Жанар тау конустары – жанартаудан шыққан материалдың конус тәрізді жиналуы. Түрлері: стратокон, күл конусы, шөкей конусы. Геология, жанартаулар туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жанартау тесігінен шығарылған материалдың конус тәрізді үйіліп қалыптасқан жер бедері.
Landform of ejecta from a volcanic vent piled up in a conical shape
Жанартау конустары – ең қарапайым жанартау пішіндерінің бірі. Олар жанартау тесігінен шығарылған материалдың конус пішінде жиналуынан пайда болады, ортасында кратер болады. Жанартау конустары түрлі болып келеді, бұл жарылыс кезінде шығарылған материалдың сипаты мен өлшеміне байланысты. Жанартау конустарының түрлері: стратокондар, лава конустары, туф конустары және шлак конустары.
Volcanic cones are among the simplest volcanic landforms. They are built by ejecta from a volcanic vent, piling up around the vent in the shape of a cone with a central crater. Volcanic cones are of different types, depending upon the nature and size of the fragments ejected during the eruption. Types of volcanic cones include stratocones, spatter cones, tuff cones, and cinder cones.
Стратокон
Стратоконы – лава ағындарынан, жарылыспен атқан пирокластикалық тау жыныстарынан және цилиндр тәрізді кратердің айналасында орналасқан магмалық интрузиялардан тұратын ірі конус пішіндес жанартаулар. Қалқан тәрізді жанартаулардан айырмашылығы, олар тік беткейлі және мерзімді, көбінесе кезектесетін, жарылыстық және эффузивті атқыштармен сипатталады. Кейбіреулері кальдера деп аталатын кратерлердің күйреуінен пайда болған. Стратоконның орталық бөлігін диаметрі бірнеше километрден асатын интрузивті тау жыныстарының орталық ядросы құрайды. Бұл орталық ядроны лава ағындарының көптеген қабаттары қоршап тұрады, олардың көпшілігі брекшиаланған, сондай-ақ пирокластикалық тау жыныстары мен қайта өңделген жанартау қалдықтарының кең ауқымы бар. Типтік стратокон – субдукция аймақтарымен байланысты андезиттік және дациттік жанартау. Олар қабатты жанартау, композиттік конус, төселген жанартау, аралас типтегі конус немесе Везувий типіндегі жанартау деп те аталады. Спэттер конустары мен бөртпелері әдетте Гавай аралдарында атқан сияқты, мафикалық, өте сұйық лавалармен байланысты лава фонтандарынан қалыптасады. Лава фонтанынан ауаға шашыраған балқыған лава тамшылары жерге түскенше толығымен суынуға үлкермейді. Сәйкесінше, тамшылар таффи сияқты толық қатты болмайды, жерге түсіп, төмендегі тамшылармен бірігіп, екеуі де конус бетінен баяу ағып төмен қарайды. Нәтижесінде, спэттер бір-біріне агглютинацияланған немесе дәнекерленген спэттерден тұратын конус құрайды. Туф сақинасы – фреатикалық (гидроволькандық) жарылыстардан пайда болатын, тереңдегі магма резервуарынан құбыр арқылы жер бетіне көтерілген магмамен тікелей байланысты шағын моногендік жанартаудың бір түрі. Олар төменгі, кең топографиялық профильдермен және 25 градусқа дейін болатын көлбеу топографиялық беткейлермен сипатталады. Типтік туф сақинасының жиегін құрайтын пирокластикалық материалдардың максималды қалыңдығы әдетте жұқа, бірнеше метрден кем. Олардың жиегін құрайтын пирокластикалық материалдар негізінен салыстырмалы түрде жаңа және өзгермеген, анық және жұқа қабатталған жанартаулық толқындарынан және ауадан түскен шөгінділерден тұрады. Олардың жиектерінде кратерден атқан жергілікті тау жыныстары (негізгі жыныстар) да болуы мүмкін. Туф конустарынан айырмашылығы, туф сақинасының кратері көбінесе жер бетінен төмен қазылған. Нәтижесінде, су көбінесе туф сақинасының кратерін толтырып, атқыштар тоқтағаннан кейін көл пайда болады. Спэттер (скурия) конустарымен қатар, туф конустары және олармен байланысты туф сақиналары Жердегі ең көп таралған жанартау түрлерінің бірі болып табылады. Туф конусының мысалы – Гавайидегі Вайкикидегі Алмаз бас.
