Кіріспе
Универсалды негрлерді жақсарту қауымдастығы және Африка қауымдастықтары лигасы (UNIA ACL) – ямайкалық иммигрант Марк Гарви және оның сол кездегі әйелі Эми Эшвуд Гарви құрған қара ұлттық бауырлас ұйым. Бұл панафрикалық ұйым 1920 жылдары ең жақсы күшін көрсетті және Гарви 1927 жылы Ямайкаға жер аударылуына дейін зор ықпалға ие болды. Одан кейін оның беделі мен ықпалы азайды, бірақ афроамерикалықтар тарихы мен дамуына күшті әсер етті. Онор Форд Смиттің сөзіне сүйенсек, UNIA "1938 жылға дейін Ямайкадағы ең ықпалды колонияға қарсы ұйым" болды. Бұл ұйым әлемдегі африка тегіндес адамдардың өркендеуі үшін құрылған. Оның ұраны: "Бір Құдай! Бір мақсат! Бір тағдыр!" және оның с логоны: "Африка – африкалықтар үшін, өз отанында да, шетелде де!" UNIA ACL-дің кең міндеттері көптеген қосымша құрамдастардың құрылуына әкелді, олардың ішінде Африка легионы (жартылай әскери топ), Африканың қара крест медбикелері, сондай-ақ Black Star Steamship Line және Negro Factories Corporation сияқты кәсіпорындар бар.
The Universal Negro Improvement Association and African Communities League (UNIA ACL) is a black nationalist fraternal organization founded by Marcus Garvey, a Jamaican immigrant to the United States, and his then wife Amy Ashwood Garvey. The Pan African organization enjoyed its greatest strength in the 1920s, and was influential prior to Garvey's deportation to Jamaica in 1927. After that its prestige and influence declined, but it had a strong influence on African American history and development. The UNIA was said to be "unquestionably, the most influential anticolonial organization in Jamaica prior to 1938," according to Honor Ford Smith. The organization was founded to work for the advancement of people of African ancestry around the world. Its motto is "One God! One Aim! One Destiny!" and its slogan is "Africa for the Africans, at home and abroad!" The broad mission of the UNIA ACL led to the establishment of numerous auxiliary components, among them the African Legion (a paramilitary group), the African Black Cross Nurses, plus businesses such as the Black Star Steamship Line and the Negro Factories Corporation.
Ерте тарих
Маркус Гарви 23 жасында Ямайканың Сент-Аннс шығанағынан кетіп, Орталық Американы аралап, біраз уақыт Англияға қоныс аударды. Саяхаттары барысында ол қара нәсілділерді біріктіру – олардың жағдайын жақсартудың жалғыз жолы екеніне көз жеткізді. Осы мақсатта ол 1914 жылғы 14 маусымда Англиядан «СС Трент» кемесімен жол тартып, 1914 жылғы 15 шілдеде Ямайкаға оралды. Сол айда ол Кингстонда UNIA ұйымын құрды, оның мақсаты – Африканың барлық бөлігі мен оның диаспорасын біріктіру. 1916 жылғы наурыздан бастап АҚШ-та саяхаттағаннан кейін Гарви 1918 жылы 13 мүшеден тұратын UNIA-ның Нью-Йорк бөлімшесін ашты. 1919 жылы UNIA көптеген «Либерти залдарының» біріншісін сатып алды. Нью-Йорктің Гарлем ауданында, Батыс 138-ші көшедегі 114-ші үй нөмірінде орналасқан ғимарат 6000 орынға ие болды. Бір қабатты, төбесі төмен зал бұрын «Метрополитен баптист шіркеуінің» үйі болған. Ол 1919 жылғы 27 шілдеде пайдалануға берілді. Жексенбі кештері бұл зал UNIA-ның апталық жиналыстарының орны болды, сонымен қатар мұнда мейрамхана да жұмыс істеді. Сол жылы ұйым екі пароход компаниясының біріншісін және жеке бизнес корпорациясын құрды. 