Кіріспе

Әскери инженерлік міндеттерді атқаратын сарбаз.

Сапер, сондай-ақ жауынгер инженері деп аталады, – бұл қорғаныстарды бұзу, жарылыстар жасау, көпір салу, мина далаларын орнату немесе залалсыздандыру, далалық бекіністерді дайындау, жолдар мен әуежайларды салу және жөндеу сияқты әртүрлі әскери инженерлік міндеттерді орындайтын жауынгер немесе сарбаз. Саперлер сонымен қатар қажет болған жағдайда уақытша жаяу әскер ретінде де қызмет етуге дайындалады. Саперлер бағынышты және одақтас күштердің қозғалысын, қорғанысын және өмір тіршілігін жеңілдетіп, қолдайды, ал жаудың күштеріне кедергі келтіреді. "Сапер" термині Ұлыбритания армиясында және Ұлттар Достастығы елдерінде, АҚШ әскерінде және басқа елдердің қарулы күштерінде қолданылады.

Саппер

Француз әскері алғаш рет қолданған мағынада сапер – қоршаушы күштерге дұшпанның қорғаныс құрылыстары мен бекіністеріне қарай жылжуға мүмкіндік беретін, қорғаушылардың мылтық немесе артиллерия оты астындағы жерге окоп қазған адам. Бұл сөз француз тіліндегі sapeur сөзінен шыққан, ол өз кезегінде saper етістігінен (бұзу, қабырғаның немесе ғимараттың астын қазу арқылы құлату) туындаған. Дұшпанның бекіністерін бұзу осылай аталды. Саптарды жаттығудан өткен саперлер немесе нұсқау алған әскерлер қазып шығарды. Қорғаныстағы армияның артиллериясының қанатын жою үшін, шабуылдаушылардың артиллериясын отқа ұшыратып, алға жылжу қажет болды. Бұл француздар сапе деп атаған нәрсе арқылы іске асырылды (архаикалық француз тілінде лопата немесе бекініс құралы деген мағынада). Вобан жасаған әдістерді пайдалана отырып, саперлер окопты дұшпан отынан сақтау үшін белгілі бір бұрышпен бастады. Алға жылжыған сайын, форттағы қорғаушыларды басып тастауға арналған артиллериялық позиция дайындалды. Содан кейін саперлер окоптың бағытын өзгертіп, қамал қабырғасына қарай зигзаг тәрізді қазды. Әрбір қадам шабуылдаушылардың артиллериясын қоршаудағы артиллерияны басып, қабырғаларды бұзуға жеткілікті жақындастырды. Жалпы айтқанда, саперлер бастапқыда бекіністерді бұзу, жеңу немесе айналып өту саласындағы мамандар болды.

Кенші

Британдық Үндістан армиясының саперлеріне қосымша "шахташы" аталымы қолданылды. Жергілікті инженерлер корпусы "саперлер мен кеншілер" деп аталды, мысалы, Royal Bombay Sappers and Miners. Бұл аталым саперлер сапты қазып бітірген соң, шайқасты одан әрі жалғастыру үшін атқаратын жұмысынан туындады. Саптар қамал мен оның артиллериясын ату қашықтығына жақындатуға мүмкіндік берді, бірақ көбінесе артиллерияның өзі қамал қабырғаларын бұза алмайтын. Инженерлер саптың ең алдыңғы тұсынан қамал қабырғасының астына дейін туннель қазып, сосын оған ұнтақ зарядтап, жақтап жіберіп, қабырғаны қиратып, шабуылдаушы жаяу әскерге жаумен бетпе-бет кездесуге жағдай жасады. Бұл өте қауіпті жұмыс болатын, көбінесе саперлер үшін өлімге соқтыратын, ал қамалға қоршау салған жау оған қарсы күшпен тойтарыс берді. Осы екі жұмыс бірімен-бірі байланысты болғандықтан және оларды бір әскер тобы атқарғандықтан, жергілікті үнді инженерлер корпусы "саперлер мен кеншілер" деп аталды.

