Иран революциясынан кейін мұнай бағасының өсуі

Кіріспе

Иран революциясынан кейін дүниежүзілік мұнай бағасының өсуі

Иран революциясынан кейін мұнай өндірісінің төмендеуі 1979 жылы энергетикалық дағдарысқа әкелді. Әлемдік мұнай ұсынысы шамамен төрт пайызға ғана азайса да, 1980 жылы Иран-Ирак соғысы басталғаннан кейін Ирандағы мұнай өндірісі күрт төмендеді. Ирактың мұнай өндірісі де айтарлықтай азайды, бұл бүкіл әлемде экономикалық төмендеулерге алып келді. Мұнай бағасы 1980-ші жылдардың ортасына дейін дағдарысқа дейінгі деңгейге қайта оралмады. 1980 жылдан кейін мұнай бағасы келесі 20 жыл бойы тұрақты түрде төмендеді, тек Перс шығанағы соғысы кезінде қысқа мерзімді өсім тіркелді, содан кейін 1990-шы жылдары 60 пайызға төмендеді. Мексика, Нигерия және Венесуэла сияқты ірі мұнай экспорттаушы елдер осы кезеңде өндірісті кеңейтті. КСРО әлемдегі ең ірі мұнай өндіруші елге айналды, ал Солтүстік теңіз бен Аляскадан мұнай нарыққа көптеп құйылды.

Иран

1978 жылы қарашада Иранның ұлттандырылған мұнай өңдеу зауыттарында 37 000 жұмысшының ереуілі өндірісті күніне шамамен дейін азайтты. Шетелдік жұмысшылар елден шығып кетті. Алайда, үкімет мұнай өндіру операцияларына теңіз күшінің қызметкерлерін тарту арқылы қысқа мерзімді бұзылыстарды жойып, қараша айының соңына қарай өндіріс көлемін дерлік қалыпқа келтірді. 1979 жылдың 16 қаңтарында Иран шахы Мұхаммед Реза Пахлави және оның әйелі Фарах Пахлави премьер-министр Шапур Бахтиардың жағдайды басып тыныштандыру ниетімен Ираннан кетті. Шахтың кеткеннен кейін аятолла Хомейни Иранның жаңа басшысы болды.

Басқа ОПЕК мүшелері

Мұнай бағасының өсуі Мұнай экспорттаушы елдер ұйымының (ОПЕК) бірқатар мүшелеріне тиесілі болды, олар рекордтық пайда тапты. Жаңа иран үкіметі тұсында мұнай экспорты қайта басталды, бірақ өндіріс тұрақсыз және көлемі аз болды, бұл бағаны одан әрі көтерді. Сауд Арабиясы және басқа ОПЕК елдері Мана Аль Отайба төрағалығымен өндірісті арттырып, төмендеудің көп бөлігін өтеді, ал 1979 жылдың басына қарай әлемдік өндірістің жалпы төмендеуі шамамен төрт пайызды құрады. 1980 жылы Иран мен Ирак арасындағы соғыс әлемдік өндірісті тағы 7 пайызға азайтып, ОПЕК өндірісін АҚШ сияқты басқа экспорттаушылар басып өтті, себебі оның мүше елдері арасында келіспеушіліктер болды. Сауд Арабиясы, "бағаны реттеуші өндіруші" ретінде, 1985 жылдан кейін нарық үлесін қайтаруға тырысып, өндірісті ұлғайтып, бағаларға төмендету қысымын жасады, соның салдарынан жоғары өндіріс шығындары бар мұнай өндіру нысандарының тиімділігі төмендеді.

