Көне грек әскері: Хоплиттер мен фаланга тактикасы

Кіріспе

Көне грек әскерінің фаланга құрамындағы жауынгері

Хоплиттер (ὁπλῖται) – ежелгі грек қала-мемлекеттерінің азамат сарбаздары. Олар негізінен найза мен қалқанмен қаруланған. Хоплиттер соғыста аз сарбазбен тиімді болу үшін фаланга құрамын пайдаланған. Бұл құрылым жауынгерлерді жеке әрекет етуден сақтандырды, себебі бұл құрамды бұзуға және оның тиімділігін төмендетуге әкелуі мүмкін. Хоплиттердің көпшілігі еркін азаматтар – мүлікті фермерлер мен қолөнершілер болды, олар зығыр немесе қоладан жасалған қару-жарақ пен киім алуға шамасы жетті (еңбекке жарамды еркек халқының үштен бірінен жартысына дейін). Олар Гомердің шығармаларында да кездеседі, бірақ оның кеңінен қолданылуы б.з.д. 7 ғасырында басталды, темір дәуірінде қарулар арзан болғанда және қарапайым азаматтар өздеріне қару-жарақ алуға мүмкіндік алғанда. Көптеген хоплиттер кәсіби сарбаздар болған жоқ және жеткілікті әскери дайындықтан өте алмады. Кейбір мемлекеттер эпилектой немесе логадтар (яғни «таңдалғандар») деп аталатын шағын элиталық кәсіби бөлімшелерді ұстады, себебі олар қатардағы азаматтық жаяу әскерден таңдалып алынған. Мұндай бөлімшелер Афина, Спарта, Аргос, Фива және Сиракуза сияқты қалаларда болған. Хоплиттер көне грек әскерлерінің негізін құрады. Б.з.д. 8 немесе 7 ғасырда грек әскерлері фаланга құрамын қабылдады. Бұл құрам бірінші грек-парсы соғысы кезінде 490 жылы Марафон шайқасында афиналықтар қолданғанда парсыларды жеңуде табысқа жетті. Марафон шайқасындағы парсы садақшылары мен жеңіл әскерлері жеңіліске ұшырады, өйткені олардың садақтары грек қалқандарының қабырғасын тесіп өтуге жеткіліксіз болды. Фаланга гректермен бірге б.з.д. 480 жылы Термопиль шайқасында және б.з.д. 479 жылы Платея шайқасында да қолданылды. Хоплит сөзі (грекше: ὁπλίτης hoplítēs; көпше түрі: ὁπλῖται hoplĩtai) hoplon (ὅπλον: hóplon; көпше түрі: hópla ὅπλα) сөзінен шыққан, ол хоплиттің жабдықтарын білдіреді. Қазіргі грек армиясында хоплит (грекше: οπλίτης : oplítîs) сөзі жаяу әскерін білдіреді.

Hoplites ('/h//ɒ//p//l//aɪ//t//s/ HOPlytes) (ὁπλῖται ) were citizen soldiers of Ancient Greek city states who were primarily armed with spears and shields. Hoplite soldiers used the phalanx formation to be effective in war with fewer soldiers. The formation discouraged the soldiers from acting alone, for this would compromise the formation and minimize its strengths. The hoplites were primarily represented by free citizens – propertied farmers and artisans – who were able to afford a linen or bronze armour suit and weapons (estimated at a third to a half of its able bodied adult male population). It also appears in the stories of Homer, but it is thought that its use began in earnest around the 7th century BC, when weapons became cheap during the Iron Age and ordinary citizens were able to provide their own weapons. Most hoplites were not professional soldiers and often lacked sufficient military training. Some states maintained a small elite professional unit, known as the epilektoi or logades (means "the chosen") since they were picked from the regular citizen infantry. These existed at times in Athens, Sparta, Argos, Thebes, and Syracuse, among other places. Hoplite soldiers made up the bulk of ancient Greek armies. In the 8th or 7th century BC, Greek armies adopted the phalanx formation. The formation proved successful in defeating the Persians when employed by the Athenians at the Battle of Marathon in 490 BC during the First Greco Persian War. The Persian archers and light troops who fought in the Battle of Marathon failed because their bows were too weak for their arrows to penetrate the wall of Greek shields of the phalanx formation. The phalanx was also employed by the Greeks at the Battle of Thermopylae in 480 BC and at the Battle of Plataea in 479 BC during the Second Greco Persian War. The word hoplite (Greek: ὁπλίτης hoplítēs; pl. ὁπλῖται hoplĩtai) derives from hoplon (ὅπλον : hóplon; plural hópla ὅπλα), referring to the hoplite's equipment. In the modern Hellenic Army, the word hoplite (Greek: oπλίτης : oplítîs) is used to refer to an infantryman.