Stratocones are large cone shaped volcanoes made up of lava flows, explosively erupted pyroclastic rocks, and igneous intrusives that are typically centered around a cylindrical vent. Unlike shield volcanoes, they are characterized by a steep profile and periodic, often alternating, explosive eruptions and effusive eruptions. Some have collapsed craters called calderas. The central core of a stratocone is commonly dominated by a central core of intrusive rocks that range from around to over several kilometers in diameter. This central core is surrounded by multiple generations of lava flows, many of which are brecciated, and a wide range of pyroclastic rocks and reworked volcanic debris. The typical stratocone is an andesitic to dacitic volcano that is associated with subduction zones. They are also known as either stratified volcano, composite cone, bedded volcano, cone of mixed type or Vesuvian type volcano. Spatter cones and spatter ramparts are typically formed by lava fountaining associated with mafic, highly fluid lavas, such as those erupted in the Hawaiian Islands. As blobs of molten lava, spatter, are erupted into the air by a lava fountain, they can lack the time needed to cool completely before hitting the ground. Consequently, the spatter are not fully solid, like taffy, as they land and they bind to the underlying spatter as both often slowly ooze down the side of the cone. As a result, the spatter builds up a cone that is composed of spatter either agglutinated or welded to each other. A tuff ring is a related type of small monogenetic volcano that is also produced by phreatic (hydrovolcanic) explosions directly associated with magma brought to the surface through a conduit from a deep seated magma reservoir. They are characterized by rims that have a low, broad topographic profiles and gentle topographic slopes that are 25 degrees or less. The maximum thickness of the pyroclastic debris comprising the rim of a typical tuff ring is generally thin, less than to thick. The pyroclastic materials that comprise their rim consist primarily of relatively fresh and unaltered, distinctly and thin bedded volcanic surge and air fall deposits. Their rims also can contain variable amounts of local country rock (bedrock) blasted out of their crater. In contrast to tuff cones, the crater of a tuff ring generally has been excavated below the existing ground surface. As a result, water commonly fills a tuff ring's crater to form a lake once eruptions cease. Next to spatter (scoria) cones, tuff cones and their associated tuff rings are among the most common types of volcanoes on Earth. An example of a tuff cone is Diamond Head at Waikīkī in Hawaii.
Кескерт пішіні
Шайыр конустары, сондай-ақ шөгінді конустар және сирек кездесетін шөгінді үйінділері деп аталатын бұл конустар – кішкентай, тік беткейлі жанартау конустары. Олар еріген пирокластикалық фрагменттерден, мысалы, жанартау клинкерлері, шайыр, жанартау күлі немесе шөгінді сияқты бос материалдан құралған. Олар жарылғыш жарылыстар немесе лава фонтандарынан пайда болған еріген пирокластикалық қалдықтардан тұрады. Газға толы лава күшпен ауаға шашырылғанда, ол ұсақ бөлшектерге бөлініп, қаттыланып, шайыр, клинкер немесе шөгінді түрінде конус төңірегіне құлайды, көбінесе симметриялық пішінде; еңісі 30 және 40 градус аралығында; және жер бетінде дерлік дөңгелек пішінде болады. Көптеген шайыр конустарының шамасы жоғарғы бөлігінде кратер тәрізді ойысқа ие. Шайыр конустары көбінесе ірі базальттық жанартаулық алқаптарда оқшауланған конустар түрінде кездеседі. Олар күрделі туф сақинасы және маар кешендерімен байланысты ұялы кластерлерде де кездеседі. Сонымен қатар, олар күрделі қалқан және стратовулкандардағы паразиттік және моногенетикалық конустар ретінде де жиі кездеседі. Әлем бойынша, шайыр конустары континенттік ішкі пластиналық жанартаулық алқаптарда кездесетін ең көп таралған жанартаулық жер пішіні болып табылады, сондай-ақ кейбір субдукциялық аймақтарда да кездеседі. 