Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Айдан келген метеорит — Айдан пайда болғаны белгілі метеорит. Метеорит Айға түскен жағдайда, ол әдетте Айдың уақытша құбылысы ретінде жіктеледі.
Meteorite that originated from the Moon
A lunar meteorite is a meteorite that is known to have originated on the Moon. A meteorite hitting the Moon is normally classified as a transient lunar phenomenon.
Ашылу
1982 жылдың қаңтар айында Антарктидаға ANSMET бағдарламасы бойынша экспедиция жүргізген Джон Шутт ерекше метеорит тапты. Ұзақ өтпей, қазіргі Allan Hills 81005 деп аталатын метеорит Вашингтон қаласына жіберілді, онда Смитсондар институтының геохимігі Брайан Мейсон бұл үлгінің басқа белгілі метеориттерден өзгеше екенін және Аполлон бағдарламасымен Айдан әкелінген кейбір тау жыныстарына ұқсайтынын анықтады. Бірнеше жылдан кейін жапон ғалымдары 1979 жылғы Антарктидадағы экспедиция кезінде Айдағы метеоритті – Ямато 791197 метеоритін тапқанын хабарлады. 2019 жылға дейін 371 ай метеориті табылды, бұл, мүмкін, 30-дан астам жекелеген метеорит құлауын көрсетеді (яғни, көптеген тастар бір метеороидтың "жұпталған" сынықтары). Жалпы массасы зор. Метеориттер мен Аполлон миссияларымен Айдан әкелінген үлгілердің минералогиялық, химиялық және изотоптық құрамын салыстыру арқылы Айдың шығу тегі анықталады.
In January 1982, John Schutt, leading an expedition in Antarctica for the ANSMET program, found a meteorite that he recognized to be unusual. Shortly thereafter, the meteorite now called Allan Hills 81005 was sent to Washington, DC, where Smithsonian Institution geochemist Brian Mason recognized that the sample was unlike any other known meteorite and resembled some rocks brought back from the Moon by the Apollo program. Several years later, Japanese scientists recognized that they had also collected a lunar meteorite, Yamato 791197, during the 1979 field season in Antarctica. as of 2019, 371 lunar meteorites have been discovered, perhaps representing more than 30 separate meteorite falls (i. e., many of the stones are "paired" fragments of the same meteoroid). The total mass is more than
Lunar origin is established by comparing the mineralogy, the chemical composition, and the isotopic composition between meteorites and samples from the Moon collected by Apollo missions.
Жерге көшіру
Ай метеориттерінің көпшілігі Айдан бірнеше километр диаметрлі немесе одан кішігірек ай кратерлерін жасаған соққылардың нәтижесінде ұшырылады. Ай метеориттерінің пайда болған жері анықталған жоқ, бірақ Айдың жақын жағындағы Лаланд соққы кратерінен Сайх әл Ухаймир 169 аномалды ай метеориті шыққан деген болжам бар. Асыл газдарды өлшеу арқылы белгіленген ғарыштық сәулелерге ұшырау тарихы, барлық ай метеориттерінің соңғы 20 миллион жылда Айдан ұшырылғанын көрсетті. Көпшілігі соңғы 100 мың жылда Айдан кеткен. Айдан ұшырылғаннан кейін, көптеген ай денелері Жердің айналасындағы орбитаға енеді және Жердің гравитациясына түседі. Айдан ұшырылған кейбір денелер Күннің айналасындағы орбитаға шығады. Бұл денелер ғарышта ұзақ уақыт сақталады, бірақ ақырында Жердің орбитасын кесіп, жерге түседі.
Most lunar meteorites are launched from the Moon by impacts making lunar craters of a few kilometers in diameter or less. No source crater of lunar meteorites has been positively identified, although there is speculation that the highly anomalous lunar meteorite Sayh al Uhaymir 169 derives from the Lalande impact crater on the lunar nearside. Cosmic ray exposure history established with noble gas measurements have shown that all lunar meteorites were ejected from the Moon in the past 20 million years. Most left the Moon in the past 100,000 years. After leaving the Moon, most lunar meteoroids go into orbit around Earth and eventually succumb to Earth's gravity. Some meteoroids ejected from the Moon get launched into orbits around the Sun. These meteoroids remain in space longer, but eventually intersect the Earth's orbit and land.