Соғыс жүргізу

Ежелгі Грекияның фрагменттелген саяси құрылымы, көптеген бәсекелес қала-мемлекеттердің болуы қақтығыстардың жиілігін арттырды, бірақ сонымен бірге соғыстың ауқымын шектеді. Адам күшінің жеткіліксіздігі грек қалаларының көпшілігіне ұзақ мерзімге жұмыс істей алатын үлкен әскерлер құруға мүмкіндік бермеді, себебі олар көбінесе кәсіби сарбаздардан тұрмады. Көптеген сарбаздар шаруа немесе жұмысшы болып жұмыс істеді және жорықтан кейін осы кәсіптеріне оралды. Барлық гоплиттер мемлекет басшылары шақырған кезде кез келген әскери науқанға қатысуға міндетті болды. Спартаның лакедемондық азаматтары өмір бойы жауынгерлік дайындықтарымен және мифтік әскери шеберліктерімен танымал болды, ал олардың ең үлкен қарсыластары афинялықтар 60 жастан кейін ғана қызметтен босатылды. Бұл науқандардың ұзақтығын қысқартып, науқан маусымын көбінесе бір жазға шектеді. Әскерлер әдетте тікелей мақсаттарына қарай жорық жасайтын, ал кейде жауынгерлер майданды алдын ала келісіп белгілейтін. Шабуылдар тегіс жерде жүргізілді, ал гоплиттер фаланганың екі жағында биік жерді таңдауға ұмтылды, осылайша құраманың қапталдан шабуылға ұшырауына жол бермеді. Мысалы, Термопиль шайқасы, онда спарталықтар үлкен парсы әскеріне қарсы тұру үшін тар жағалау жолын таңдады. Гректер парсыларды жеті күн бойы тоқтатты. Шабуылдар болған кезде, олар әдетте шешуші болуға бағытталған және жақсы жоспарланған шайқастар болды. Майдан жазық және ашық болды, бұл фаланга соғысын жеңілдетті. Бұл шайқастар көбінесе қысқа болды және жоғары тәртіпті талап етті. Кем дегенде классикалық кезеңнің басында, ат әскері болған кезде, оның рөлі фаланганың қапталдарын қорғау, жеңілген жауды қуу және қажет болған жағдайда шегінуді жабумен шектелген. Жеңіл жаяу әскер мен зымырандық әскер шайқастарға қатысты, бірақ олардың рөлі одан аз маңызды болды. Қарсылас фалангалар шабуылға түспей тұрып, жеңіл әскерлер жаудың жеңіл әскерлерімен шайқасып, фаланганың қапталдарын және артқы жағын қорғайтын. Спарталықтар құрған әскери құрылым тікбұрышты фаланга құрылымы болды. Құрылым сегізден он қатарға дейін тереңдікте ұйымдастырылып, жеткілікті гоплиттер болған жағдайда жарты миль немесе одан да көп енділікті қамти алатын. Екі қатар найзаларын тиімді пайдалануға мүмкіндік беру үшін қысқа қашықтыққа жақындасты, ал псилойлар өздерінің қатарынан тастар мен найзаларды лақтыратын. Қалқандар соқтығысып, алдыңғы қатардағылар қарсыластарын пышақтап, өз орнын сақтауға тырысатын. Олардың артында тұрғандар өздерінің найзаларымен және қалқандарының массасымен оларды қолдайтын, бірақ жаудың қатарына итеру үшін емес, оларды тұрақты және орнында ұстау үшін. Арғы жақтағы сарбаздар алдыңғы қатардағыларға мотивация берді, өйткені көптеген гоплиттер жақын туыстар мен қауымдас болды. Белгілі бір сәтте фалангаға немесе оның бөлігіне бірлесіп белгілі бір қадамдар (жартысынан бірнеше қадамға дейін) алға жылжуға бұйрық берілетін. Бұл атақты отисмос болды. Осы кезде фаланга жаудың қатарын кері итеру үшін өзінің жиынтық салмағын қолданып, осылайша олардың қатарында қорқыныш пен үрей тудыратын. Итеруге бірнеше рет әрекет етуі мүмкін, бірақ ежелгілердің есептерінен көрініп тұрғандай, бұл әрекеттер өте жақсы ұйымдастырылып, жаппай түрде орындалған. Бір қатар бұзылған кезде, әскерлер көбінесе майданнан қашатын, кейде псилойлар, пельтасттар немесе жеңіл ат әскері оларды қуатын. Егер гоплит қашып құтылса, ол кейде ауыр асписін тастауға мәжбүр болып, достары мен отбасысының алдында ұятқа түсетін (қалқанын тастаған адам - рипсаспис). Шабуыл кезінде жаудың салдарынан туындаған қазаларды азайту үшін сарбаздар иықтан иыққа тізе беріліп, қалқандарымен бірге тұратын. Гоплиттердің ең көрнекті азаматтары мен генералдары алдыңғы қатарда жетекшілік етті. Осылайша, соғыс бір шайқаста шешілуі мүмкін еді. Жеке гоплиттер қалқандарын сол қолына ұстап, өзін және сол жақтағы сарбазды қорғайтын. Бұл фаланганың оң шетіндегі сарбаздардың жартысы ғана қорғалған дегенді білдірді. Шабуыл кезінде қарсылас фалангалар осы әлсіздікті жаудың оң қапталын басып алуға тырысып пайдаланатын. Бұл сонымен қатар шабуыл кезінде фаланганың оңға қарай жылжитынын білдірді (гоплиттер көршілерінің қалқанының артында қалуға тырысқандықтан). Ең тәжірибелі гоплиттер бұл проблемаларға қарсы тұру үшін фаланганың оң жағына орналастырылатын. Плутархтың "Спарталықтар туралы айтқандарында": "Адам бүкіл қатар үшін қалқан көтеріп жүреді". Фаланга - әскери құрылымның мысалы, онда жеке шайқас және шайқастың басқа да жекелеген формалары бүкіл құрылымның игілігі үшін басып тасталған. Ерте Гомерлік, қараңғы дәуірдегі шайқаста, ең қуатты батырлардың сөздері мен істері шайқастың бағытын өзгертетін. Жеке батырлардың болуының орнына, гоплит соғысы қоғам мен сарбаздардың бірлігіне көп сенді. Достары мен отбасысы екі жағынан итеріп, ал жау алдында қалқандардың берік қабырғасын құрап, гоплит техника мен қару шеберлігіне емес, міндеттемеге және психикалық тұрақтылыққа аз мүмкіндік алды. Адам қабырғасын құрастырып, берік қорғаныс қаруын ұсынып, гоплиттер тиімдірек болды және аз шығынға ұшырады. Гоплиттердің жоғары тәртібі болды және адал және сенімді болуға үйретілді. Олар өзара қорғану үшін көршілеріне сенуі керек болды, сондықтан фаланга ең әлсіз элементтеріне ғана байланысты. Оның тиімділігі гоплиттердің осы құрылымды шайқаста қаншалықты жақсы сақтай алатынына және, әсіресе, басқа фалангаға қарсы тұрғанда қаншалықты жақсы тұра алатынына байланысты болды. Әскер қаншалықты тәртіпті және батыл болса, жеңіске жету ықтималдығы соғұрлым жоғары болды. Грекияның әртүрлі қала-мемлекеттері арасындағы шайқастар көбінесе бір тараптың фалангасы бұзылғаннан кейін қашумен аяқталар еді. Фаланга соғысында қатардағы бірлік маңызды болғанымен, жеке шайқас шеберлігі де шайқаста маңызды рөл атқарды. Гоплиттердің қалқандары әрқашан біріктірілмеген. Көптеген шайқас кезеңдерінде гоплиттер бір-бірінен екі-үш фут қашықтықта бөлініп, қалқандарын және қылыштарын жауға тигізу үшін кеңістік алды. Бұл кейбір тарихшылар бұрыннан бері мойындағаннан гөрі жеке шеберліктің маңыздырақ екенін көрсетеді. Көршің сенің жаныңа тиіп тұрса, қалқан мен қылышты бірге қимылдату мүмкін болмас еді. Бұған дәлел - әр шайқастан кейін жеке чемпиондарды таңдау. Бұл Геродоттың Термопиль шайқасы туралы есебінде ең жақсы көрінеді. "Барлық спарталықтар мен феспиялықтардың ерлігі зор болғанымен, ең жақсысы спарталық офицер Диенек болды". Алыпфеос және Марон аға-інілері де шайқастағы шеберліктері үшін құрметтелді. Бұл фаланга соғысының жеке тұлғалық сипатына және ежелгі тарихшының бірнеше жеке сарбаздарға құрмет көрсетуінің мысалы.