Америка Құрама Штаттары

Мұнай дағдарысы АҚШ-қа әртүрлі әсер етті. Елдің кейбір аймақтары мұнай өндіретін, ал басқалары мұнайды тұтынушы болып табылады. Ричард Никсон 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін отандық мұнай бағасын бақылауға алды. Сол кезден бастап бензин бағасына бақылау жасау тоқтатылды, бірақ отандық мұнайға бақылау сақталды. Джимми Картер әкімшілігі 1979 жылдың 5 сәуірінде мұнай бағасын кезең-кезеңмен реттеуді бастады, ол кезде шикі мұнайдың орташа бағасы АҚШ долларына тең болатын. Иран революциясынан бастап, мұнай бағасы келесі 12 айда (3 наурызға дейін ең жоғары нақты бағасы) көтерілді. Мұнай бағасының ішкі бақылауын реттеуден босату АҚШ-тың мұнай өндірісін үлкен Прудхо шығанағындағы кен орындарынан күрт көтеруге мүмкіндік берді, ал мұнай импорты күрт төмендеді. 1979 жылдың 28 наурыздағы Три Майл аралындағы апат тікелей байланысты болмаса да, энергия саясаты мен қолжетімділігі туралы алаңдаушылықты арттырды. 1973 жылғы мұнай тапшылығының естеліктеріне байланысты, автомобильшілер көп ұзамай үрейленіп сатып алуды бастады, ал алты жыл бұрын болғандай, бензин құю станцияларында ұзақ кезектер пайда болды. Бұл уақытқа дейінгі орташа көлік сағатына екі-үш литр бензинді сарп етті, ал америкалықтар бензин құю станцияларында қозғалтқыштарын бос уақытта ұстап, күніне шамамен 500 литрге дейін майды ысырап еткен деп есептелді. 1979 жылы АҚШ-та сатылған мұнай көлемі өткен жылы сатылған мұнайдың рекордтық көрсеткішіне қарағанда 3,5 пайызға ғана төмен болды. 1979 жылдың мамыр айының басында Associated Press және NBC News телеарналары 1600 америкалық ересекті телефон арқылы сауалдаған кезде, америкалықтардың 37 пайызы ғана энергия тапшылығы шындық деп ойлады, 9 пайызы сенімді емес, ал 54 пайызы энергия тапшылығы – бұл қалжың деп ойлады. Көптеген саясаткерлер газды мөлшерлеуді ұсынды. Мұндай қолдаушылардың бірі Мэриленд губернаторы Гарри Хьюз болды, ол 1973 жылғы мұнай дағдарысы кезінде қолданылғандай, тақ тіпті үлестіруді ұсынды (тек тақ нөмірлі нөмірлік белгілері бар адамдар ғана тақ күндері газ сатып ала алады). Бірнеше штат, соның ішінде Калифорния, Пенсильвания, Нью-Йорк, Нью-Джерси, Орегон және Техас, газды тақтайлы мөлшерде мөлшерлеуді енгізді. Бензинді рациондау үшін купондар басылды, бірақ 1979 жылғы дағдарыс кезінде олар ешқашан қолданылмады. 1979 жылдың 15 шілдесінде президент Картер өзінің "Сенім дағдарысы" баяндамасында (кейде "жалыққандық" баяндамасы деп аталады) мұнай импортын азайту және энергия тиімділігін арттыру жоспарларын баяндады. Картер өз сөзінде азаматтарды энергияны тұтынуды азайту үшін қолдан келгеннің бәрін жасауға шақырды. Ол Ақ үйдің төбесінде су қоймасын жылытатын күн батареяларын және тұрғын бөлмеде отынмен жұмыс істейтін пеш орнатты. Алайда, панельдер 1986 жылы, оның орнындағы Рональд Рейган әкімшілігінің кезінде, шатырды жөндеу үшін алынып тасталды. Картер 1977 жылы сәуірде сөйлеген сөзінде мұнай дағдарысы "соғысқа моральдық балама" деп дәлелдеді. 1979 жылдың қарашасында Иран революционерлері Америка елшілігін басып алды, Картер Иранға мұнай экспорттауға тыйым салды. 1980 жылдың қаңтар айында ол Картер доктринасын жариялап, былай деп мәлімдеді: "Кейбір сыртқы күштердің Парсы шығанағы аймағын бақылауға алу әрекеті АҚШ-тың маңызды мүдделеріне шабуыл ретінде қарастырылады". Сонымен қатар, Картер өз әкімшілігінің реттеуді жоюға бағытталған күш-жігерінің бір бөлігі ретінде 1973 жылғы дағдарыстан бұрын Ричард Никсон әкімшілігі енгізген бағаны бақылаудан шығаруды ұсынды. Картер бағаны кезең-кезеңмен бақылаудан шығаруға келісті. Олар ақыры 1981 жылы Рейган тұсында толықтай жойылды. Картер сондай-ақ мұнай компанияларына пайдаға салынатын салықты енгізетінін айтты. Мұнай бағасы 6 долларға дейін шектелсе, әлемдік нарықта 30 доллар болды. Бір зерттеуге сәйкес, 1979 жылғы мұнай дағдарысы кезінде 15 пен 18 жас аралығында болған адамдар 30 жасқа толғанда көлікпен жүруге бейімделмеген.

