Кіріспе

Қолмен орындалатын шеберлік – бұл белгілі бір дағды мен білімді талап ететін кәсіп немесе хобби. Тарихи тұрғыдан алғанда, әсіресе орта ғасырларда және одан бұрынғы кезеңдерде, бұл термин көбінесе тауар өндірумен немесе оларды жөндеумен айналысатын адамдарға қолданылды, мысалы, майда жөндеушілерге. Қазіргі кезде дәстүрлі шебер терминін қолөнерші және шеберлер сөздерімен ауыстыру жиі кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, жоғары құнды өнімдермен айналысатын мамандандырылған қолөнерлер қалалық орталықтарда шоғырланған, ал олардың өкілдері гильдиялар құрған. Кәсіби дағдылардың қажеттілігі және тауар алмасумен үнемі айналысу талабы көбінесе жоғары білім деңгейін қажет етті, сондықтан қолөнершілер әдетте әлеуметтік иерархияда шаруалардан жоғары тұрды. Қолөнершілердің отбасылары ауыл шаруашылығымен айналысатын адамдар сияқты толыққанды өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтындықтан, тауар алмасуға тәуелді болуға мәжбүр болды. Кейбір қолөнерлер, әсіресе керамика, ағаш өңдеу және тоқыма өндірісінің түрлі кезеңдері сияқты салаларда, ауыл шаруашылығымен айналысатын адамдар да қосымша жұмыс істей алатын, және көбінесе ауыл өмірінің бір бөлігін құрады. Оқуын аяқтаған шәкірт, өз дүкенін ашып, күнкөріс табу үшін ізденіс жолына түсетін жолшыбайға айналады. Жеке дүкенін ашқаннан кейін, ол өзінің кәсібінің шебері деп атала алады. Кәсіптік шеберлікке қадамдық жолмен қол жеткізу, соның ішінде білім мен дағдыны игеру, кейбір елдерде бүгінгі күнге дейін сақталған. Бірақ қолөнер, өнеркәсіптік революция кезеңінде және одан кейін күрт құрылымдық өзгерістерге ұшырады. Ірі өнеркәсіптің тауарларды жаппай өндіруі қолөнерді өнеркәсіптің жұмыс істеу әдістері немесе жаппай өндірілетін тауарлары потенциалды сатып алушылардың қалауын қанағаттандырмайтын нарық сегменттерімен шектеді. Осы өзгерістердің нәтижесінде, қазіргі қолөнершілер көбінесе жартылай дайын компоненттерді немесе материалдарды пайдаланады және оларды клиенттерінің талаптарына немесе сұранысына бейімдейді. Осылайша, олар өнеркәсіп пен қолөнер арасындағы белгілі бір еңбек бөлінісіне қатысады.

Қолөнер шеберлігінің сипаты

Қолөнер шеберлігінің мәні және оның даму жолы философтар, антропологтар мен когнитивтік ғалымдар тарапынан үздіксіз талқыланып келеді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, қолөнер шеберлігі құралдар мен материалдарды сезінудің ерекше жолдарымен сипатталады, атап айтқанда, құралдарды назардан тыс қалдыруға, құралдар мен материалдарды олардың практикалық байланыстары тұрғысынан қабылдауға, немесе жаңадан бастаған адамға көрінбейтін жұмыстың жақтарын көруге мүмкіндік беру арқылы. Басқа ғалымдар қолөнер шеберлігін зерттеуде көру арқылы үйрену және еліктеуге баса назар аударады, оқушылардың сарапшылардың қимыл-қозғалыстарын қалай талдайтынын зерттейді. Ал кейбір зерттеушілер жеке қолөнершінің рөлін азайтады, қолөнерді түсінудің ұжымдық екенін немесе өндіріс процесінде материалдардың маңыздылығын ерекше атап көрсетеді.

Жіктеу

Адам шығармашылығының үш жағы бар: өнер, қолөнер және ғылым. Өнер шамамен интуитивті сезінуге, көріп білуге және өрнектеуге, қолөнер – күрделі техникаға, ал ғылым – білімге негізделген.