1919 жылғы 27 маусымда Делавэр штатында отандық корпорация ретінде тіркелген «Black Star Line, Inc.» (BSL) компаниясының капиталы 10 миллион долларға бағаланды. Ол UNIA мүшелеріне де, мүше еместерге де 5 доллардан акция сатты. Акция сатудан түскен қаражат алдымен «SS Yarmouth», содан кейін «SS Shady Side» кемелерін сатып алуға жұмсалды. «Шейди-сайд» кемесі ұйым тарапынан жазғы демалыстар мен экскурсиялар үшін пайдаланылды, сондай-ақ басқа ұйымдарға жалға берілді. Кейіннен BSL үшінші кеме ретінде «Kanawha» кемесін сатып алды. Бұл шағын яхта Батыс Үндістандағы аралдар арасындағы жүк тасымалына арналған және «SS Antonio Maceo» деп қайта аталды. Сондай-ақ 1919 жылы 1 миллион доллар капиталға ие «Негро Фабрикалар Корпорациясы» құрылды. Ол табыс тапты және көптеген кәсіпорындары арқылы 700-ге жуық жұмыс орнын қамтамасыз етті: үш азық-түлік дүкені, екі мейрамхана, кір жуу, тігінші, киім тігуші, шляпа дүкені, баспахана және қуыршақ фабрикасы. Алайда, 1922 жылға қарай олардың көпшілігі жабылды. Коста-Рика, Белиз, Панама, Ява және басқа да елдерде. UNIA сондай-ақ Огайо және басқа штаттардағы фермаларды сатып алды. Вирджиния штатының Клермонт қаласында жер сатып алып, «Либерти университетін» құруды жоспарлады.
Бірінші халықаралық конгресі
1920 жылға қарай қауымдастық 40-тан астам елде 1900-нан астам бөлімшеге ие болды. Бөлімшелердің көп бөлігі АҚШ-та орналасқан, ол UNIA-ның операциялық базасына айналды. Дегенмен, Кариб теңізінің бірнеше елінде кеңселер болды, олардың ең көбі Кубада. Орталық және Оңтүстік Америкада да бөлімшелер болды: Панама, Коста-Рика, Никарагуа, Эквадор және Венесуэла; Африкада: Голд-Кост (қазіргі Гана), Сьерра-Леоне, Либерия, Нигерия, Оңтүстік-Батыс Африка (қазіргі Намибия) және Оңтүстік Африка Одағы; сондай-ақ Үндістан мен Австралияда. 1920 жылдың тамыз айының бойында UNIA ACL Нью-Йорктегі Мэдисон Сквер Гарденде өзінің алғашқы халықаралық конвентін өткізді. 20 000-ға жуық қатысушы 1920 жылдың 13 тамызында «Әлемдегі қара нәсілділердің құқықтары туралы декларацияны» қабылдады және UNIA басшыларын «әлемдегі қара нәсілділердің басшылары» деп сайлады. Ұйым осы декларацияға негізделген бағдарламаны ұсынды, бұл қозғалыстың қара ұлтшылдығын жақтаушы ретінде дамуын белгіледі. Ол қара нәсілді көтеруге, өзіне сенуге және ұлттық бірлікке шақырып отырды. Декларациялардың бірінде қызыл, қара және жасыл түстерден тұратын ту африкалық нәсілдің ресми туы деп жарияланды. (1960 жылдардан бастап қара ұлтшылдары мен панафрикалықтар осы туды қара азаттық туы ретінде қабылдады.) UNIA ACL «Эфиопия, ата-бабаларымыздың жері» әнін «Африка мен африкалықтар үшін, өз отандарында да, шетелде де» ресми әнұран ретінде бекітті. UNIA конституциясының талаптарына сәйкес, Габриэль Джонсон Жоғарғы Потентат, Г.О. Марке – Жоғарғы Потентаттың орынбасары, Дж.У. Исон – Америка Құрама Штаттарының он бес миллион «негр» халқының басшысы, ал Генриетта Винтон Дэвис – халықаралық ұйымдастырушы болып сайланды. Гарви «Африканың уақытша президенті» болып сайланды, бұл көбінесе рәсімдік лауазым еді. Эпископалдық дін қызметкері Джордж Александр МакГайр UNIA-ның алғашқы бас капелланы болып сайланды. МакГайр ұйым үшін екі маңызды құжатты жазды: «Universal Negro Ritual» және «Universal Negro Catechism». Ол осы еңбектерде дінге және нәсіл тарихына деген қызығушылығы мен білімін пайдаланды. Филадельфияда, ол бұрын Сент-Томас епископальдық шіркеуінің пасторы болған, МакГайр Американың негр тарих қоғамының ерте мүшесі болды. 