Ұлттар Достастығы

Сапер (қысқартылған түрі – Spr) – Корольдік инженерлер корпусындағы қарапайым сарбазға баламасы. Бұл жағдай Үндістан армиясының инженерлік корпусы, Пәкістан армиясының инженерлік корпусы, Канаданың корольдік инженерлері, Австралияның корольдік инженерлері, Оңтүстік Африка армиясының инженерлік құрамасы, Ямайка қорғаныс күштерінің инженерлік полкі және Жаңа Зеландияның корольдік инженерлері үшін де осылай. "Сапер" термині 1856 жылы Корольдік саперлер мен кеншілер корпусы Корольдік инженерлер офицерлік корпусымен біріктіріліп, Корольдік инженерлер корпусын құрған кезде пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс барысында, кейбір Корольдік теңізшілер де сапер шеніне ие болды. Бұл Корольдік теңіз дивизиясының инженерлік бөлімдері үшін дәстүрге айналды.

Австралия

Бірінші дүниежүзілік соғыстың Синай және Палестина науқаны кезінде австралиялық саперлер Иордан өзенінің тарихи өткеліндегі Jisr Benat Yakub (Якоб Форды деп те аталады) көпірін жөндеді. Осы жерде кері шегінген Осман және неміс арьергард көпірдің орталық аркасын жарылқады, ал австралиялық атты дивизияға қарасты саперлер оны бес сағаттың ішінде жөндеп қайта құрды. Жеңіл атты бригадалар өзенді фордтаумен өтіп, Дамаскқа қарай Далалық атты корпустың шабуылын жалғастырғанда, саперлер 1918 жылдың 27/28 қыркүйегіне қараған түні бойы көпірді жөндеу жұмыстарын жүргізіп, дивизияның дөңгелекті көліктері мен артиллериясының 28 қыркүйекте одан өтуіне мүмкіндік жасады.

Канада

Канадалық қарулы күштерінде саперлер тұрақты әскерде де, резервтік әскерде де кездеседі. Инженерлік негізгі курсты аяқтаған жауынгерлерге сапер шені беріледі, бұл жай ғана даярланған жауынгер емес екенін көрсетеді. Канадалық саперлер соңғы тарихтағы көптеген маңызды қақтығыстарға қатысты, оның ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыс, Екінші дүниежүзілік соғыс, Корея соғысы және Ауғанстандағы соғыс. Саперлердің міндеттері: ACROW немесе Medium Girder Bridge көпірлерін салу, сондай-ақ стандартты емес көпірлер құрылысын жүргізу; кедергілер мен қорғаныс құрылыстарын салу; жаудың кедергілерін жою және тазарту, миналық соғыс; жарылғыш заттарды залалсыздандыру; кері осмостық су тазарту құрылғысын қолдана отырып, сумен қамтамасыз ету; жолдар мен әуежайларды салу және күтіп ұстау; жауынгерлік суға түсу; тактикалық бұзу; лагерь құрылысы. Саперлердің басты мақсаты – достық әскерлердің жауынгерлік далада өмір сүруін, қозғалысын және күресуін жеңілдету, ал жау әскерлеріне осы мүмкіндікті бермеу. Канадалық әскери инженерлердің ұраны – Ubique (әр жерде) – бұл Корольдік Канадалық артиллериясымен ортақ ұран.

Үндістан әскері

"Саперлер" термині инженерлік жеке санаттың атауын білдіргенімен қатар, инженерлік корпустың өзін бейресми түрде атау үшін жиынтық түрде қолданылады, сондай-ақ үш жауынгерлік инженерлік топтың бейресми атауларының құрамына кіреді, яғни Мадрас саперлері, Бенгал саперлері және Бомбей саперлері. Осы топтардың әрқайсысы шамамен жиырма батальондық инженерлік полктерден және қосымша роталық кіші инженерлік бөлімшелерден тұрады. Үш саперлік топ Шығыс Үндістан компаниясының саперлік және кенішілік бөлімдерінен, кейіннен Британдық Үндістан армиясынан пайда болған.

