Әлемдік діни орталықтар мен қасиетті орындар

Кіріспе

Бұл мақалада әлем бойынша маңызды діни орындар мен рухани құндылығы бар жерлердің толық емес тізімі және жалпы шолуы келтірілген. Орындар дін бойынша әліпбилік тәртіппен тізімделген.

Ыбырайымдық діндер

Ыбырайымдық діндер – бір Құдайға сенетін, Ыбырайымға немесе оның рухани дәстүрімен байланысын мойындайтын діндер. Олар салыстырмалы дінтануда Үнді діндері (Дхармикалық) және Шығыс Азия діндері (Таоистік)мен қатар үш негізгі бөлімнің бірін құрайды. Үш негізгі Ыбырайымдық дін (хронологиялық ретімен) – иудаизм, христиандық және ислам. Ыбырайымдық дін дегеннің кейбір қатаң анықтамалары тек осы үш дінді ғана қамтиды. Дегенмен, Ыбырайымдық ілімдерді, теологияны, шежірені және тарихты өз сенім жүйелеріне енгізетін көптеген басқа да діндер бар.

Бахаи діні мен бабизм

Бахаи діні – 19 ғасырда Парсыда Бахаулла құрған монотеистік дін. Бахаилер өз дінінің Бәбизмнен немесе Бәби дінінен (парсы: بابی ها Bábí há) дамуы немесе оны алмастыруы мүмкін деп санайды. Бәб ғасырдың басында барлық адамзаттың рухани бірлігін қадағалаған. Бахаулланың қасиетті орны Бахаилер үшін ең қасиетті жер және олардың қибласы, яғни дұға бағыты. Онда Бахаулланың денесі сақталған және ол Бахджи сарайында қайтыс болған жерге жақын орналасқан. Бахаилер Акконы (ивр. : עַכּוֹ Akko; ар. : عكّا ʻAkkā) өздерінің қасиетті қаласы деп есептейді, себебі ол Бахаулла мен оның отбасының көптеген істерінің ортасы болған. Акко ішінде Бахаи орындарына 'Аббуд үйі, 'Абдулла Паша үйі, Ридван бақшасы және Бахаулланың түрмесі кіреді – Бахаулла осы жерде тұтқынға алынған. Бахаи дініндегі екінші ең қасиетті орын – азалилердің (Бахаилерден кейінгі / Бәбилік Бәбизмнің шамамен бірнеше мың ғана ізбасарлары бар) құрметтейтін жері – Израильдің Хайфа қаласындағы Кармел тауында орналасқан Бәб мақбарасы. Бәб мақбарасының ішінде 'Абдул-Баханың уақытша мақбарасы бар. ББК сонымен қатар Бахаулланың отбасының бірнеше мүшелерінің қабірлерін, Абдул-Баханың тұрған үйін және Рухийих Ханумның (8 тамыз 1910 – 19 қаңтар 2000 ж.т., Мэри Сазерленд Максвелл ретінде туған; Шоги Эфендидің әйелі) мәңгілік тоқырауы бар. Бахаулла Китаб-и-Ақдас кітабында екі орынға қажылық жасауды міндеттеді: Бағдадтағы Бахаулла үйі, Ирак және Шираз, Ирандағы Бәб үйі. Бұл маңызды қажылықтардың орнын кейіннен (кем дегенде діни мағынасында) 'Абдул-Баха алмастырғанмен, көптеген Бахаилер 1922 жылға дейін Бахаи дініне жаулы мұсылман билігі үйді тәркілегенге дейін Бахаулланың үйіне қажылыққа жинала берді. Ол әлі Бахаи қауымына қайтарылмаған. Бәб үйі Иран мұсылмандары Бахаилерді қуғынға салу кезінде мемлекеттік қолдаумен толығымен қиратылды. Үйдің орнына жол мен мешіт салынды, ал телефон тірегі қазір Бәб өзінің пайғамбарлығын жариялаған жерді көрсетеді. Бағдад қаласында Ридван бақшасы да бар, ол Аккодағы Ридван бақшасымен аты бір болғанымен, ерекшеленеді.

The Baháʼí Faith is a monotheistic religion founded by Baháʼu'lláh in 19th century Persia, and consider their religion to progress from or succeed Bábism or the Bábi Faith (Persian: بابی ها Bábí há) founded by the Báb earlier in the century – emphasizing the spiritual unity of all humankind. Located in Bahji, near Acre, Israel the Shrine of Baháʼu'lláh is the most holy place for Baháʼís and their Qiblih, or direction of prayer. It contains the remains of Bahá'u'lláh and is near the spot where he died in the Mansion of Bahji. Baháʼís regard Acre (He. : עַכּוֹ Akko; Ar. : عكّا ʻAkkā) itself as their holy city, mostly due to the fact that it serves as the location of Bahá'u'lláh and his family's many affairs. Within Acre, Baháʼí sites include the House of 'Abbúd, the House of 'Abdu'lláh Páshá, the Garden of Ridván and the Prison cell of Bahá'u'lláh – where Bahá'u'lláh was incarcerated. The second holiest site in the Baháʼí Faith – which is also revered by the few remaining Azalis (post Baháʼí/Bábi split followers of Bábism, who number just several thousand worldwide) – is the Shrine of the Báb, located on Mount Carmel in Haifa, Israel. The Báb's Shrine contains within its walls the temporary Shrine of ʻAbdu'l Bahá. The BWC also contains the Monument Gardens – wherein can be found the graves of some of Bahá'u'lláh's family – as well as a house in which 'Abdu'l Bahá lived, and the resting place of Rúhíyyih Khánum (8 August 1910 – 19 January 2000; born Mary Sutherland Maxwell; the wife of Shoghi Effendi). Bahá'u'lláh decreed pilgrimage in the Kitáb i Aqdas to two places: the House of Bahá'u'lláh in Baghdad, Iraq and the House of the Báb in Shiraz, Iran. While these major pilgrimages were later replaced (at least in terms of religious significance) by 'Abdu'l Bahá, many Baháʼís still flocked to Bahá'u'lláh's home for pilgrimage until the house was confiscated by Muslim authorities hostile to the Baháʼí Faith in 1922. It has yet to be returned to the Baháʼí community. The House of the Báb was completely destroyed by Iranian Muslims during a state sponsored persecution of Baháʼís. A road and mosque were built over the house and a telephone pole now marks the spot where the Báb proclaimed his prophethood. The city of Baghdad also includes the Garden of Ridván, which shares the same name as – though is distinct from – the Garden of Ridván in Acre.