The oil crisis had a mixed impact on the United States. Some regions of the country are oil producing regions, and other regions are oil consuming. Richard Nixon had imposed price controls on domestic oil as a result of the 1973 oil crisis. Since then, gasoline price controls had been repealed, but those on domestic oil remained. The Jimmy Carter administration began a phased deregulation of oil prices on April 5, 1979, when the average price of crude oil was US. Starting with the Iranian revolution, the price of crude oil rose to over the next 12 months (its all time highest real price until March 3, 2008). Deregulating domestic oil price controls allowed U. S. oil output to rise sharply from the large Prudhoe Bay fields, while oil imports fell sharply. Although not directly related, the near disaster at Three Mile Island on March 28, 1979, also increased anxiety about energy policy and availability. Due to memories of the oil shortage in 1973, motorists soon began panic buying, and long lines appeared at gas stations, as they had six years earlier. The average vehicle of the time consumed between two and three liters (about 0.5–0.8 gallons) of gasoline an hour while idling, and it was estimated that Americans wasted up to of oil per day idling their engines in the lines at gas stations. The amount of oil sold in the United States in 1979 was only 3.5 percent less than the record set for oil sold the previous year. A telephone poll of 1,600 American adults conducted by the Associated Press and NBC News and released in early May 1979 found that only 37 percent of Americans thought the energy shortages were real, nine percent were not sure, and 54 percent thought the energy shortages were a hoax. Many politicians proposed gas rationing. One such proponent was Harry Hughes, Governor of Maryland, who proposed odd even rationing (only people with an odd numbered license plate could purchase gas on an odd numbered day), as was used during the 1973 Oil Crisis. Several states implemented odd even gas rationing, including California, Pennsylvania, New York, New Jersey, Oregon, and Texas. Coupons for gasoline rationing were printed but were never actually used during the 1979 crisis. On July 15, 1979, President Carter outlined his plans to reduce oil imports and improve energy efficiency in his "Crisis of Confidence" speech (sometimes known as the "malaise" speech). In the speech, Carter encouraged citizens to do what they could to reduce their use of energy. He had already installed water tank heating solar panels on the roof of the White House and a wood burning stove in the living quarters. However, the panels were removed in 1986, reportedly for roof maintenance, during the administration of his successor, Ronald Reagan. A speech Carter gave in April 1977 argued the oil crisis was "the moral equivalent of war". In November 1979, Iranian revolutionaries seized the American Embassy, and Carter imposed an embargo on Iranian oil. In January 1980, he issued the Carter Doctrine, declaring: "An attempt by any outside force to gain control of the Persian Gulf region will be regarded as an assault on the vital interests of the United States". Additionally, as part of his administration's efforts at deregulation, Carter proposed removing price controls that had been imposed by the Richard Nixon administration before the 1973 crisis. Carter agreed to remove price controls in phases. They were finally fully dismantled in 1981 under Reagan. Carter also said he would impose a windfall profit tax on oil companies. While the regulated price of domestic oil was kept to $6 a barrel, the world market price was $30. According to one study, individuals who were between the ages of 15 and 18 during the 1979 oil crisis were substantially less likely to use cars once they were in their mid 30s.

Мұнайды тұтынушы басқа елдер

1970 жылдары мұнай бағасының өсуіне жауап ретінде, өнеркәсіптік дамыған елдер Мұнай экспорттаушы елдер ұйымына (ОПЕК) тәуелділігін азайту үшін қадамдар жасады. Ұлттық үкіметтер мұнайға баламалы көздерді әзірлеу үшін миллиардтаған долларлық зерттеу бағдарламаларын іске қосты, ал коммерциялық іздеулер Сібір, Аляска, Солтүстік теңіз және Мексика шығанағында ОПЕК-ке жатпайтын ірі мұнай кен орындарын дамытуға мүмкіндік берді. 1986 жылға қарай күндізгі әлемдік мұнайға деген сұраныс 5 миллион баррельге төмендеді, бірақ ОПЕК емес өндіріс одан да көп көлемде өсті. Осының салдарынан ОПЕК-тің нарықтағы үлесі 1979 жылы 50 пайыздан 1985 жылы 29 пайызға дейін азайды.

