Кіріспе

Ағылшын грамматикалық құрылысы. Ағылшын тіліндегі бөлінген инфинитив – грамматикалық құрылым, онда үстеу немесе үстеу тіркесі дәстүрлі түрде «толық инфинитив» деп аталатын, бірақ қазіргі лингвистикада «to infinitive» (мысалы, to go) деп белгілі болатын «to» және «инфинитив» бөліктерін бөліп тұрады. Ағылшын тілінің эстетика тарихында, оның кең таралғандығына қарамастан, бөлінген инфинитив көбінесе сынға ұшыраған. «Жұлдыз жолы» телесериалының басындағы «бұрын ешбір адам бармаған жерге батыл бару» деген мәшһүр мысал бар, онда «батыл» деген үстеу «to go» толық инфинитивін бөліп тұр деп есептелді. Бірнеше сөздер «to infinitive» құрамын бөліп тұруы мүмкін, мысалы: «Халық саны келесі он жылда екі еседен астамға өсуі күтілуде». 19 ғасырда кейбір тіл біліміндегі норматившілдер бөлінген инфинитивті қолдануға тыйым салуға тырысты, және осыдан туған қайшылық мәдени тұрғыдан маңызды болды. Бұл құрылым әлі де пікір-таластарға себеп болып тұр, бірақ қазіргі ағылшын тілінің нұсқаулықтары оған қарсылық білдіруді көбінесе тоқтатты. «Бөлінген инфинитив» термині қазіргі лингвистикада кеңінен қолданылмайды. Кейбір тіл білімі мамандары «to infinitive» тіркесін «толық инфинитив» деп атаудың мәні бар ма, және демек, инфинитивтің «бөлінуі» мүмкін бе деген сұрақ қояды.

Шығармашылық теориялар

Орта ағылшын тілінде осы құрылымның неліктен дамығанын, немесе қазіргі ағылшын тілінде неге осылай күшті жанданағанын анықтау қиын болғанымен, бірнеше теориялар ұсынылған.

Терминнің пайда болуы

Тек 19 ғасырдың соңында ғана осы құрылымды сипаттау үшін терминология пайда болды. "Бөлінген инфинитив" терминінің ең алғашқы қолданылуы 1890 жылға дейін жетеді. Қазір сирек кездесетін "жарылған инфинитив" 1893 жылдан бастап куәландырылған, 1890-жылдары ол қысқа мерзімге көбірек қолданылған термин болды, бірақ 1905 жылдан кейін дерлік жоғалып кетті. "Инфинитивті бөлу" сөйлемі 1887 жылға дейін барады, бірақ басқаша терминология ұсынылмаған.

