басты этникалық топтары. 1970 жылдан бері Росарио қаласын негізінен Санта-Фе облысының солтүстігінен және солтүстік провинциялардан келген ішкі көшіп келушілер таңдап отыр. Халықтың шағын бөлігі (20%) – метистер, ал одан да аз бөлігі (2-4%) – толыққанды үндістер.

Халықтың таралуы

+Қалалық және ауылдық халық саны 1980 1991 2001 Қалалық аймақ 2 022 790 2 429 291 2 675 392 Ауылдық аймақ 442 756 369 131 325 309