Кіріспе

Француздық сарбаз (1929–2007)

Роберт Денард (туған Гилберт Бургео; 7 сәуір 1929 – 13 қазан 2007) – француз сарбазы және жалдамалы. Ол Комор аралдарының екі рет де-факто әскери басшысы болды, алғаш рет 1978 жылдың 13 мамырынан 1989 жылдың 15 желтоқсанына дейін, ал тағы да қысқа уақытқа – 1995 жылдың 28 қыркүйегінен 5 қазанына дейін қызмет етті. Кейде Gilbert Bourgeaud және Saïd Mustapha Mhadjou деген лақап аттармен белгілі болған ол «Франсафриканы» қолдау үшін түрлі жұмыстар атқарғаны үшін танымал болды. «Франсафрика» – Францияның Африкадағы бұрынғы отарларындағы ықпал ету аймағы. Алжир соғысында француз әскери-теңіз флотында қызмет еткен, коммунизмге қарсы болған Денард 1960 жылдары Катанганың бөлінуіне қатысып, кейіннен Конго, Ангола, Родезия (қазіргі Зимбабве) және Габон сияқты көптеген африкалық елдерде жұмыс істеді. 1975 және 1995 жылдар аралығында Комор аралдарында төрт төңкеріс жасауға қатысты. Оның оқиғалары Франция мемлекетінің тікелей қолдауына ие болды деп саналады, тіпті 1981 жылы Франция Социалистік партиясының үміткері Франсуа Миттеран сайланғаннан кейін де, Франция саясатының Африкадағы орташа өзгерістеріне қарамастан. Денард 1952 жылдан 1957 жылға дейін Мароккодағы отарлық полиция қызметкері болып жұмыс істеді. Ол Парижде кір жуғыш машиналардың демонстраторы болып жұмыс істеді. 1954 жылы ол Индокитай соғысын аяқтау және Марокко, Тунис және Алжирден шығу туралы келіссөздер жүргізген Радикалдық социалистік партияның солшыл мүшесі, премьер-министр Пьер Мендес Франсқа қарсы қастандық жасауға тырысқаны үшін айыпталып, 14 ай түрмеде отырды. Коммунизмге қарсы күрескен Денард өз атынан да, француз мемлекетінің атынан да көптеген отарлыққа қарсы қақтығыстарға қатысты. Түрмеден босағаннан кейін ол Алжирдегі соғыс кезінде француз құпия қызметіне жұмыс істеді. Денард 1966 жылдың шілдесінде Цомбе атынан Катанга сепаратистерімен сепаратистік көтеріліске қолдау көрсетуге көмектесті. Бір жылдан кейін Денард Жан Шрамм және Джерри Пурен басқарған Катанга сепаратистерімен және бельгиялық жалдамалылармен бірге Конгоның шығысында Моиз Тшембе билікке қайтару үшін көтеріліс ұйымдастырды. Көп ұзамай бүлікшілер Букавуда қоршалып қалды. Денард алғашқы көтерілісте жараланды және ауыр жарақат алғандармен бірге Родезияға ұшып кетті. 1968 жылдың қаңтарында ол Букавудан қашуға көмектесу үшін жүз велосипедпен Катангаға шабуыл жасады. Денард 1960 жылдардың аяғында Нигериядағы азаматтық соғыс кезінде Биафрада жалдамалы әрекеттерге қатысты. 1968 жылдан 1978 жылға дейін ол Габон үкіметін қолдап жұмыс істеді және Африкада француз үкіметі атынан әскери іс-қимылдарды жүргізуге дайын болды. Ол 1970 жылы Гвинеяға қарсы рейдке қатысқан болуы мүмкін. 1977 жылы ол Бенинде (Кревет операциясы немесе Шримп операциясы) Бенин Халық Республикасының президенті Матье Кьерэкуге қарсы сәтсіз төңкеріс жасауға тырысты. Жак Фокарт төңкеріске қатысқан жоқ деп мәлімдесе де, оны Гнассингбе Эядема (Того), Гуфуэ Бойни (Кот-д’Ивуар), Омар Бонго (Габон) және Хасан II (Марокко) қолдағанын мойындады. 1978 жылдың 13 мамырында 43 адамымен Комор аралдарына оралып, социалистік саясатқа бет бұрған президент Али Солихаға қарсы төңкеріс жасады. Солихи 1978 жылдың 29 мамырында жағдайы түсініксіз қаза тапты. Солихинің «қашуға тырысқанда атып өлтірілгені» туралы ресми мәлімдемеге көпшілік сенбеді. Денардтың көмегімен Ахмед Абдалла президенттікке қайта келді. Он бір жыл бойы (1978 жылдан 1989 жылға дейін) Денард Франциядағы Медок аймағында 1989 жылы президент Ахмед Абдалланы өлтіргені үшін сотталуын күтті. Өзінің лейтенанты Доминик Малакриномен бірге ол 1999 жылдың мамыр айында 1989 жылғы төңкерістегі рөлі үшін айыптауларға тап болды, онда француз прокуратурасының мәлімі бойынша, президент Ахмед Абдалла Денардтың бұйрығымен өлтірілді, өйткені ол Денардты президенттік күзет басшысы лауазымынан алуға ниеттенген. Прокуратура Ахмед Абдалла 1989 жылдың 26 қарашасы күні түнде Денердтің бұйрығымен оның сарайына жасалма шабуыл кезінде атылғанын мәлімдеді. Бірақ сотқа бірнеше күн қалғанда Абдалланың отбасы өздерінің ісін тоқтатты, соңында Денард пен Доминик Малакрино дәлелдердің жетіспеуіне байланысты ақталды. Кейін президент Мохамед Таки Абдулкарим Денардтың Комор аралдарына оралуын қабылдамайтынын мәлімдеді.