Даудың тарихы

Кейде бөлінген инфинитивтерге тыйым салу Ренессанс дәуірінен бастау алады деп айтылса да, 18 ғасыр ғалымы Роберт Лоут осы ереженің авторы ретінде жиі көрсетіледі. Алайда, мұндай ереже Лоуттың еңбектерінде табылмаған және 19 ғасырға дейін ешбір мәтінде кездеспеген. Бөлінген инфинитивтерге қарсы алғашқы пікірді 1803 жылы америкалық Джон Комли білдірген болуы мүмкін. Инфинитивтің префиксін етістіктен ажырату практикасы білімсіз адамдардың арасында жиі кездеседі. Осы мәселеге қатысты ереже бұрын берілгенін білмеймін. Дегенмен, бөлшектің етістіктен ажыратылмауы жақсы авторлар арасында кең таралған және біркелкі, ал ерекшеліктері сирек. Сондықтан, мен ұсынатын ереже, көптеген ережелер сияқты, дәл болып табылады және тәжірибесіз жазушыларға пайдалы болуы мүмкін. Ол былай: инфинитив режиміндегі етістіктің алдында тұратын TO бөлшегін, етістіктен немесе басқа сөзден немесе сөз тіркесінен ажыратуға болмайды. Алайда, бөлшек етістіктен бірден бұрын немесе етістіктен кейін орналасуы керек. 1840 жылы Ричард Тейлор да бөлінген инфинитивтерді «жағымсыз әсер» деп айыптаса, 1859 жылы Соломон Барретт кіші оларды «жалпы қателік» деп атады. Алайда, бұл мәселе Генри Альфорд 1864 жылы «Патшайымның ағылшын тілі үшін тілек» еңбегінде сөз қозғағанға дейін көпшілік назарына ілікпеді: «Бір тілші инфинитивтің белгісі мен етістіктің арасына қосымша сөз енгізуді жеке тәжірибесі ретінде қорғайды. Мысал ретінде «ғылыми тұрғыдан түсіндіру үшін» келтіреді. Бірақ мұндай тәжірибе ағылшын тілінде сөйлейтін және жазатын адамдарға мүлдем беймәлім. Менің ойымша, инфинитивтің «to» деген бөлшегін етістіктен ажырамас деп қарастырамыз. Егер бізде «ғылыми тұрғыдан түсіндіру үшін» және «түсіндіру үшін ғылыми тұрғыдан» екі нұсқаның бірінен таңдау болса, жалпы қолданысқа қарсы келудің қажеті жоқ. Басқалар да соңынан ерді, олардың ішінде Баше (1869 ж.) («Инфинитивтің «to» бөлшегі етістіктен ажырамас»), Уильям Б. Ходжсон (1889 ж.) және Рауб (1897 ж.) (««to» белгісін инфинитивтің қалған бөлігінен аралық сөзбен бөлуге болмайды») болды. Бұл билік өкілдері бөлінген инфинитивті айыптағанда, басқалары оны қолдады: Браун (1851 ж.) (кейбір грамматиктер оны сынға алды және ол басқа нұсқалардан гөрі әдепсіз болғанымен, кейде айқын болды), Холл (1882 ж.), Онайонс (1904 ж.), Йесперсен (1905 ж.) және Фаулер мен Фаулер (1906 ж.). Кейбір грамматиктердің қорғауына қарамастан, 20 ғасырдың басында бұл тыйым баспасөзде берік орнатылды. 1907 жылы «Корольдің ағылшын тілі» басылымында Фаулер ағайындылары былай деп жазды: ««Бөлшек» инфинитив журналистердің санасына соншалықты әсер еткендіктен, жаңадан бастағандарға инфинитивтерін бөлуге тыйым салудың орнына, оларды жақсы жазушы мен жаман жазушының айырмашылығын бөлуге немесе бөлуге болмайды деген қызықты ырым-жырымға қарсы ескерту керек». Мектеп жүйесінде оған қарсылық күшті болды. 1983 жылы ағылшын тілінің грамматикасы туралы бағдарламада BBC тілшісі былай деді: «Ескі буын ағылшын тілінің грамматикасына соншалықты мән беруінің себебі – егер біз ережелерді сақтамасақ, қатаң жазаланатынбыз! Бір бөлінген инфинитив – бір соққы, екі бөлінген инфинитив – екі соққы, және т.б. Нәтижесінде, талқылау мәселенің нақтылығына қарамастан, құмарлыққа ұшырады. 1960 жылға дейін бөлінушілер мен қарсы бөлінушілер арасында жиі ұрыс-керіс болды. Джордж Бернард Шоу бөлінген инфинитивті қолдаған жазушыларды қолдап газеттерге хат жазды, ал Реймонд Чандлер «Атлантик» редакторына Чандлердің бөлінген инфинитивтерін түзетуге тырысқан редакторға шағымданды: «Айтпақшы, сіздің дәлелдемелеріңізді оқыған пуристке менің құттықтауымды жеткізе аласыз ба және оған немесе оған швейцариялық қызметші сөйлегендей, мен де бөлінген инфинитивті бөліп жазғанымды айтсаң, Құдай қадір тұтады, мен оны бөліп тастадым, сондықтан ол бөлінген болып қалады, мен өзімнің аздап сауатты синтаксисімнің ақбарлы тегістігін бар-ауыздың тіліндегі бірнеше сөзбен үзіп тастағанда, бұл ашық көзбен, тыныш және зейінмен жасалады. Бұл әдіс мүлдем дұрыс емес шығар, бірақ менде тек қана осы әдіс бар». 1960 жылдан кейінгі билік өкілдері бөлінген инфинитивті қабылдауға бейімділік танытады. Фоллетт «Modern American Usage» (1966 ж.) кітабында былай деп жазады: «Бөлінген инфинитивтің жақсы құрамында өз орны бар. Ол сөзді анық және дұрыс бастағанда ғана қолданылуы керек». Фаулер (Гауэрстің қайта қаралған екінші басылымы, 1965 ж.) шексіздерді бөлуден бас тартудың салдары туралы мысал келтіреді: «Кеңес Одағының экономикалық жетістіктерін бағалаудағы ең үлкен қиындық – олардың өкілдері оларды абсурдты түрде жоғары бағалауға тырысады. Нәтижесінде, келуші оларды нашар бағалауға бейім». Сұрақ туындайды: «Шексізді бөлуден қорқудың салдарынан жазушы «абсурдты» және «нашар» деген сөздерді дұрыс етістіктерге қосып қойды ма, және егер ол оларды ырғағын бұзбастан екі инфинитивті де дұрыс бөліп жаза алмаса, жақсырақ болар ма еді?» Бернштейн (1985 ж.) инфинитивтерді әрқашан бөлуге болмаса да, мұндай бөлу сөйлемді жақсартатын жағдайларда бөлуге болатынын айтады: «Түзетуші сөз өзі түзетуге тиіс сөзден бұрын орналасуы керек. Сондықтан, инфинитивті түзетуші сөзді «to» сөзінен кейін орналастыру керек». Бернштейн былай деп жалғастырады: «Курменің бөлінген инфинитивтің көбінесе жақсарту екенін айтуы даусыз». Хеффернан мен Линкольн, қазіргі ағылшын тілінің құрамы туралы оқулығында, жоғарыда аталған авторлармен келіседі. Кейбір сөйлемдер «керексіз бөлуден әлсірейді», бірақ басқа сөйлемдерде «бір сөздік түзетуші инфинитивті басқа жерде қойғанда қолайсыз болады».