Автомобильдің жанармай үнемдеуі

Сол кезде Детройттың "Үш алып" автокөлік өндірушісі (Ford, Chrysler, GM) 1978 жылы қабылданған CAFE отын үнемдеу талаптарына сай келетін Chevrolet Caprice, Ford LTD Crown Victoria және Dodge St. Regis сияқты кішірейтілген толық көлемді автомобильдерді сатуда болды. Детройт Toyota Corolla және Volkswagen Rabbit сияқты импортталған шағын автомобильдердің өсуіне жауап ретінде Chevrolet Citation және Ford Fairmont ұсынды. Ford Ford Pinto-ны Ford Escort-пен алмастырды, ал банкроттыққа жақын Chrysler Dodge Aries K-ны таныстырды. GM Citation-ға нашар нарықтық реакцияны бастан өткеріп, 1987 жылы жақсы сатылған Chevrolet Corsica және Chevrolet Beretta-ны ұсынды. GM сондай-ақ Chevrolet Monza-ны 1982 жылы жақсы қабылданып, Chevrolet Cavalier-мен алмастырды. Ford Fairmont-тың нарықта сәтсіздікке ұшырауына тап болды және 1984 жылы алдыңғы жетектегі Ford Tempo-ны ұсынды. Детройт отын бағасының күрт өсуіне дайын болмады, сондай-ақ импорттық брендтер (негізінен азиялық модельдер, олар жаппай саудаланды және британдық және Батыс Германиялық брендтерге қарағанда өндіріс шығындары төмен болды). Deutsche mark және британ фунт стерлингінің құнының өсуі жапондық өндірушілердің өсуіне әкелді, олар өнімдерін Жапониядан төмен бағамен экспорттауға мүмкіндік алды, бұл жоғары пайда әкелді (баға демпингіне қатысты айыптауларға қарамастан) және Солтүстік Америкада кеңінен қол жетімді болды, сондай-ақ адал клиенттер базасын құрды. 1979 жылғы Иран революциясынан кейін бір жыл өткен соң жапондық өндірушілер Детройттың өндіріс көлемін басып өтіп, әлемде бірінші орынға шықты. АҚШ-тағы автомобиль сатып алуларында жапондық автомобильдердің үлесі 1976 жылы 9 пайыздан 1980 жылы 21 пайызға дейін өсті. Жапондық экспорт кейіннен Renault, Fiat, Opel, Peugeot, MG, Triumph, Citroen сияқты төмен деңгейдегі еуропалық өндірушілер басым болған автомобиль нарығын ығыстырды. Кейбіреулері банкроттық жариялады (мысалы, Triumph, Simca) немесе АҚШ нарығынан шықты, әсіресе "сұр нарықтағы" автомобильдердің салдарынан немесе көлік DOT талаптарына сәйкес келмегендіктен (эмиссия талаптарынан бастап автомобильдердің жарықтандыруына дейін). Көптеген импорттық брендтер карбюраторларды кеңінен қолданудың орнына жанармай инжекциясы және көп клапанды қозғалтқыштар сияқты отынды үнемдейтін технологияларды пайдаланды. АҚШ-тағы автомобильдердің жалпы отын үнемдеуі 1979 жылдан 1985 жылға дейін және 1990 жылға дейін артты. Бұл 1980-ші жылдардағы мұнай артығына әкелген факторлардың бірі болды.

At the time, Detroit's "Big Three" automakers (Ford, Chrysler, GM) were marketing downsized full sized automobiles like the Chevrolet Caprice, the Ford LTD Crown Victoria and the Dodge St. Regis which met the CAFE fuel economy mandates passed in 1978. Detroit's response to the growing popularity of imported compacts like the Toyota Corolla and the Volkswagen Rabbit was the Chevrolet Citation and the Ford Fairmont. Ford replaced the Ford Pinto with the Ford Escort and Chrysler, on the verge of bankruptcy, introduced the Dodge Aries K. GM was having unfavorable market reactions to the Citation and introduced the Chevrolet Corsica and Chevrolet Beretta in 1987 which sold better. GM also replaced the Chevrolet Monza, introducing the 1982 Chevrolet Cavalier which was better received. Ford experienced a similar market rejection of the Fairmont and introduced the front wheel drive Ford Tempo in 1984. Detroit was not well prepared for the sudden rise in fuel prices, and imported brands (primarily the Asian models, which were mass marketed and had a lower manufacturing cost as opposed to British and West German brands). Moreover, the rising value of the Deutsche mark and British pound resulted in the transition to the rise of Japanese manufacturers as they were able to export their product from Japan at a lower cost, resulting in profitable gains (despite accusations of price dumping), and were now more widely available in North America and developing a loyal customer base. A year after the 1979 Iranian Revolution, Japanese manufacturers surpassed Detroit's production totals, becoming first in the world. Indeed, the share of Japanese cars in U. S. auto purchases rose from 9 percent in 1976 to 21 percent in 1980. Japanese exports would later displace the automotive market once dominated by lower tier European manufacturers (Renault, Fiat, Opel, Peugeot, MG, Triumph, Citroen). Some would declare bankruptcy (e. g. Triumph, Simca) or withdraw from the U. S. market, especially in the wake of grey market automobiles or the inability of the vehicle to meet DOT requirements (from emission requirements to automotive lighting). Many imported brands utilized fuel saving technologies such as fuel injection and multi valve engines over the common use of carburetors. The overall fuel economy of cars in the United States increased from about in 1979 to by 1985 and by 1990. This was one factor leading to the subsequent 1980s oil glut.