1920 жылғы конвенттің ең жарқын оқиғаларының бірі – ашылу шеруі болды. Шеру UNIA штаб-пәтерінен, 135-ші көшеден басталып, 145-ші және 125-ші көшелерге дейін созылды, қара нәсілділердің тұратын аудандарынан ақ нәсілділердің тұратын аудандарына өтті. Шеруді төрт атты полиция қызметкері және Black Star Line мен Negro Factories Corporation басшылары бастап, соңынан Гарви, Либерия астанасы Монровия мэрі және басқа UNIA лауазымды тұлғаларын тасымалдаған көліктер, содан кейін жаяу жүріп келген Black Star Line хоры, АҚШ, Кариб бассейні, Канада, Нигериядан келген делегациялар, 12 музыкалық топ, және шамамен 500 көлік шеруді түйіндеді. 1922 және 1924 жылдардағы конвенттерде де осындай әсерлі шерулер ұйымдастырылды. 1924 жылғы конвент шеруінің көптеген фотосуреттері сақталған, өйткені Гарви осы оқиғаны тіркеу үшін танымал фотограф Джеймс Ван Дер Зиді шақырды. Гарви Харлемнен кеткеннен кейін де (1925 жылы ол түрмеге қамалып, 1927 жылы Ямайкаға жер аударылды), UNIA 1920 жылдардың бойы әр тамыз айында шерулер өткізіп тұрды, ал шеруде олардың қатысушы емес көшбасшыларының портреттеріне арнайы орын берілді. Көрермендер UNIA мүшелерінің, әсіресе Африка легионы мен Қара крест медбикелерінің форма кигенін көріп, қатты әсерленді.
Гарвиден кейінгі дәуір
1925 жылы Гарвинің пошталық алаяқтық қылмысы үшін сотталып, түрмеге қамалуы және 1927 жылы Ямайкаға жер аударылуынан кейін ұйым өзгеше сипатқа ие бола бастады. 1926 жылы Джордж Уэстон Гарвиден кейін UNIA конвентінің сайлауында UNIA, Inc. екінші сайланған Бас Президенті болды. Гарвидің көптеген жақтастары наразылық білдіріп, "Гарви клубтары" және басқа да ұйымдар сияқты қарсылас ұйымдарға бөлінді, мұның себебі ұйымның бастапқы мақсаттары мен міндеттеріне қатысты мүшелердің әртүрлі түсініктері болды. Бірақ UNIA ресми түрде "Жалпыұлттық Негрлерді Жақсарту Ассоциациясы және Африка Қоғамдастықтары Лигасы" деп таныла берді. Маркус Гарвидің Ямайкаға жер аударылуынан кейін "Дүниежүзілік 1929 жылғы UNIA ACL тамыз" деген қарсылас ұйым пайда болды. Гарви Майми де Менаны Ямайкаға қуылғаннан кейін американдық аймаққа жетекшілік етуге өзінің ресми өкілі етіп тағайындады. Ол жарықтандыра сөйлейтін, испан және ағылшын тілдерін білетін, Латын Америкасы мен Кариб аймағында ұйымның таралуына көмектесетін шешен адам болды.
UNIA Inc. компаниясы
Гарви кеткеннен кейін UNIA, Inc. 1941 жылға дейін Нью-Йорктен жұмыс істей берді. 1926 жылы Уэстонның Бас Президент болып сайлануынан кейін, оның орнын Фредерик Август Туот (1929), Клиффорд Борн (1930), Лионель Антонио Френсис (1931–34), Генриетта Винтон Дэвис (1934–40), Лионель Антонио Френсис (1940–61), Капитан А. Л. Кинг (1961–81) және Милтон Келли, кіші (1981–2007) басқарды. 1939 жылы Ұлыбритания Жоғарғы сотының тарихи шешімінде Бас Президент Френсис Белиздегі ірі Сэр Исаия Эммануэль Мортердің (DSOE) мүлкінің заңды әкімшілік мұрагері ретінде мойындалды. 1941 жылы Бас Президент Нью-Йорктен Белизге көшкен кезде ұйымның әкімшілік штаб-пәтері Белизге көшірілді. 1961 жылы «Хэти» даулы кезінде Френсис қайтыс болғаннан кейін президенттік Капитан А. Л. Кингтің басшылығымен Нью-Йоркке қайта оралды, ол бұрын Нью-Йорктегі UNIA-ның Орталық бөлімінің президенті болған. 1980 жылдардың басында оның қайтыс болуынан кейін, ұзақ жылдар бойы Гарвидің жақтасы болған ұйымдастырушы Милтон Келли, кіші әкімшілік басшылықты өз қолына алды және 2007 жылға дейін қауымдастықты басқара берді.