Израиль

Израиль қорғаныс күштерінде сапер (ивритше: פלס, palas) – негізгі жауынгерлік инженерлік дайындықтан өткен жауынгердің әскери мамандығы. Саперлердің көпшілігі Жауынгерлік инженерлік корпусының сарбаздары, бірақ жаяу әскер саперлері де бар, олар жаяу әскер бригадаларының құрамында болады және “פלחה"ן” (палчан) деп аталатын инженерлік роталарға біріктіріледі. Бұл роталар жаяу әскер бригадаларының ажырамас бөлігі болып табылады. Жауынгерлік инженерлік корпусының саперлері батальондарда ұйымдастырылған. Әрбір сапер жоғары деңгейдегі жаяу әскерлік дайындықтан өтеді, бұл оны 06 деңгейлі (רובאי 06) атқыш ретінде біліктілендіреді. Жауынгерлік инженерлік саперлер “сапер 06” (פלס 06) білігіне ие. Олар жаяу әскермен күресу, қарапайым саботаж, мина орнату және алып тастау, жарылғыш заттарды қолдану, кедергілерді жою және жолдар ашу, окоп соғысы және Израиль қорғаныс күштерінің ПУМА жауынгерлік инженерлік машинасымен жұмыс істеуде дағдылы. Жауынгерлік инженерлік командирлер “сапер 08” білігіне ие, ал жауынгерлік инженерлік офицерлер “сапер 11” білігіне ие. Екеуі де жоғары деңгейдегі саперлік мамандыққа қажетті дағдыларды меңгеру үшін қосымша дайындықтан өтеді. Израиль полициясы да бомбаларды жоюға мамандандырылған бөлімшелерді ұстайды. Барлық полиция саперлері Бейт-Шемештегі бомбаларды жою оқу орталығында 10 айлық оқу бағдарламасын аяқтауы керек, ол операциялық жаттығулар, теориялық оқу және далалық жұмысты қамтиды.

Жапон императорлық әскері (IJA)

Жапонияда Кохей ка (工兵科, 工 - "инженер" және 兵 - "әскерлер"), немесе ағылшын тілінде инженерлік бөлім, Жапон императорлық армиясының бөлімшесі (兵科) болды. Француз сапері немесе инженері жүйесін IJA-ға енгізген және «Инженерлер нұсқаулығы» (Kōhei Sōten) жазған генерал Юсаку Уэхара «жапондық Kōhei-нің әкесі» («日本工兵の父») ретінде танымал. Инженерлік бөлімнің офицерлері IJA-да артиллерия бөлімшесінің (砲兵科) офицерлерімен бірге технология мамандары саналды, бірақ ғылым немесе инженерия саласында академиялық дәрежесі бар және әскери технологияны дамытқан техникалық бөлімшесінің (技術科) офицерлерінен өзгеше болды. Таңдамал инженерлер мен артиллерия офицерлері Армияның артиллерия және инженерлік мектебінде (陸軍砲工学校) білім алды. Артиллерия және инженерлік мектептің Котока (高等科, «Жоғары курс») Армия соғыс колледжімен теңестірілді. Кейбір Котока түлектері, мысалы генерал-лейтенант Такео Ясуда, Рикугун Ингай Гакусей (陸軍員外学生) ретінде Токио императорлық университетінің инженерия және ғылым факультеттерінде оқуын жалғастырып, дипломдар алды. Ғылым мен технологияның айқын маңыздылығына байланысты, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Артиллерия және инженерлік мектеп Армия ғылым мектебі деп қайта аталды және артиллерия мен инженерлік бөлімдеріне жатпайтын офицерлер де оқыды. Инженерлік бөлімнің қатардағы қызметкерлері Армия инженерлік мектебінде (陸軍工兵学校) және басқа мектептерде білім алады.

Жапонияның жер үсті өзін-өзі қорғау күштері (JGSDF)

JGSDF Shisetsu ka (施設科, "施設" сөзбе-сөз "құрылыстар" дегенді білдіреді), немесе ағылшын тілінде инженерлік бөлім, IJA Kōhei ka-ға балама болып табылады. JSDF номенклатурасына сәйкес, бұл атау әскери ұғымдарды еске түсіретін "әскер" таңбасын қолданудан аулақ болу үшін құрастырылды. JGSDF инженерлік бөлімінің қызметкерлері JGSDF инженерлік мектебінде (陸上自衛隊施設学校) оқытылады.