1995 жылғы төңкеріс және соңынан сот

1995 жылдың 27 қыркүйегінде Денард Комор аралдарында төртінші төңкеріс операциясы – «Каскари» операциясын бастады. Денард президент Саид Мохамед Джохарға, Абдалланың ізбасарына қарсы төңкеріс жасауға тырысып, 33 адаммен бірге «Зодиак» надуынатын қайықтармен Комор аралдарына қонды. 4 қазанда Франция мен Комор аралдары арасындағы келісімге сәйкес француз әскері бұл әрекетке тоқтатты. Француз үкіметі Денардты және оның жалдамалыларын ұстау үшін экспедициялық күш жіберді. 300-ден астам қарулы коморлықтардың соғысуға дайын тұрғанымен және пулеметтік бекеттер құрылғанына қарамастан, Денард бір оқ атпай басылды. Денард Францияның DGSE құпия қызметімен Францияға жеткізіліп, он ай бойы Париж түрмесінде қамауда болды. Сотта оның қорғанына бұрынғы голлист саясаткерлері, оның ішінде Шарль Паскуа сөз сөйледі.

Кейінгі сот процестері мен өлімі

2001 жылы Верона қаласындағы итальяндық адвокат Гидо Папалия Денарды итальяндық оңшыл қозғалыс арқылы (Франко Нероцци арқылы) Комор аралдарына оралуына қарсы болған қазіргі президент полковник Азали Ассуманиге қарсы төңкеріс жасау үшін жалдамалы әскерлерді тартуға тырысқаны үшін сотқа берді. 2006 жылдың 9 наурызында адвокат Оливье Брей 1995 жылы «Эскази» кодосымен Саид Мохамед Джохарға қарсы жасалған төңкеріс үшін бес жыл түрме жазасын, ал оның 26 серігіне бір жылдан төрт жылға дейін түрме жазасын сұрады. Үш апталық сот процесінде Денер мен оның серіктері француз билігінің ықпалымен әрекет еткенін сотқа жеткізуге тырысты. Доминик Малакрино Элизе сарайындағы Африка бөлімінің басшысы Жаку Фокарттың Денерге «көптеген телефон соққандығы» туралы айтты. Тағы бір күдікті Эммануэль Поше Денердің Францияның сыртқы барлау қызметі DGSE арнайы күштерінің жоғары лауазымды шенеуніктермен қолдауға ие болғанын мәлімдеді. Тағы бір күдікті Оливье Фенето бұрын DGSE-нің «әрекет ету қызметінде» болғанын мәлімдеді. 9 наурызда Денердің адвокаты 2005 жылғы қазан айының соңында Комор газетіне берген сұхбатында, француз билігі ұсынған француз офицері капитан Рубистің «төңкеріс туралы білгенін» айтқан бұрынғы президент Джохардың мәлімдемелерін ұсынды. 2006 жылғы маусымда Альцгеймер ауруынан зардап шеккен Денер «қылмыс жасауға ниеттенген топқа қатысқандығы» үшін кінәлі деп танылды және бес жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Сот барысында 1995 жылы Саид Джохарға қарсы төңкерісте француз құпия қызметінің рөлі мойындалды, бірақ жалдамалы әскерлерді кінәсінен ақтау үшін жеткілікті деп табылған жоқ. Алайда, француз билігінің төңкеріс әрекеті туралы білуі соттың қатаң түрме жазасын тағайындамауының себептерінің бірі болды. Бірақ денсаулығының нашарлығына байланысты ол жазасын өтеген жоқ. 2011 жылы оның өмірі «Мистер Боб» фильмінің негізі болды.

Діндік наным-сенімдер

Католик болып дүниеге келген Денард Мароккода яһудий дініне, содан кейін Комор аралдарында ислам дініне, ал соңында қайтадан католицизмге ауысты. Оның қоштасу рәсімі Париждегі Сент-Франсуа Ксавье шіркеуінде болды.