The fragmented political structure of Ancient Greece, with many competing city states, increased the frequency of conflict, but at the same time limited the scale of warfare. Limited manpower did not allow most Greek city states to form large armies which could operate for long periods because they were generally not formed from professional soldiers. Most soldiers had careers as farmers or workers and returned to these professions after the campaign. All hoplites were expected to take part in any military campaign when called for duty by leaders of the state. The Lacedaemonian citizens of Sparta were renowned for their lifelong combat training and almost mythical military prowess, while their greatest adversaries, the Athenians, were exempted from service only after the age of 60. This inevitably reduced the potential duration of campaigns and often resulted in the campaign season being restricted to one summer. Armies generally marched directly to their destination, and in some cases the battlefield was agreed to by the contestants in advance. Battles were fought on level ground, and hoplites preferred to fight with high terrain on both sides of the phalanx so the formation could not be flanked. An example of this was the Battle of Thermopylae, where the Spartans specifically chose a narrow coastal pass to make their stand against the massive Persian army. The vastly outnumbered Greeks held off the Persians for seven days. When battles occurred, they were usually set piece and intended to be decisive. The battlefield would be flat and open to facilitate phalanx warfare. These battles were usually short and required a high degree of discipline. At least in the early classical period, when cavalry was present, its role was restricted to protection of the flanks of the phalanx, pursuit of a defeated enemy, and covering a retreat if required. Light infantry and missile troops took part in the battles but their role was less important. Before the opposing phalanxes engaged, the light troops would skirmish with the enemy's light forces, and then protect the flanks and rear of the phalanx. The military structure created by the Spartans was a rectangular phalanx formation. The formation was organized from eight to ten rows deep and could cover a front of a quarter of a mile or more if sufficient hoplites were available. The two lines would close to a short distance to allow effective use of their spears, while the psiloi threw stones and javelins from behind their lines. The shields would clash and the first lines (protostates) would stab at their opponents, at the same time trying to keep in position. The ranks behind them would support them with their own spears and the mass of their shields gently pushing them, not to force them into the enemy formation but to keep them steady and in place. The soldiers in the back provided motivation to the ranks in the front being that most hoplites were close community members. At certain points, a command would be given to the phalanx or a part thereof to collectively take a certain number of steps forward (ranging from half to multiple steps). This was the famed othismos. At this point, the phalanx would put its collective weight to push back the enemy line and thus create fear and panic among its ranks. There could be multiple such instances of attempts to push, but it seems from the accounts of the ancients that these were perfectly orchestrated and attempted organized en masse. Once one of the lines broke, the troops would generally flee from the field, sometimes chased by psiloi, peltasts, or light cavalry. If a hoplite escaped, he would sometimes be forced to drop his cumbersome aspis, thereby disgracing himself to his friends and family (becoming a ripsaspis, one who threw his shield). To lessen the number of casualties inflicted by the enemy during battles, soldiers were positioned to stand shoulder to shoulder with their aspis. The hoplites' most prominent citizens and generals led from the front. Thus, the war could be decided by a single battle. Individual hoplites carried their shields on their left arm, protecting themselves and the soldier to the left. This meant that the men at the extreme right of the phalanx were only half protected. In battle, opposing phalanxes would exploit this weakness by attempting to overlap the enemy's right flank. It also meant that, in battle, a phalanx would tend to drift to the right (as hoplites sought to remain behind the shield of their neighbour). The most experienced hoplites were often placed on the right side of the phalanx, to counteract these problems. According to Plutarch's Sayings of Spartans, "a man carried a shield for the sake of the whole line". The phalanx is an example of a military formation in which single combat and other individualistic forms of battle were suppressed for the good of the whole. In earlier Homeric, Dark Age combat, the words and deeds of supremely powerful heroes turned the tide of battle. Instead of having individual heroes, hoplite warfare relied heavily on the community and unity of soldiers. With friends and family pushing on either side and enemies forming a solid wall of shields in front, the hoplite had little opportunity for feats of technique and weapon skill, but great need for commitment and mental toughness. By forming a human wall to provide a powerful defensive armour, the hoplites became much more effective while suffering fewer casualties. The hoplites had a lot of discipline and were taught to be loyal and trustworthy. They had to trust their neighbours for mutual protection, so a phalanx was only as strong as its weakest elements. Its effectiveness depended on how well the hoplites could maintain this formation in combat, and how well they could stand their ground, especially when engaged against another phalanx. The more disciplined and courageous the army, the more likely it was to win. Often engagements between various city states of Greece would be resolved by one side fleeing after their phalanx had broken formation. As important as unity among the ranks was in phalanx warfare, individual fighting skill played a role in battle. Hoplites' shields were not locked all of the time. Throughout many points of the fight there were periods where the hoplites separated as far as two to three feet apart in order to have room to swing their shields and swords at the enemy. This led to individual prowess being more important than previously realized by some historians. It would have been nearly impossible to swing both shield and sword if the man next to you is practically touching. One piece of evidence of this is the picking of individual champions after each battle was fought. This is most evident in Herodotus' account of the Battle of Thermopylae. "Although great valor was displayed by the entire corps of Spartans and Thespians, the man who proved himself best was a Spartan Officer named Dienekes". The brothers Alpheos and Maron were also honored for their battlefield prowess as well. This is just one example of an ancient historian giving credit to a few individual soldiers and the individuality of phalanx warfare.