Бөлінген инфинитивке қарсы негізгі қарсылықтар

Бөлінген инфинитивке қатысты қарсылықтар үш түрге бөлінеді, және лингвистер олардың тек бірінші түрін ғана мойындайды.

Дескриптивистік қарсылық

1834 жылы New England Magazine журналына анонимді автор жазған бөлінген инфинитивке қарсы алғашқы аргументтердің бірі, "жақсы авторлар" қолданған ағылшын тілінде оның байқалатын ерекшелік емес деген түсінікке негізделген. Аудармашы Джон Опдике осыған ұқсас пікірді француз, неміс және латын тілдеріндегі жақын аудармаларға сүйене отырып айтқан. Дегенмен, екі бөліктен тұратын инфинитив туралы пікірлер қарама-қайшы, және кейбір тіл білімі мамандары ағылшын тіліндегі инфинитив – бір сөзден тұратын етістік формасы екенін, ал оның алдында "to" бөлшегі болуы немесе болмауы мүмкін деп санайды. Кейбір заманауи генеративтік талдаушылар "to" бөлшегін ерекше көмекші етістік деп жіктейді, ал басқалары – инфинитивтік бағынышты сөз деп қарастырады. Сонымен қатар, толық инфинитив ұғымы қабылданғанның өзінде, грамматикалық тұрғыдан байланысты екі сөздің міндетті түрде жанында тұруы керек емес. Көбінесе солай болады, бірақ кері мысалдарды табу оңай, мысалы, екі сөзді шекті етістікті бөлетін сөздер ("істемейді", "істемеді").

Классикалық тілдердегі дәлел

Бөлінген инфинитивтерге төзімділік танытатындардың жиі айтатын аргументі – бөлінген инфинитивті тыйым салудың негізі тек қана латын тілімен жасалған қате салыстыру екендігі. Алайда, классикалық тілдерге қатысты аргумент – бұл сабаннан жасалған аргумент болуы мүмкін, себебі бөлінген инфинитивтің ең маңызды сыншылары оны ешқашан қолданған емес. Бөлінген инфинитивті қолдайтын көптеген авторлар бұл аргумент құрылымның алғашқы қарсыластарын ынталандырғанын болжайды, бірақ бұл туралы нақты дереккөздер аз; шындығында, Ричард Бейли бұл теория дәлелдердің жетіспеуіне қарамастан, "тіл білімінің халық ауыз әңгімесінің бір бөлігіне" айналғанын атап көрсетті. Латын немесе грек тіліндегі инфинитивтер ешқашан ағылшын тіліндегі «to» сөзімен теңдес маркерсіз қолданылмайды, ал латын инфинитивін бөлу мүмкін емес. Аргумент мынада: бұл құрылым классикада табылмайтындықтан, одан аулақ болу керек. Бөлінген инфинитивтерді ұнатпайтындар ағылшын тіліне латын грамматикасының ережелерін қолданады деген пікірді бөлінген инфинитивті қабылдайтын көптеген сарапшылар айтады. Мысалы, «Америка тілінің мұрасы» кітабында: «Бұл құрылымды айыптаудың жалғыз себебі – латын тілімен жасалған жалған теңеу». «Қысқаша Оксфорд ағылшын сөздігі» және Стивен Пинкердің «Тіл инстинктісі» кітабы сияқты көптеген еңбектерде де осы пікір айтылады. Бұл аргумент классиканың жоғары тазалығына берілген гуманистік идеяны білдіреді, бұл, әсіресе Ренессанс дәуірінде, адамдарды латын тілінен өзгеше ағылшын тілінің нашар жақтары деп қарауға итермеледі. Бүгінде ешбір тіл білімі маманы бір тілдің қолданысын басқа тілдің грамматикасымен бағалайтын аргументті қабылдамайды. Сонымен қатар, егер латын тілінде «to» сөзіне теңдес маркер болмаса, онда оны қайда қою керектігі туралы сұраққа үлгі бола алмайды, демек, бөлуді де, бөлінбеуді де қолдамайды. Ричард Ледерер айтқандай: «Грек және латын тілдерінде (және басқа да роман тілдерінде) инфинитив – бір сөз болып табылады, оны екіге бөлу мүмкін емес, сондықтан бұл тілдерде бөлінген инфинитивті айыптауға ешқандай негіз жоқ».