Кіріспе

Бес жарыстың біріккен спорттық жарысы, жалпы спорттық жарыс.

Пентатон – бес жарыстан тұратын жарыс. Атауы грек тілінен алынған: «пенте» (бес) және «атлон» (байқау) сөздерінің бірігімінен құралған. Алғашқы пентатлон ежелгі Грекияда тіркелген және ежелгі Олимпиада ойындарының бір бөлігі болған. Ежелгі Олимпиадалық пентатлон үшін бір күн ішінде бес жарыс өткізілді: ұзындыққа секіру, найза тастау, дискіні лақтыру, стадион (қысқа қашықтыққа жүгіру) және күрес. Бессайысшылар ең дағдылы спортшылар саналды, ал олардың жаттығулары көбінесе әскери қызметтің бір бөлігі болды. Пентатлонның әрбір жарысы соғыста немесе шайқаста пайдалы деп есептелді. Олимпиада ойындарының қайта жаңғыруымен бірге пентатлон екі форматта қайтадан қолданысқа енді. Атлетикалық пентатлон – бұл бастапқы жарыстардың қазіргі заманғы нұсқасы, ол бес жеңіл атлетика жарысынан тұрады. Қазіргі заманғы пентатлон, Олимпиада ойындарының негізін қалаушы Пьер де Кубертеннің ойлап тапқан нұсқасы, ежелгі пентатлонның әскери аспектісіне негізделген. Ол 19 ғасырдың соңындағы сарбазға қажетті дағдыларға баса назар аударды: атыс, жүзу, фехтование, ат спорты және кросс-кантри жүгіру. Қазіргі заманғы пентатлонның ерекшелігі – әрбір қатысушыға әр жарыста көрсеткен нәтижесіне қарай ұпай беріледі. Бес пентатлон жарысының соңында ең көп ұпай жинаған спортшы жеңімпаз атанды.

Ежелгі Олимпиада ойындары

Алғашқы құжатталған пентатлон б.з.д. 708 жылы Ежелгі Грекияда Ежелгі Олимпиада ойындарында өтті, сондай-ақ басқа да Пангеллендік ойындарда да ұйымдастырылды. Атау грек тіліндегі "бес сайыс" деген сөздерден шыққан. Бұл жарыс танымал болды және ежелгі грек керамикасында бейнеленді. Грек мифологиясында да кездеседі: мифтік батыр Персей дискімен лақтыру кезінде Акризийді қазаға ұшыратып, оракулдың болжамын орындады. Мифология бойынша, Ясон пентатлонды ойлап тапқан, ол досы Пелей күресте жеңіске жеткеннен кейін оны жарыстың алғашқы жеңімпазы деп жариялады. Пентатлонға қатысу үшін қажетті көптеген дағдылар спортшыларды физикалық жарасымды тұлғалар ретінде құрметке бөледі: Аристотель "Риторикада" былай деді: "Жарыс жолында да, дене күшінде де барлық қиындыққа төтеп бере алатын дене – ең әдемі". 1912 жылғы Олимпиада ойындарының алтын жүлдегері Фердинанд Би жарыстарды аяқтағаннан кейін осы оқиғаға сілтеме жасады. 77-ші Олимпиадаға қарай, жарыс әдетте триагмос (ұзындыққа секіру, найза тастау және дискі тастау) ретімен ұйымдастырылды, одан кейін стадиондағы жүгіру және күрес – соңғы жарыс болды. Қазіргі заманғы жеңіл атлетикадан айырмашылығы, алғашқы үш жарыс пентатлон форматынан тыс жеке жарыс ретінде өткізілген жоқ. Форматтың басқа нұсқаларында стадиондағы жүгірудің орнына бокс немесе панкратион болды.