Дене қорғаны

Әр хоплит өзінің жабдықтарын жеке ұстады. Осылайша, тек мұндай қару-жараққа қол жеткізе алатындар ғана хоплит ретінде соғысты. Рим республикасының әскерінде болғандай, жаяу әскердің көп бөлігін орта тап құрады. Жабдықтар стандартталмаған, бірақ уақыт өте келе жалпы үлгілерде және қала-мемлекеттер арасында белгілі бір тенденциялар болды. Хоплиттердің қару-жарағы жеке жасалған, қалқан отбасы немесе рудың белгісімен безендірілген, бірақ кейінірек олар қала-мемлекеттердің символдарымен немесе монограммаларымен ауыстырылды. Жабдықтарды отбасылық мүлік ретінде сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа беріп жүрген, себебі оны жасау өте қымбат болды. Хоплит әскері ауыр қаруланған жаяу әскерден тұрды. Олардың паноплия деп аталатын қару-жарағы, мүмкіндігі барлар үшін толық қоладан жасалған, салмағы шамамен 700 кг-ға жететін, бірақ зығырдан жасалған қару-жарақ, линоторакс, көбірек таралды, себебі ол тиімді әрі лайықты қорғаныс берді. Орташа шаруа хоплиттер қару-жараққа қысым жасауға мүмкіндігі болмады және әдетте тек қалқан, найза және, мүмкін, дулыға мен қосымша қару алып жүрді. Бай жоғарғы таптың хоплиттері қоладан жасалған қоңырау немесе бұлбұл пішіндес кеудеше, жақтары бар қола дулыға, сондай-ақ саяқтар және басқа да қару-жарақтармен қаруланған. Қолданылған дулығалардың дизайны уақыт өте келе өзгерді. Коринфтік дулыға бастапқыда стандартталған және табысты үлгі болды. Кейінгі нұсқаларына Халкидтік дулыға, Коринфтік дулығаның жеңілдетілген нұсқасы және кейінірек хоплиттер киген қарапайым Пилос дулығалары кірді. Көбінесе дулыға бір немесе бірнеше жылқы шашымен және/немесе қоладан жасалған жануар мүйіздерімен және құлақтарымен безендірілді. Дулығалар да боялған. Фракиялық дулығада қорғанысты арттыру үшін үлкен көзілдірік болды. Кейінгі кезеңдерде линоторакс та қолданылды, себебі оны жасау қиын емес және арзан болды. Зығыр матасы тығыз болды. Хоплиттерден айырмашылығы, сол кездегі басқа жаяу әскерлер (мысалы, парсылар) салыстырмалы түрде жеңіл қару-жарақ, қамыс қалқандар киіп, қысқа найзалар, сүңгілер және садақтармен қаруланған. Ең танымалдары – пелтасттар, жеңіл қаруланған әскерлер, олар қару-жарақ кимейтін, жеңіл қалқан, сүңгі және қысқа қылышпен қаруланған. Афиналық генерал Ификрат өзінің жалдамалы әскері үшін жаңа қару-жарақ түрін жасады, оның ішінде жеңіл зығырдан жасалған қару-жарақ, кішірек қалқандар және ұзын найзалар болды, ал пелтасттарды үлкен қалқандармен, дулығалармен және ұзын найзамен қаруландырды, осылайша олар хоплиттерге қарсы оңай қорғана алуға мүмкіндік алды. Осы жаңа әскер түрімен ол б.з.д. 392 жылы спарталық әскерді жеңді. Жоғарыда сипатталған қару-жарақ пен қару-жарақ хоплиттер үшін ең көп таралған.