Ғылыми маңызы
Үлгілер жиналған барлық алты Аполлон миссиясы Айдың орталық жақын бетіне, кейіннен Ай іздеуші миссиясы геохимиялық аномалия екенін көрсеткен аймаққа қонды. Керісінше, көптеген Ай метеориттері Айдың кездейсоқ үлгілері болып табылады және осы себепті Аполлон үлгілеріне қарағанда Ай бетін жақсырақ көрсетеді. Мысалы, Ай метеориттерінің жартысы Айдың алыс жағындағы материалдан алынған болуы мүмкін. 1982 жылы Айдан алғашқы метеорит табылған кезде, бұрын табылған басқа да ерекше метеориттердің Марстан келгені жөнінде де болжамдар айтылды. Жердегі Ай метеориттерінің анықталғандығы Марстағы метеориттердің соққысынан планетадан тау жыныстарының ұшып шығуы мүмкін деген гипотезаны растады. Сондай-ақ, Ай бетінде "жер метеориттерін" табу мүмкіндігі туралы да пікірлер бар. Бұл өте қызықты болар еді, себебі осы жағдайда Жерде 3,9 миллиард жылдан астам бұрын пайда болған және Жердегі геологиялық процестердің салдарынан жойылған тастар Айда сақталып қалған болуы мүмкін. Осылайша, кейбір ғалымдар Жерден шыққан ежелгі тау жыныстарын іздеу үшін Айға жаңа миссиялар ұсынады.
All six of the Apollo missions on which samples were collected landed in the central nearside of the Moon, an area that has subsequently been shown to be geochemically anomalous by the Lunar Prospector mission. In contrast, the numerous lunar meteorites are random samples of the Moon and consequently provide a more representative sampling of the lunar surface than the Apollo samples. Half the lunar meteorites, for example, likely sample material from the farside of the Moon. At the time the first meteorite from the Moon was discovered in 1982, there was speculation that some other unusual meteorites that had been found originated from Mars. The positive identification of lunar meteorites on Earth supported the hypothesis that meteoroid impacts on Mars could eject rocks from that planet. There are also speculations about the possibility of finding "Earth meteorites" on the surface of the Moon. This would be very interesting because in this case stones from Earth older than 3.9 billion years, which are destroyed on Earth by various geological processes, may have survived on the Moon. Thus some scientists propose new missions to the Moon to search for ancient rocks from Earth.
Байқау тарихы
Жаңадан табылған мың метеориттің шамамен біреуі айлық метеорит болып табылады, ал метеориттердің басым көпшілігі астероид белдеуінен келеді. 19 ғасырдың басында көптеген ғалымдар Жерге түсетін барлық метеориттердің Айдан келгеніне сенген. Бүгінде бұл пікірді ғалымдардың аз ғана бөлігі қолдайды, бірақ тектиттердің де Айдан келгендігі және оларды айлық метеориттер деп санау керек деген теориялар бар. Дегенмен, көптеген ғалымдар мұндай теорияларды ескірген деп есептейді.
About one in every thousand newly discovered meteorites is a lunar meteorite, whereas the vast majority of meteorites are from the asteroid belt. In the early 19th century most scientists believed that all meteorites falling towards the Earth were from the Moon. Although today supported only by a minority of researchers, there are also theories that tektites are from the Moon and should therefore also be regarded as lunar meteorites. However, most scientists regard such theories as outdated.
Жеке меншік
Африка мен Оманнан жиналған Ай метеориттері, іс жүзінде, жеке меншікке қолжетімді Ай тастарының жалғыз көзі болып табылады. Өйткені, Аполлонның Айға қондыру бағдарламасы барысында жиналған барлық тастар АҚШ үкіметінің меншігінде немесе АҚШ оларды сыйлық ретінде табыс еткен басқа елдерге тиесілі. Сол сияқты, АҚШ және Жапонияның Антарктика бағдарламалары жинаған барлық Ай метеориттері келісімшарт бойынша сол үкіметтерде ғана сақталады және зерттеу мен білім беру мақсатында қолданылады. АҚШ-та Аполлон Ай тастарына қатысты тікелей заң болмаса да, АҚШ үкіметі оларды жеке тұлғаларға берген немесе сатқан ешбір жағдай тіркелген жоқ. Мәселен, 2004 жылы астронавттар мен Уолтер Кронкайтқа сыйланған, Аполлоннан әкелінген тастардан жасалған тақташалардың өзінде, NASA тастардың меншігін сақтап қалды. Луна-16 ғарыш зонды жинаған Ай тастарының көп бөлігі де жеке меншікке қолжетімді емес, алайда 1993 жылы аукционда үш кішкентай үлгі 442 500 долларға сатылды.
Lunar meteorites collected in Africa and Oman are, for all practical purposes, the only source of Moon rocks available for private ownership. This is because all rocks collected during the Apollo Moon landing program are property of the United States government or of other nations to which the U. S. conveyed them as gifts. Similarly, all lunar meteorites collected by the U. S. and Japanese Antarctic programs are, by treaty, held by those governments for research and education purposes only. Although there is no U. S. law specifically against the ownership of Apollo Moon rocks, none has ever been (or is likely to ever be) given or sold by the U. S. government to private citizens. Even in the cases of plaques containing genuine Apollo Moon rocks given in 2004 to astronauts and Walter Cronkite, NASA retained ownership of the rocks themselves. Most of the moonrocks collected by the Luna 16 probe are also unavailable for private ownership, although three tiny samples were sold at auction for $442,500 in 1993.