Қазіргі Олимпиада ойындары

Пентатон 1906 жылы Афинада өткен Олимпиада ойындарына қайта оралды. Оған ұзындыққа секіру, диск лақтыру (көне стиль), найза лақтыру, 192 метрлік жүгіру және грек-рим күресі кірді. 1912 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында пентатлонның екі жаңа түрі енгізілді. Біріншісі – классикалық пентатлон, ол ежелгі Олимпиадалық пентатлонның бір түрі болып табылады және ұзындыққа секіру, найза лақтыру, 200 метрлік жүгіру, диск лақтыру және 1500 метрлік жүгіруден тұрады. Бұл жарыс 1920 және 1924 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында өткізілді, бірақ содан кейін тоқтатылды. 1912 жылғы Олимпиада ойындарында енгізілген пентатлонның екінші түрі – Пьер де Кубертеннің өнертабысы, қазіргі заманғы пентатлон. Ол ер адамнан талап етілетін дағдыларды сынаудың ежелгі Олимпиадалық идеалымен үлгіленген. 19 ғасырдағы жаудың тылында күрескен әскердің үлгісі бойынша, бұл жарысқа семсермен шабуыл, тапаншамен ату, еркін жүзу, белгілі бір ретпен тағайындалған бейтаныс жылқыда секіру және кросс-кантри жүгіру кіреді. Бәсекелестер әр түрдегі өнер көрсетулері бойынша ұпай жинап, бесінші жарыс аяқталғанда ең көп ұпай жинаған жеңімпаз анықталады. Ерлер арасындағы жеке жарыс 1912 жылдан бері барлық Олимпиада ойындарында өткізіліп келеді, ал әйелдер арасындағы жарыс 2000 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында енгізілді. Сонымен қатар, 1952 мен 1992 жылдар аралығында ерлер командалық жарысы ұйымдастырылды. 1964 жылы Токиода өткен жазғы Олимпиада ойындарында әйелдер арасындағы жеңіл атлетикадан пентатлон жарысы өткізілді. Бірінші күні 80 метрлік кедергілермен жүгіру, ядро лақтыру және биіктікке секіру, екінші күні ұзындыққа секіру және 200 метрлік жүгіру өтті. 1976 және 1980 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында формат 80 метрден 100 метрге және 200 метрден 800 метрге өзгертілді. Бұл жарыс 1984 жылы тоқтатылып, оның орнына гептатон жарысы енгізілді.

Жеңіл атлетикадағы бессайыс

Жеңіл атлетикада көптеген жарыс түрлері болғандықтан, түрлі жарыстардан құралған көптеген пентальондар ұйымдастырылды.

Паралимпиадалық бессайыс

Іс-шаралар Көру қабілеті бұзылғандар Ампутацияланғандар Жұлын зақымдануы Ұзыққа секіру Доңғалақ лақтыру Жарыс тастау Доңғалақ лақтыру Жарыс тастау 100 метр 200 метр Диск лақтыру 1500 метр 400 метр 1500 метр
Жазғы Паралимпиада ойындарында өткізілген іс-шаралар спортшылардың көру қабілеті бұзылған, ампутацияланған немесе жұлын зақымдануына байланысты өзгерді. Оң жақта көрсетілген іс-шаралар 2004 жылғы жазғы Паралимпиада ойындарының кестесінен алынған. 2012 жылғы жазғы Паралимпиада ойындарында бес сайыс өткізілген жоқ.

Әскери және теңіз пентальон

20 ғасырдың ортасына қарай, қазіргі заманғы пентатлонның көптеген дағдылары заманауи әскерге қатысты маңыздылығын жоғалта бастады (мысалы, қоршау және атпен жүру). Француз армиясының офицері, капитан Анри Дебрус, әскери дайындық әдісін бес түрден тұратын жарысқа бейімдеді. Бұл бес түр: ату, кедергілер арқылы жүгіру, кедергілер арқылы жүзу, лақтыру және жол жүгіруі. Бұл спорт түрін Халықаралық Әскери Спорт Кеңесі (CISM) басқарады және 1950 жылдан бері жыл сайын әлем чемпионаттары өткізіліп келеді.

Аэронавигациялық бессайыс

Аэронавикалық пентатлон – әскери әлем ойындары сияқты көптеген спорттық іс-шаралардағы спорттық жарыс. Атындағы «бес» деген сөзге қарамастан, бұл спортта алты түрлі жарыс бар: оқ ату, қылышпен сайыс, бағдарлау, баскетбол шеберлігі, кедергілер арқылы жүгіру және жүзу. Бұл жарыс спортшыларды жаудан қашуға дайындау мақсатында ұйымдастырылады. Оған көбінесе әскери әуе күштерінің өкілдері қатысады, ал әскери әлем ойындарында алғаш рет 2010 жылы өткізілді.