Each hoplite provided his own equipment. Thus, only those who could afford such weaponry fought as hoplites. As with the Roman Republican army it was the middle classes who formed the bulk of the infantry. Equipment was not standardized, although there were doubtless trends in general designs over time, and between city states. Hoplites had customized armour, the shield was decorated with family or clan emblems, although in later years these were replaced by symbols or monograms of the city states. The equipment might be passed down in families, as it was expensive to manufacture. The hoplite army consisted of heavy infantrymen. Their armour, also called panoply, was sometimes made of full bronze for those who could afford it, weighing nearly , although linen armor now known as linothorax was more common since it was cost effective and provided decent protection. The average farmer peasant hoplite could not afford any armor and typically carried only a shield, a spear, and perhaps a helmet plus a secondary weapon. The richer upper class hoplites typically had a bronze cuirass of either the bell or muscled variety, a bronze helmet with cheekplates, as well as greaves and other armour. The design of helmets used varied through time. The Corinthian helmet was at first standardized and was a successful design. Later variants included the Chalcidian helmet, a lightened version of the Corinthian helmet, and the simple Pilos helmet worn by the later hoplites. Often the helmet was decorated with one, sometimes more horsehair crests, and/or bronze animal horns and ears. Helmets were often painted as well. The Thracian helmet had a large visor to further increase protection. In later periods, linothorax was also used, as it is tougher and cheaper to produce. The linen was thick. By contrast with hoplites, other contemporary infantry (e. g., Persian) tended to wear relatively light armour, wicker shields, and were armed with shorter spears, javelins, and bows. The most famous are the Peltasts, light armed troops who wore no armour and were armed with a light shield, javelins and a short sword. The Athenian general Iphicrates developed a new type of armour and arms for his mercenary army, which included light linen armour, smaller shields and longer spears, whilst arming his Peltasts with larger shields, helmets and a longer spear, thus enabling them to defend themselves more easily against hoplites. With this new type of army he defeated a Spartan army in 392 BC. The arms and armour described above were most common for hoplites.

Қалқан

Хоплиттер үлкен, ойыс қалқанды алып жүретін, оны аспис деп атаған (кейде қате түрде хоплон деп атайды), диаметрі шамамен бір метрден бастап, салмағы белгілі бір мөлшерде болатын. Бұл үлкен қалқанның жасалуына оның пішіні де әсер еткен, ол иыққа сүйеуге мүмкіндік берді. Қалқан үш қабаттан құралған: ортаңғы қабаты қалың ағаштан, сыртқы қабаты – қоладан, ал ішкі жағы былғарыдан жасалған. Қалқанның ең жаңашыл бөлігі – тұтқасы болды. Аргив тұтқасы деп аталатын ол, қалқанның шетіне орналастырылып, ал ортасында қолға арналған былғары баумен бекітілді. Осы екі бекітілу нүктесі қалқанның соққыдан кейін жанына иіліп кетуіне жол бермейтін, сондықтан сарбаздар қалқандарын сирек жоғалтатын. Бұл хоплит сарбазына қалқанмен еркін қозғалуға, сондай-ақ оның шабуылдық мүмкіндіктерін пайдаланып, фалангты тиімді қолдауға мүмкіндік берді. Алға жылжуға арналған үлкен қалқандар – хоплиттер үшін ең қажетті жабдық болды.

Семсер

Негізгі шабуыл қаруы – ұзын және диаметрлі найза, оны доры (найза) деп атаған. Ол оң қолмен ұсталып, сол қолымен гоплит қалқаны ұсталады. Әдетте, жауынгерлер найзаларын жақындағанда төменнен ұстап тұрады, бірақ қарсыластарымен тығыз қарым-қатынасқа келгеннен кейін, соққы беруге дайын күйде жоғарыдан ұстайды. Найзаның ұшы көбінесе иісті жапырақ пішіндес болады, ал найзаның артқы жағында «сауротер» («кесіртке өлтіруші») деп аталатын тікенек болады, ол найзаны жерге тіреу үшін қолданылады (сондықтан осылай аталған). Ол сондай-ақ, негізгі сабы сынғанда немесе артқы қатарлар фалангамен өте келе құлаған қарсыластарды аяқтау үшін қосымша қару ретінде де пайдаланылды. Сауротер екінші қару ретінде қолданылғаннан бөлек, найзаның тепе-теңдігін сақтауға да көмектеседі, бірақ лақтыру үшін емес. Тарихшылар арасында гоплит найзаны жоғарыдан немесе төменнен ұстағандығы туралы пікірталас бар. Төменнен ұстағанда, соққылардың күші азырақ, бірақ бақылау жоғарырақ болады, керісінше – күші жоғарырақ, бірақ бақылау азырақ. Әрине, екі тәсіл де қолданылған болуы мүмкін, жағдайға байланысты. Шабуыл қажет болғанда, қарсыластың қорғанысын бұзу үшін жоғарыдан ұстау ықтимал. Жоғары қарай соққы бронямен оңай кері қайтарылады, себебі оның күші аз. Ал қорғану кезінде төменнен ұстау соққыны жақсы сіңіреді және максималды тұрақтылық үшін иықтың астына жатқызылуы мүмкін. Егер қалқан қабырғасы бұзылса, жоғарыдан ұстау аспис пен дорыны тиімді үйлестіруге мүмкіндік береді, ал төменнен ұстау, шайқас шебінде қалқанды көршілерінің қалқандарымен біріктіру қажет болғанда тиімдірек болады. Алдыңғы қатардағы гоплиттер, әрине, жоғарыдан соққы жасаған. Арғы қатардағылар найзаларын төменнен ұстап, қалқандарын көтеріп, бұрыштарды арттырады. Бұл зымырандарға қарсы тиімді қорғаныс болды, олардың күшін кері қайтарады.