1929 жылғы әлемдегі UNIA-ACL
Гарви басқарған UNIA 1929, 1935 жылы ол Англияға көшіп келгенге дейін Ямайкада қызметін жалғастырды. Ол онда UNIA 1929 бас ұйымының кеңсесін ашып, оның барлық бөлімдерімен байланыс орнатты. UNIA 1929 конгрестері 1936, 1937 және 1938 жылдары Канадада өтті. 1937 жылғы отырыстар Гарви жүргізген африкалық философияның алғашқы курсын енгізумен ерекшеленді. Гарви 1940 жылдың қаңтарында ауырып, 1940 жылдың 10 маусымында қайтыс болды. UNIA мүшелері бүкіл әлемде оның құрметіне аза тұту рәсімдеріне, естелік шараларға және шерулерге қатысты. Бас хатшы Этель Коллинз Гарвиге жаңа президент тағайындалғанша, Нью-Йорктен UNIA істерін уақытша басқарды. 1940 жылдың маусымында өткен комиссарлардың төтенше кеңесінде Огайо штатынан комиссар және африкалық философия курсын бітірген Джеймс Р. Стюарт оның ізбасары болып тағайындалды. Соңынан UNIA Бас кеңсесі Нью-Йорктегі уақытша кеңсесінен Кливлендке көшірілді. 1940 жылдың қазан айында «Жаңа Негр Әлемі» Кливлендтен жариялана бастады. 1942 жылы Кливлендте өткен халықаралық конгрестен кейін, наразы мүшелердің оңалту комитеті қыркүйек айында Нью-Йоркте өткізілді.
Монровиядағы бас ұйым
1949 жылы Стюарт Либерияның Монровия қаласына көшіп барды. Ол Либерия азаматтығын қабылдап, UNIA-ның Бас басқармасын сол жерге көшірді. 1964 жылы қайтыс болғанға дейін ол қауымдастықты Бас президент ретінде басқара берді. Стюарт және оның отбасының барлығы елдің ішкі аймақтарына көшіп, Либерияның Бонг округіндегі Гбандела қаласында қоныстанды. Олар сол жерде аурухана, мектеп және шаруашылық құрды. 1964 жылы Стюарт рактан қайтыс болғаннан кейін Бас басқарма Монровиядан Огайо штатының Янгстаун қаласына көшірілді, онда Джеймс А. Беннетт басшылықты қабылдады. 1968 жылы Беннетті Вернон Уилсон алмастырды. 1975 жылы Бас президент Уилсон қайтыс болғаннан кейін Мейсон Харвгрейв келесі Бас президент болды. Харвгрейв 1987 жылдың тамызында АҚШ Конгресінің тыңдауында Маркус Гарвиге пошта арқылы алаяқтық жасады деген айыптаманы жою туралы мәселеге қатысты куәлік берді. Сот комитетінің қорытындысы бойынша Гарви оған тағылған айыптардан кінәсіз деп танылды. Комитет оның сол кездегі Американың әлеуметтік жағдайына байланысты бұрын кінәлі деп табылғанын анықтады, бірақ қайтыс болған адамды ақтауға заңдық негіз болған жоқ. 1988 жылы Бас президент Харвгрейв қайтыс болғаннан кейін оның барлық құжаттары мен Бас басқарма материалдары Огайо штатының Кливленд қаласындағы Батыс резервтік тарихи қоғамына сақтауға берілді. 1988 жылдан бүгінгі күнге дейін Клео Миллер кіші Бас президент лауазымын иеленіп келеді.
Негізгі дереккөздер
Хилл, Роберт А., ред. Маркус Гарви және Универсалды негрлерді жақсарту қауымдастығының құжаттары. 1–7 томдық (Калифорния университетінің баспасы, 1984).