Кіріспе
Адамды мақтауға арналған публицистикалық сөз. Панегирик – адамның немесе нәрсенің жоғары дәрежеде мақталуын білдіретін ресми публицистикалық сөз немесе жазбаша өлең. Алғашқы панегириктер ежелгі Афинадағы қоғамдық шараларда айтылған сөздер болатын.
A panegyric (/US/,/p//æ//n//ɪ/'/dʒ//ɪ//r//ɪ//k/ or /UK/,/p//æ//n//ɪ/'/dʒ//aɪ//r//ɪ//k/) is a formal public speech or written verse, delivered in high praise of a person or thing. The original panegyrics were speeches delivered at public events in ancient Athens.
Этимология
Сөз παν 'барлығы' (πᾶν сөзінің түрі, πᾶς 'барлығы' сөзінің префикс ретінде қолданылған кездегі жағдайы) және ἄγυρις 'жиналыс' сөзінің қосылысы ретінде пайда болды (эол диалектісі, аттик немесе иондық формасы ἀγορά сөзімен сәйкес). Қосылғанда, бұл πανήγυρις 'жалпы немесе ұлттық жиналыс, әсіресе құдайға арналған мереке' және туынды сөз πανηγυρικός 'халық жиналысына немесе мерекеге қатысты' деген мағынаны берді. Эллинистік грек тілінде бұл есім 'мерекелік сөз, мақтау сөз' мағынасын алды, ал сөздің сипаты 'мақтау сөз' немесе 'жағымды айтуға қатысты' дегенді білдірді. Панэгирис есімдігі біздің заманымыздың екінші ғасырында классикалық латын тілінен panēgyris 'мереке' (кейінгі классикалық қолданыста сондай-ақ 'жалпы жиналыс') ретінде қабылданды. Сәйкесінше, классикалық латын тілінде panēgyricus деген сипаттағы сөз де болды, ол бастапқыда 'мақтау' мағынасын білдірді, бірақ кейіннен 'жария мақтау' мағынасында есімдік ретінде де қолданылды. Бұл сөздер ерте заманада еуропа тілдеріндегі ұқсас құрылымдарды шабыттандырды, мысалы, 1512 жылы куәландырылған француз тіліндегі panégyrique. Ағылшын тіліндегі panegyric есімдігі мен сипаты француз сөзінен алынған сияқты, бірақ латын және грек тілдерінен шыққандығы да сөзсіз.
Классикалық Грекия
Афинада мұндай сөздер ұлттық мерекелерде немесе ойындарда айтылып, азаматтарды ата-бабаларының даңқты істерін қайталауға шақыру мақсатында болған. Ең белгілілері – Горгийдің «Олимпиялық сөзі», Лисийдің «Олимпиялық сөзі» және Изократтың «Панегирик» және «Панатенаик» (олардың ешқайсысы, алайда, оқылған жоқ). Византия империясында «базилик логосы» – императордың маңызды оқиғада айтылған ресми мадақтау сөзі болды.
Араб тілі
Мадақтау өлеңдері арабтардың маңызды әдеби түрі болды. Араб тілінде жазған әл-Мутанабби Сайф әл-Дауланың Византия империясына қарсы атақты жорығы туралы өлең жазды.
Персия
Орта ғасырдағы парсы тіліндегі мақтау өлеңдері сарай ақындары мен олардың демеушілерінің өміріне қатысты мәліметтерді қамтиды және замандас көзқарастар мен саяси және әскери қызығушылықтар туралы жарық береді, мысалы, Фаррухи Систанидің Ғазнави әмірі Махмуд Газнидің Сомнат храмына жасаған шабуылы туралы қасидасы. Өлеңдер Құрбан айт, Наурыз және Миһраған сияқты мерекелерге арналып жазылған. Кейбір өлеңдерде демеуші ислам мен кәпірлер арасындағы шайқаста батыр ретінде суреттелген. Мұсылмандарға қарсы соғыстарға қосымша түсіндірулер қажет болды, ал Фаррухи мен Муиззидің кейбір өлеңдері Махмудтың Рейді басып алуын және 1117 жылы Ахмад Санжардың Ғазнави әмірі Арслан шаһқа қарсы шабуылдарын қолдады. Бұл өлеңдер сақталған аз ғана деректердің арасындағы Ұлы Сәлжұқ дәуірі үшін маңызды мәліметтер көзі болып табылады.
Африка
Африканың ауызша дәстүрі мадақтау есімдері мен мақтау өлеңдері сияқты панегирик әдет-ғұрыптарын қамтиды. Көбінесе бұл әдет-ғұрыптар континенттегі көптеген этникалық топтар үшін есте сақтау және генеалогиялық қызметтер атқарады, сондай-ақ әдетте тайпалық руханилықпен байланысты болады. Мысалға, йоруба халқында Орики, зулу халқында Исибонго, кхоса халқында Изидуко кездеседі.
Қазіргі жаңғыру
Монархтарға арналған мақтау сөздері Барокко дәуірінде қайта жаңғырды, бірақ 1403 жылы Брунидің Флоренцияға арналған Laudatio florentinae urbis және 1504 жылы алғаш жарияланған Эразмның Panegyricus сияқты Ренессанс дәуірінен де мысалдар бар. Осылайша, 1660 жылы ағылшын ақындары Англияның II Карл патшасы билікке келгеніне құрмет көрсетіп, бірнеше мақтау сөздерін жариялады. Тағы бір маңызды туынды – 1617 жылы испан ақыны Луис де Гонгора жазған «Лерма герцогіне арналған мақтау» еңбегі. XVIII ғасырдың орыс ақындары, әсіресе Михаил Ломоносов, орыс императорлары мен императрицаларының жетістіктерін жырлау үшін мақтау сөздерін пайдаланды.