Қалқан

Хоплиттер сонымен қатар қылыш та киді, көбінесе қысқа қылыш – шифос, бірақ кейіннен ұзын және ауыр түрлері де болды. Қысқа қылыш екінші реттік қару болды, олардың найзалары сынған немесе жоғалған жағдайда, немесе фаланга қатары бұзылғанда қолданылды. Шифостың жалпы ұзындығы шамамен 60-85 см болатын, алайда спарталықтар қолданғандары көбінесе 30–45 сантиметрге жуық болатын. Мұндай өте қысқа шифос екі қатар гоплиттер кездескенде туындайтын жағдайда өте тиімді болар еді, ол қалқан қабырғасындағы кеңістіктер арқылы жаудың қорғалмаған жамбас немесе тамағына қарай итеріп жіберуге мүмкіндік беретін, ал ұзын қылышты соғуға орын болмайтын. Мұндай кішкентай қару Пелопоннес соғысы кезінде көптеген гоплиттер дене бронясынан бас тартқаннан кейін ерекше пайдалы болды. Хоплиттер сондай-ақ, алға қарай иілген жүзі бар ауыр пышақ – кописті де таси алатын. Қылыштың қабығы колеос (κολεός) деп аталды.

Фаланда соғысуға көшу туралы теориялар

Қараңғы дәуірдегі соғыс б.з.д. 8 ғасырында гоплиттер соғысына айналды. Тарихшылар мен зерттеушілер ғасырлар бойы осы ауысудың себептерін және жылдамдығын талқылап келеді. Қазірге дейін 3 танымал теория бар:

Кезектілік теориясы

Энтони Снодграсс жасаған теория бойынша, хоплиттердің шайқасу стилі қару-жарақ және қару-жарақ саласындағы жаңалықтар нәтижесінде бірнеше қадаммен дамыған. Хоплиттердің қару-жарағының археологиялық табылыстарын хронологиялық тұрғыдан қарастырып, осы табылыстарды фаланганың дамуын бағалау үшін пайдаланған Снодграсс, бұл ауысудың шамамен б.з.д. 750-650 жылдар аралығында 100 жылға жуық уақыт алғанын айтады. Фаланганың дамуы уақыт алды, себебі фаланга жетілген сайын, оған тығыз құрылым қажет болды, бұл элиталық жауынгерлерді грек азаматтарын жалдауға мәжбүр етті. Грек азаматтарының арасында үлкен көлемде хоплиттердің қару-жарағын тарату қажет болды, бұл фаланганы іске асыру уақытын ұлғайтты. Снодграсс, қару-жарақ орналасқан соң ғана фаланга формациясы кең таралғанын айтады. Олар фаланганы әскери күштер жеке-жеке құрды деп сенді, бірақ ол соншалықты тиімді болды, басқалар формацияға қарсы күресу үшін соғыс тәсілдерін дереу бейімдеуге мәжбүр болды. Бұл Ван Веске Қараңғы ғасырлардағы алыс қашықтықтан соғысудан хоплиттер соғысының жақын арадағы шайқасына дейінгі ауысу кезеңі болды деген ойға келді. Спарталық ақын Тиртайдың "Олар зымырандардың соққысына қарсы шегінбесе, үлкен тастардың шабуылына қарамастан, қару-жарақтары соғыстың шуына төтеп береді" деген сөздері де бұл кезеңнің ауыспалы кезең екенін көрсетеді. Тиртай басқа мәтіндерде зымырандар немесе тастар туралы айтпайды, бұл гоплиттер жауынгерлерінің кейбір қашықтықтан шабуылдау мүмкіндіктері болған ауыспалы кезең туралы тағы бір дәлел. Ұсынылған теория бойынша, гоплит жауынгерлері б.з.д. V ғасырға дейін нағыз фалангада шайқаспаған. Питер Кренц "гоплит соғысының идеологиясы бәсеке ретінде б.з.д. 7 ғасырда емес, тек 480 жылдан кейін, гоплит емес қарулар фалангадан шығарыла бастаған кезде пайда болды" деп дәлелдейді. А. Агеларакис Грекиядағы Парос аралындағы ең алғашқы монументалды полиандрионның (еркек жауынгерлердің қоғамдық жерлеуі) соңғы археоантропологиялық ашылуларына сүйене отырып, б.з.д. 8 ғасырдың соңғы ширегінде гоплиттік фалангалық әскери ұйым болғанын мәлімдеді. Гоплит соғысының өрлеуі мен құлдырауы қала-мемлекеттің өрлеуі мен құлдырауына байланысты болды. Жоғарыда айтылғандай, гоплиттер тәуелсіз қала-мемлекеттері арасындағы қарулы қақтығыстарға шешім болды. Грек өркениеті бүкіл әлеммен, әсіресе парсылармен күрескенде, соғысқа баса назар аударылды. Жау әскерлерінің үлкен санымен бетпе-бет келген жеке қала-мемлекеттері жалғыз күресе алмады. Греко-парсы соғыстары кезінде (б.з.д. 499-448 жж.) қалалар тобы арасындағы одақтар (олардың құрамы уақыт өте келе өзгерді) парсыларға қарсы шайқасты. Бұл соғыстың ауқымын және қатысатын әскерлердің санын түбегейлі өзгертті. Хоплиттер фалангасы Марафон, Термопиль және Платая шайқастары сияқты қақтығыстарда парсы жаяу әскерінен әлдеқайда басым екенін дәлелдеді. Осы кезеңде Афина мен Спарта Грекияда саяси билік орнына көтерілді, ал парсы соғыстарынан кейінгі бәсекелестік Грекияны жаңа ішкі қақтығысқа ұшыратты. Пелопоннес соғысы бұрын-соңды болмаған масштабта болды. Афина мен Спартаның қол астындағы қалалар лигалары арасында болған соғыста, адам күші мен қаржы ресурстары біріктіріліп, соғысты әртараптандыруға мүмкіндік берді. Гоплит соғысы әлсіреп барады. Пелопоннес соғысында үш үлкен шайқас болды, бірақ олардың ешқайсысы шешуші болмады. Оның орнына, теңіз флотына, шайқасшыларға, жалдамалы әскерлерге, қала қабырғаларына, қоршау машиналарына және белгіленбеген тактикаға көбірек сенім артты. Бұл реформалар сарқынды соғыстарды мүмкін етті және зардап шеккендердің санын арттырды. Парсы соғысында гоплиттер көптеген шабуылшылар мен зымыранмен қаруланған әскерлерге тап болды, ал мұндай әскерлерді (мысалы, пельтастар) гректер Пелопоннес соғысы кезінде көбірек қолданды. Нәтижесінде, гоплиттер аз қару киіп, қысқа қылыштар алып жүретін болды және жалпы алғанда, қозғалыс қабілеті жоғары болды. Бұл экдромостың жеңіл гоплитін жасауға себеп болды. Көптеген танымал тұлғалар, философтар, суретшілер мен ақындар гоплиттер ретінде соғысты. Нефиодкиннің айтуынша, грек-парсы соғыстары кезінде грек ауыр жаяу әскеріне қарсы күрес парсыларды арабаларды енгізуге талпындырды.