Қолөнер

Қолөнер – қолөнердің "дәстүрлі" негізгі саласы болып табылады. Бұл пайдалы және сәндік заттарды толығымен қолмен немесе тек қарапайым құралдарды пайдалана отырып жасау түрі. Бұл термин көбінесе тауар жасаудың дәстүрлі тәсілдеріне қолданылады. Заттардың жеке қолөнер шеберлігі басты критерий болып табылады, және мұндай заттар көбінесе мәдени және/немесе діни мағынаға ие. Жаппай өндіріспен немесе машиналармен жасалған заттар қолөнер туындылары болып есептелмейді. Осман империясы сияқты аймақтарда қолөнердің бастауы қала басшылығының қала тұрғындарынан, зат жасауды меңгергендерден қала орталығында дүкен ашуларын талап етуімен байланысты. Бұл адамдар бірте-бірте өздеріне жетерлік тамақ өндіретін шаруалар болуын тоқтатты (өз үйлерінде көршілермен сауда жасау үшін заттар жасады) және қазіргідей "қолөнершілерге" айнала бастады. Дәстүрлі тауарлардан өзге, қолөнер өнерін технологиямен біріктіре отырып, компьютер саласына да үлес қосады. Мысалы, 1968 жылы "Аполлон-8" ғарыш кемесінің негізгі жадысы электр магниттік ядролардың айналасына және олардың ішінде қолмен тоқылған сымдардан тұрды. Олар жасаған ядролық арқан жады миссияны сәтті аяқтау үшін қолданылған ақпаратты сақтады. Қолөнер және қолөнершілер ғылыми зерттеу нысанына айналды. Мысалы, Стефани Банн антрополог болғанға дейін суретші болған, содан кейін ол қолөнер процесіне академиялық қызығушылық танытты. Ол заттың "өнімге" айналу алдында неден өтетінін зерттеуге лайық сала деп санайды.

Өнер және қолөнер қозғалысы

Қолөнер термині сәндік өнер саласындағы көркемдік тәжірибені сипаттау үшін қолданылады, олар дәстүрлі түрде функционалды немесе тұрмыстық қолданыстағы өнімдермен (мысалы, ыдыс жасау дәстүріндегі мүсіндік формалар) немесе ағаш, саз, керамика, шыны, тоқыма және металл сияқты табиғи материалдарды пайдалану арқылы ерекшеленеді. Өнер және қолөнер қозғалысы 19 ғасырдың соңында Ұлыбританияда туды және орта ғасырлық уақытты еске түсіретін әшекейлеу стилімен сипатталады. Бұл қозғалыстың ең белгілі өкілі Уильям Моррис, ал оның еңбектері Джон Раскиннің жазбаларымен толықтырылды. Қозғалыс қолөнер шеберлігінің сапасына ерекше мән берді, сонымен қатар өнердің экономикалық реформаға үлес қосу маңыздылығын атап өтті.

Студиялық қолөнер

Жеке немесе шағын топтарда жұмыс істейтін тәуелсіз суретшілер жасаған қолөнер студиялық қолөнер деп аталады. Студиялық қолөнерге студиялық керамика, металл өңдеу, тоқыма, ағаш бұрғылау, қағаз және басқа да ағаш өңдеу түрлері, шыны үрлеу және шыны өнері кіреді.

Қолөнер жәрмеңкелері

Қолөнер жәрмеңкесі – қолөнер бұйымдарын көрсету және сатуға арналған ұйымдастырылған шара. Мұндай тауарларды сататын қолөнер дүкендері де бар, сондай-ақ Craftster сияқты қолөнер қауымдастықтары, онда білім мен тәжірибе алмасылады.

Кәсіпкер

Шебер – белгілі бір мамандық немесе қолөнер саласында білікті жұмыс істейтін адам. Экономикалық және әлеуметтік жағынан қарағанда, шебердің мәртебесі жұмысшы мен маман арасында саналады, олар өз мамандықтары бойынша практикалық және теориялық білімнің жоғары деңгейіне ие. Кәсіби мансаптар жоғары бағаланатын мәдениеттерде білікті жұмысшылардың тапшылығы болуы мүмкін, бұл мамандықтардағы табысты шағын нарықтардың пайда болуына әкеледі.