Тарих

Француз инженерлер корпусы 17 ғасырдың соңында маршал Вобан басшылығымен құрылды. Оның мүшелері, егер олардың міндеті окоптар немесе қазбалар арқылы жау бекіністерін қирату болса, саперлер деп аталды, ал туннель соғысында немесе қазба жұмыстарында болса – шахтерлер деп аталды. Инженерлер корпусы екі қысқа мерзімге (1720-1729 және 1769-1793) таратылды, ал саперлер мен шахтерлер артиллерия полктерінің құрамына кірді. 1793 жылы корпус шахтерлер роталары мен саперлер батальондарына қайта ұйымдастырылды, олардың әрқайсысы белгілі бір дивизияға бекітілді. Корпустың міндеттері көбейген сайын, жауынгерлік инженерлерге қосымша атаулар берілді, мысалы, 1810 жылы корпустың логистикасына жауапты болған кондуктор (sapeur conducteur), 1810 жылы өрт сөндіруші (sapeur pompier) немесе телеграф сапері (sapeur télégraphiste). 1814 жылы шахтерлер роталары саперлер батальондарымен біріктірілді, олар өз кезегінде инженерлер полктеріне (régiments du génie) ұйымдастырылды. 1875 жылы шахтерлер мен саперлер арасындағы айырмашылық жойылды және инженерлер корпусының барлық мүшелері сапер-шахтерлер деп аталды, бірақ күнделікті қолданыста тек саперлер ғана қолданылды. 1894 жылы көпір салушылар (pontonniers) артиллерия корпусынан инженерлер корпусына ауыстырылды, осылайша sapeurs pontonniers атағы пайда болды. 1909 жылы Армия штабының инженерлік бөліміне дамып келе жатқан Әуе қызметі (Aérostation militaire) берілді, оның жеке құрамы сапер-әуеші (sapeur aérostier) деп аталды. Бұл атау 1914 жылы Әуе қызметі инженерлік бөлімнен тәуелсіздік алған кезде қолданыстан шығарылды.

Өрт сөндірушілер

Наполеон I құрған алғашқы өрт сөндіру бөлімі 1810 жылы құрылған француз императорлық гвардиясының әскери саперлік бөлімі болды. Бұл бөлімге 1810 жылдың 1 шілдесінде Париждегі Австрия елшілігінде болған қайғылы өрттен кейін Император сарайларын қорғау міндеті жүктелді. Париж өрт сөндіру қызметі (gardes pompes), азаматтық мекеме, 1811 жылдың қыркүйегінде әскери бөлім ретінде қайта ұйымдастырылып, Париж саперлік өрт сөндірушілер батальоны болды. Басқа қалалар азаматтық өрт сөндірушілер қызметтерін сақтап немесе құрды, бірақ Париж батальонының әскери шені мен ұйымдастырылуын пайдаланды. 1831 жылы Ұлттық гвардия инженерлік компаниялары өрт сөндіру қызметтерінің резервтік құрамына айналды және 1852 жылы Ұлттық гвардия таратылғаннан кейін де әскери ұйымдастырылуын сақтады. Сапер-өрт сөндіруші – Францияда азаматтық және Париж өрт сөндірушілерінің жиі қолданылатын атауы, бірақ Марсель теңіз өрт сөндіру батальоны сияқты басқа әскери өрт сөндіруші бөлімдері сапер атағын қолданбайды, себебі олардың әскери инженерлік тарихы жоқ.

Басты жолшылар

XVIII ғасырдан бері француз армиясының әрбір гранадер батальонында ізашарлардың шағын бөлімшесі болды, кейде оларды сапер-ізашарлар (sapeurs pionniers) деп атады. Олардың міндеті – жаудың атысы астында алға жылжу, жау қойған кедергілерді жою және қалған жаяу әскерге жол ашу болды. Мұндай тапсырмалардың қаупі ізашарлардың өмір сүру ұзақтығын қысқартты. Осы себепті әскер оларға сақал қоюға рұқсат беру сияқты белгілі бір жеңілдіктер берді. Сақалдары мен балталарынан басқа, олар дәстүрлі түрде былғары алжапқыштар мен қолғаптар киеді. Ізашар бөлімшелері XX ғасырдың ортасында жойылды, олардың соңғы пайда болуы 1939–1944 жылдардағы қысқа ғұмырлы Ізашар полкі болды, ол армиядағы ескі мерзімді қызметшілерді пайдаланатын әскери коммуналдық қызмет еді. Тек Шетелдік легион ғана ізашар бөлімшесін, негізінен, өкілдік міндеттері үшін сақтап қалды. Легионның қазіргі ізашар бөлімшесі Наполеон дәуірінің ізашарларының символдары – сақал, балта, былғары алжапқыш, қиылысқан балта белгісі және былғары қолғаптарды қайта енгізді. Егер Легионның шерулерін осы бөлім ашса, онда бұл әскерге "жол ашу" дәстүрін еске түсіру үшін жасалады. Ізашар бөлімшесі Легионның жаяу әскер және инженерлік полктерінен іріктелген сарбаздардан құралады.

Грекия

Грек әскерінде "механик" немесе "Инженерлер корпусы" (μηχανικό; michaniko) бар.