Developed by Anthony Snodgrass, the Gradualist Theory states that the hoplite style of battle developed in a series of steps as a result of innovations in armour and weaponry. Chronologically dating the archeological findings of hoplite armour and using the findings to approximate the development of the phalanx formation, Snodgrass claims that the transition took approximately 100 years to complete from 750 to 650 BC. The progression of the phalanx took time because as the phalanx matured it required denser formations that made the elite warriors recruit Greek citizens. The large amounts of hoplite armour needed to then be distributed to the populations of Greek citizens only increased the time for the phalanx to be implemented. Snodgrass believes, only once the armour was in place that the phalanx formation became popular. They believed that the phalanx was created individually by military forces, but was so effective that others had to immediately adapt their way of war to combat the formation. This led Van Wees to believe that there was a transitional period from long range warfare of the Dark Ages to the close combat of hoplite warfare. Some other evidence of a transitional period lies within the text of Spartan poet Tyrtaios, who wrote, " will they draw back for the pounding [of the missiles, no,] despite the battery of great hurl stones, the helmets shall abide the rattle [of war unbowed]". At no point in other texts does Tyrtaios discuss missiles or rocks, making another case for a transitional period in which hoplite warriors had some ranged capabilities. Extended Gradualists argue that hoplite warriors did not fight in a true phalanx until the 5th century BC. Peter Krentz argues that "the ideology of hoplitic warfare as a ritualized contest developed not in the 7th century [BC], but only after 480, when non hoplite arms began to be excluded from the phalanx". Anagnostis Agelarakis, based on recent archaeo anthropological discoveries of the earliest monumental polyandrion (communal burial of male warriors) at Paros Island in Greece, unveiled a last quarter of the 8th century BC date for a hoplitic phalangeal military organization. The rise and fall of hoplite warfare was tied to the rise and fall of the city state. As discussed above, hoplites were a solution to the armed clashes between independent city states. As Greek civilization found itself confronted by the world at large, particularly the Persians, the emphasis in warfare shifted. Confronted by huge numbers of enemy troops, individual city states could not realistically fight alone. During the Greco Persian Wars (499–448 BC), alliances between groups of cities (whose composition varied over time) fought against the Persians. This drastically altered the scale of warfare and the numbers of troops involved. The hoplite phalanx proved itself far superior to the Persian infantry at such conflicts as the Battle of Marathon, Thermopylae, and the Battle of Plataea. During this period, Athens and Sparta rose to a position of political eminence in Greece, and their rivalry in the aftermath of the Persian wars brought Greece into renewed internal conflict. The Peloponnesian War was on a scale unlike conflicts before. Fought between leagues of cities, dominated by Athens and Sparta respectively, the pooled manpower and financial resources allowed a diversification of warfare. Hoplite warfare was in decline. There were three major battles in the Peloponnesian War, and none proved decisive. Instead there was increased reliance on navies, skirmishers, mercenaries, city walls, siege engines, and non set piece tactics. These reforms made wars of attrition possible and greatly increased the number of casualties. In the Persian war, hoplites faced large numbers of skirmishers and missile armed troops, and such troops (e. g., peltasts) became much more commonly used by the Greeks during the Peloponnesian War. As a result, hoplites began wearing less armour, carrying shorter swords, and in general adapting for greater mobility. This led to the development of the ekdromos light hoplite. Many famous personalities, philosophers, artists, and poets fought as hoplites. According to Nefiodkin, fighting against Greek heavy infantry during the Greco Persian Wars inspired the Persians to introduce scythed chariots.