1943 жылдың 20 ақпанында жүгері егісінде пайда болған мексикалық шайыр конусы Парикутин және АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Солтүстік Аризонадағы Күн бату кратері – шайыр конустарының классикалық мысалдары. Сондай-ақ, Нью-Мексиконың Петроглиф ұлттық ескерткішінде табылған ежелгі жанартау конустары да бар. Олисей Коллес және Гидраотс Хаосы шайыр конустары деп саналады. Шайыр конустары, әдетте, Парикутин сияқты бір рет ғана атқылайды. Сондықтан олар моногенетикалық жанартаулар деп есептеледі және олардың көпшілігі моногенетикалық жанартаулық алқаптарды құрайды. Шайыр конустары әдетте, белсенділігін тоқтамас бұрын өте қысқа мерзім ішінде белсенді болады. Олардың атқылау мерзімі бірнеше күннен бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін. Байқалған шайыр конус атқылауларының 50% 30 күннен аз, ал 95% бір жыл ішінде тоқтаған. Мысалы, Парикутиннің атқылауы 1943 жылдан 1952 жылға дейін тоғыз жылға созылды. Олар сирек жағдайда екі, үш немесе одан да көп рет атқылайды. Кейінгі атқылаулар әдетте, бірнеше шақырым қашықтықта және 100 жылдан 1000 жылға дейінгі уақыт аралығында жаңа конустарды құрайды. Жанартаулық алқап ішінде атқылаулар миллион жылға дейін жалғаруы мүмкін. Атқылау тоқтағаннан кейін, шайыр конустары біріктірілмегендіктен, қосымша атқылаулар болмаса, тез эрозияға ұшырайды.
Cinder cones, also known as scoria cones and less commonly scoria mounds, are small, steep sided volcanic cones built of loose pyroclastic fragments, such as either volcanic clinkers, cinders, volcanic ash, or scoria. They consist of loose pyroclastic debris formed by explosive eruptions or lava fountains from a single, typically cylindrical, vent. As the gas charged lava is blown violently into the air, it breaks into small fragments that solidify and fall as either cinders, clinkers, or scoria around the vent to form a cone that often is noticeably symmetrical; with slopes between 30 and 40°; and a nearly circular ground plan. Most cinder cones have a bowl shaped crater at the summit. Cinder cones most commonly occur as isolated cones in large basaltic volcanic fields. They also occur in nested clusters in association with complex tuff ring and maar complexes. Finally, they are also common as parasitic and monogenetic cones on complex shield and stratovolcanoes. Globally, cinder cones are the most typical volcanic landform found within continental intraplate volcanic fields and also occur in some subduction zone settings as well. Parícutin, the Mexican cinder cone which was born in a cornfield on February 20, 1943, and Sunset Crater in Northern Arizona in the US Southwest are classic examples of cinder cones, as are ancient volcanic cones found in New Mexico's Petroglyph National Monument. Ulysses Colles and Hydraotes Chaos are argued to be cinder cones. Cinder cones typically only erupt once like Parícutin. As a result, they are considered to be monogenetic volcanoes and most of them form monogenetic volcanic fields. Cinder cones are typically active for very brief periods of time before becoming inactive. Their eruptions range in duration from a few days to a few years. Of observed cinder cone eruptions, 50% have lasted for less than 30 days, and 95% stopped within one year. In case of Parícutin, its eruption lasted for nine years from 1943 to 1952. Rarely do they erupt either two, three, or more times. Later eruptions typically produce new cones within a volcanic field at separation distances of a few kilometers and separate by periods of 100 to 1,000 years. Within a volcanic field, eruptions can occur over a period of a million years. Once eruptions cease, being unconsolidated, cinder cones tend to erode rapidly unless further eruptions occur.