Португалия

Португалияда "сапер" термині әскери және азаматтық ортада қолданылады. Португалия армиясында инженерлік сапер (сападор де инженерия) – инженерлік бөлімнің, арнайы жауынгерлік инженерлік дайындықтан өткен әскери қызметшісі. Пехоталық сапер (сападор де инфантерия) – пехоталық бөлімнің ұқсас дайындықтан өткен, әдетте пехоталық батальонның жауынгерлік қолдау саперлер взводында қызмет ететін әскери қызметшісі. Ядролық, биологиялық және химиялық қаруларға маманданған инженерлік саладағы әскери қызметші – сапер NBQ (сападор NBQ). Бомбейрос сападорес ("сапер өрт сөндірушілер") – елдің ірі қалаларындағы азаматтық муниципалитеттердің кәсіби өрт сөндірушілері. Осындай типтегі ең ірі бөлімше – Лиссабон қалалық кеңесінің күтіміндегі "сапер өрт сөндірушілер полкі" (Regimento de Bombeiros Sapadores). Орман саперлері (сападорес флорестаи) – орманды тазалап, күтіп-ұстайтын, орман өрттерінің алдын алатын және олармен күресетін үкімет, жергілікті билік органдары және ірі жеке орман шаруашылығы компанияларында жұмыс істейтін мамандар.

Пәкістан әскері

Пәкістан армиясында сапер офицерлері жауынгерлік және кәдімгі инженерлік міндеттерді орындайды. Корпусты Бас инженер, генерал-лейтенант басқарады. Қазіргі Бас инженер – генерал-лейтенант Халид Асғар. Шекаралық жұмыстар ұйымы, Әскери инженерлік қызмет және Пәкістанның Геодезиялық және картографиялық қызметі корпустың құрамына кіреді. Бұл корпус бастапқыда 1780 жылдан бері Үндістан инженерлік корпусының бөлігі болған, бірақ Пәкістанның 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін қазіргі түріне келді. Содан бері ол 1965 жылғы соғыс, 1971 жылғы соғыс және Каргил соғысы сияқты барлық соғыстарға қатысты. Ол Қарақорым тас жолының Пәкістан бөлігін аяқтады. Корпус қазір "Зарб-э-Азб" операциясына қатысуда.

АҚШ әскері

АҚШ армиясында саперлер – майдан шебіндегі жаяу әскерге қолдау көрсетіп, АҚШ тарихындағы барлық соғыстарда күрескен инженерлер. Мысалы, Йорктаун шайқасынан кейін генерал Вашингтон инженерлер басшысы Луи Лебег Дюпортейдің "әскери генийінің керемет дәлелі" болған іс-әрекеттерін атап өтті. "Сапер" атағы қосымша біліктілік ретінде де беріледі. АҚШ армиясы сол иықтағы бөлімше таңбасының үстінде тұрақты тағуға рұқсат етілген төрт дағды белгісін бекітеді (Армия ережесі 670-1, 29-13 тарау, f тармақшасы). Сапер белгісімен қатар, Арнайы күштер белгісі, Рейнджер белгісі және Президенттің жүздік белгісі әскери оқудың қиын курсын сәтті аяқтаған және нақты мамандықтар мен дағдылардағы өтелуін көрсеткен сарбаздарды анықтайды. Сапер белгісін тағу үшін сарбаз Миссури штатындағы Форт-Леонард Вудта орналасқан АҚШ Армиясының инженерлік мектебі ұйымдастыратын Сапер көшбасшылар курсын бітіруі керек. Сапер көшбасшылар курсы – 28 күндік, жауынгерлік инженерлерге арналған, жетекшілік қабілетін дамытуға бағытталған, маңызды дағдыларды нығайтатын және армия бойынша қажетті озық техникаларды үйрететін қиын курс. Бұл курс сонымен қатар әскерлерді әскерге басшылық ету, жарылыс (стандартты және жедел) және тау операциялары бойынша оқыту арқылы әскери рухты нығайтуға да арналған. Курс жауынгерлік жаттығулармен және курстың барысында оқытылған жауынгерлік тәсілдер мен мамандандырылған инженерлік техниканы қолдануды бекітетін жаттығулармен аяқталады. Курсқа E-4 (P) (армия мамандары және сержантқа көтерілу тізіміндегі ефрейторлар) дейін E-7 дәрежесіндегі, кадеттер және O-3 (капитан) және одан төмен офицерлер қатыса алады. Курс негізінен АҚШ армиясы мен USMC жауынгерлік инженерлеріне арналған, бірақ бекітілген рұқсатпен барлық әскери қызметшілер қатыса алады.