Спарта

Спарта – ежелгі Грецияда Афинамен бірге ең танымал қала-мемлекеттердің бірі және ерекше мәртебеге ие болды. Басқа қала-мемлекеттерден өзгеше, Спартаның еркін азаматтары өмір бойы хоплиттер ретінде қызмет етіп, бейбіт кезеңде дайындықтан өтетін, жаттығулар жасап тұратын. Осының арқасында Спартада кәсіби тұрақты армия қалыптасты. Көбінесе 6000-ға жуық, ал ең төменгі санда 1000-нан аспайтын, алты мо́раға немесе батальонға бөлінген спарталық армия өзінің қатаң тәртібімен және қатыгездігімен құрқыныш тудырды. Әскери қызмет – спарталық еркектердің басты міндеті болды, ал спарталық қоғам әскеріне бағынышты ұйымдастырылды. Хоплиттердің әскери қызметі 40 жасқа дейін, ал кейде, ер адамның жауынгерлік қабілетіне қарай 60 жасқа дейін жалғасты.

Македония

Кейінгі гоплит дәуірінде, әсіресе Фивалық генерал Эпаминондас, күрделі тактиканы дамытты. Бұл тактика сол кезде Фивада тұтқынға алынған Македонияның болашақ патшасы Филипп II-ге жаңа типті жаяу әскер – македон фалангасын жасауға әсер етті. Б.з.д. IV ғасырдағы Македонияның жаулап алуларынан кейін, оңтүстік грек мемлекеттерінің әскерлерінде македондық үлгіде қаруланған фалангиттердің пайдасына гоплиттерден баяу бас тартылды. Гоплиттің дамуы болғанымен, македондық фаланга тактикалық тұрғыдан әмбебап болды, әсіресе македондықтар ұстанған біріктірілген қару тактикасында қолданылды. Осы күштер Хайронея шайқасында (б.з.д. 338) соңғы ірі гоплит әскерін жеңді, содан кейін Афина және оның одақтастары Македония империясына қосылды. Александрдың әскерінде негізінен Пезетайрои (= аяқ серіктері) негізгі күш ретінде болды, сонымен қатар оның әскеріне Коринф лигасы немесе жалдамалы әскерлер ұсынған классикалық гоплиттер де кірді. Бұл бөлімшелерден өзге, македондықтар гипаспистер деп аталатын элиталық күшті де қолданды, олар бастапқыда гоплиттер ретінде соғысқан және Александрдың фалангасының әлсіз оң қанатын күзеткен топтардан құралған.

Гректерден тыс жерлерде гоплиттер стилімен соғыс жүргізу

Хоплиттер стиліндегі соғыс әсерлі болды және Жерорта теңізі аймағындағы бірнеше елге әсер етті. Хоплиттік соғыс б.з.д. 3 ғасырдың басына дейін Италия түбегінің көп бөлігінде басым күрестік стиль болды, оны этрусктіктер де, ерте римдік армия да қолданды, бірақ скутумдық жаяу әскері ғасырлар бойы болған және кейбір топтар екеуін де қолданды. Кейін римдіктер өздерінің күресу стилін Апеннин таулары сияқты қиын жерлерде әмбебапқа икемдірек манипулдік ұйымға стандарттады. Римдіктер қару-жарағын да өзгертіп, найзаларын қылыштар мен ауыр сүмбілерге (пилум) ауыстырды. Соңында тек триарийлер ғана ұзын найзаны (хаста) негізгі қару ретінде сақтап қалды. Триарийлер әлі де дәстүрлі фаланга құрамында соғысты. Бұл немесе осыған ұқсас тәсіл Италияның көп бөлігінде танымал болғанымен, кейбіреулер хоплиттер ретінде соғысуды жалғастырды. Пирр Эпирлік немесе Ганнибалдың (атап айтқанда, лукандықтар) қызметіндегі жалдамалы әскерлер хоплиттер ретінде жабдықталды және шайқасты. Тарихының басында Ежелгі Карфаген өз әскерлерін грек хоплиттері ретінде, мысалы, Карфагеннің қасиетті жасағы сияқты бөлімшелерде жабдықтады. Көптеген грек хоплиттері жалдамалы әскер ретінде Карфаген және Ахеменид империясы сияқты шетелдік армияларда шайқасты, кейбіреулер олардың кардакистердің құрылуына ықпал еткеніне сенеді. Кейбір хоплиттер 4 ғасырда Иллирия патшасы Бардиллиспен бірге қызмет етті. Иллириялықтар гректерден көптеген қару-жарақ пен тактиканы импорттады. Диадохтар өздерінің патшалықтарына грек фалангасын әкелді. Олар көбінесе грек азаматтарын немесе жалдамалы әскерлерді қолданғанмен, жергілікті тұрғындарды да хоплиттер немесе, дәлірек айтқанда, македондық фаланга ретінде қаруландырып, оқытты, мысалы, Птолемей армиясының махимойлары.

Эллиндік кезең

Грек әскерлері эллинистік дәуірде көбінесе македониялық фаланга үлгісінде әскерлерді сапқа салған. Грекияның көптеген әскерлері гоплиттердің соғыс жүргізу тәсілін сақтап қалды. Классикалық гоплиттерден өзге, эллинистік мемлекеттер хоплиттердің екі жаңа түрін пайдалана бастады: тюреофорлар (Thureophoroi) және торакиттер (Thorakitai). Олар гректердің галаттардан туреос (Thureos) қалқанын қабылдауымен пайда болды, ол овал тәрізді, римдіктердің қалқандарына ұқсас, бірақ жалпақ болды. Тюреофорлар ұзын сұғым найзасымен, қысқа қылышпен және қажет болған жағдайда, сүмбілермен қаруланған. Ал торакиттер тюреофорларға ұқсас болғанмен, олар, аты айтқандай, ауыр қаруланған, көбінесе тілмелі доспех киген. Бұл әскерлер жеңіл жаяу әскер мен фаланга арасындағы байланыс ретінде, яғни орташа салмақты жаяу әскер ретінде қолданылды.