ПАВН және Вьетконг

PAVN (Вьетнамның Халық Армиясы) және Вьетконг саперлері, оларды АҚШ күштері қалай атаған болса, оларды командалық бөлімшелер деп сипаттау дұрыс. Вьетнам тіліндегі đặc công сөзін сөзбе-сөз "арнайы тапсырма" деп аударуға болады. Мыңдаған арнайы даярланған элиталық жауынгерлер PAVN және Вьетконг коммандос-сапер бөлімшелерінде қызмет етті, олар тәуелсіз құрылымдар ретінде ұйымдастырылды. Басқа арнайы күштер сияқты ұрыс және шабуыл үшін тиісті жеке қару түрлері болмағандықтан, олар әрқашан табысты болмаса да, атыс қарулары емес, басқа арсеналдарымен ауыр зақым келтіре алды. Вьетнам соғысы кезінде олар әр түрлі бомбалармен, миналармен, жарылғыш заттармен, гранаталармен және тіпті болат шатыршалы миналармен қаруланды, олар ерекше қирату күшіне ие болды. Бұл әлі күнге дейін đặc công-тың негізгі қаруы болып табылады. Бұл элиталық бөлімшелер американдық/ARVN әскерлеріне қарсы рейдтер жасады және 1975 жылғы Хо Ши Мин жорығының соңғы кезеңінде алғы шепке еніп, маңызды жолдар мен көпірлерді басып алды, нысандарды қиратты, жау аумағының тереңінде орналасқан басқару және бақылау орталықтарына шабуыл жасады, АҚШ су кемелеріне жарылғыш заттарды орналастырды және PAVN-нің жылдам қимылдайтын күштерінің жылжуына көмектесті. PAVN/VC đặc công ұйымының типік схемасы диаграммада көрсетілген. Рейд күштері әдетте шабуыл тобына бөлінеді, әрқайсысы бірнеше 3-5 адамнан тұратын шабуыл ұяшықтарына жіктеледі. Жалпы алғанда, төрт операциялық эшелон болды. Вьетконг жасаған сәтті саперлік шабуылдың мысалы – "Мэри Энн" отты базасы шайқасы кезінде болды. Аз ғана саперлер күтпеген шабуылмен және тиімді үйлесіммен АҚШ-тың басым күштеріне сәтті шабуыл жасады. Шайқас "Вьетконгтың аяусыз шабуылы" деп сипатталды, олар басқару бункеріне сөмкелер лақтырды, американдықтарды ұйықтағанда пышақтады және барлық байланыс құралдарын жойды.

Осман империясы

Осман империясының Лағымшылар Ожағы (сөзбе-сөз: Сапер корпусы) деп аталатын жаяу әскер корпусы болды. Бұл жаяу әскерлер империяның көптеген қамалдарында қолданылып, жаудың бекіністері мен қорғанысын бұзды.

Құрметтер

Саппер аралы, Сент-Джозеф каналы, Алгома ауданы, Онтарио сапперлердің, әсіресе Канада Корольдік әскери колледжін бітіргендердің құрметіне аталған.

Көркем шығармаларда

1978 жылы австралиялық рок-топ Cold Chisel-дің "Khe Sanh" әнінде баяндаушы (фикциялық австралиялық армияның Вьетнам соғысының қатысушысы) "Мен жүрегімді Кхе Санх маңындағы минерлерге қалдырдым" дейді. Бірақ, тарихи Кхе Санх шайқасында болған минерлер немесе жауынгерлік инженерлер тек АҚШ, Оңтүстік Вьетнам және (қарсы) Солтүстік Вьетнам құрамаларына қарасты болды. 2008 жылы жарық көрген "Соңғы колония" ғылыми-фантастикалық романында жаудың қару-жарақтарын бұзуға арналған, ойдан шығарылған "минерлік алап" технологиясы қолданылады.

Танымал мәдениетте

Рудьярд Киплингтің "Сапперлер" (1896) поэмасы Виктория дәуіріндегі британ армиясындағы сапперлердің қызметтерінің бір бөлігін егжей-тегжейлі сипаттайды. Осы поэмаға қосымша жазбалар аталған қызметтер туралы толыққанды түсінік береді.