Христиандық

Ескі Иерусалим қаласының христиандық ауданында орналасқан Едикуле, сонымен қатар Мәсіхтің қабірі деп аталады, Киелі қабір шіркеуі – христиандықтың көптеген негізгі ағымдарының ең қасиетті орны. Шіркеудің аумағы, олардың түсінігіне сәйкес, Иса Мәсіхтің азап шеккен, айқышқа шегеленген, өлген, жерленген және қайта тірілген жері ретінде қарастырылады. Бұл оқиғалар "Қайғы-қасірет жолы" деп аталатын уақытша жолмен байланысты. Крест жолының алғашқы сегіз станциясын шіркеуге дейінгі жол бойында, ал соңғы бесеуі шіркеу ішінде кездеседі. Иерусалимдегі грек православие шіркеуі, Рим-католик шіркеуі және Армения апостол шіркеуі Киелі қабірдің қамқорлары болып табылады және шіркеудегі ең қасиетті діни саяхаттарды, сондай-ақ копт, сириялық және эфиопиялық православие шіркеулерімен бірге басқарады, олар да кейбір шіркеулерді ұстайды. Шіркеу қабырғаларының ішінде Исаның азаптары мен өлімімен байланысты көптеген дәстүрлі орындар бар: Май жағу тасы (Мәсіхтің денесін майлау орны), Мәсіхтің түрмесі (Иса азап шегуге дейін тұтқындалған), ақиқат айқышқа сынған мүсіндері бар қазына бөлмесі және, әрине, Голгофа (Мәсіх айқышқа шегеленген жер) және қабірдің өзі. Көптеген протестанттық және Троицаға сенбейтін ағымдар жақын маңдағы Бақ қабірін Исаның айқышқа шегеленіп, қайта тірілген жері деп санайды. Ал тағы біреулері Исаның қабірі Жапонияда немесе Шығыс Иерусалимнің сыртында деп айтады. Қасиетті жерде басқа да қасиетті орындар мен діни саяхат орындары бар. Иерусалимде Гетсимани бақшасы, Сион тауындағы Соңғы кешкі ас және Зәйтүн тауындағы асхана, сондай-ақ Аспанға көтерілу шіркеуі рухани маңызға ие. Иерусалимнің сыртында Ғалилея теңізі, сондай-ақ Бейт-Лехем, Назарет және Қапарнаумдағы жерлер бар:

Located in the Christian Quarter of the Old City of Jerusalem, the Edicule, also known as the Tomb of Christ, within the Church of the Holy Sepulchre is the most holy site for many mainstream denominations within Christianity. The area of the Church is regarded as the site, according to their understanding, where Jesus Christ suffered, was crucified, died, buried and resurrected from the dead along a temporal pathway known as the Via Dolorosa (from the Latin; lit. "way of sorrows"). The first eight Stations of the Cross can be followed along the route leading up to the Church, inside of which are the final five Stations. The Greek Orthodox Church of Jerusalem, Roman Catholic Church, and Armenian Apostolic Church form the custodians of the Holy Sepulchre and collectively control the most holy pilgrimages within the church along with the Coptic, Syriac, and Ethiopian Orthodox churches who also hold some chapels. Within the walls of the church are the many traditional locations for the events associated with the Passion and death of Jesus: The Stone of Unction (the anointing place of Christ's body), the Prison of Christ (where Jesus was held, incarcerated, before his Passion), a treasure room which holds relics including fragments of the True Cross, and of course Calvary or Golgotha (where Christ was crucified) and the Sepulchre itself – to name a few. Many Protestant and nontrinitarian denominations regard the nearby Garden Tomb to be the actual crucifixion and resurrection site of Jesus. Still others have claimed that Jesus's tomb is in Japan, or is really located outside of East Jerusalem. Other holy sites and shrines of pilgrimage exist in the Holy Land. In Jerusalem the Garden of Gethsemane, the Mount Zion Cenacle of the Last Supper and the Mount of Olives, as well as the Church of the Ascension prove spiritually important. Outside Jerusalem are pilgrimage places including the Sea of Galilee, as well as locations in Bethlehem, Nazareth, and Capernaum:

Bethlehem: The location of the Church of the Nativity in Manger Square, where Jesus was born. Capernaum: The town, bordering the Sea of Galilee, is cited in the Gospel of Luke where it was reported to have been the home of the apostles Simon Peter, Andrew, James and John, as well as the tax collector Matthew. In the Gospel of Matthew the town was reported to have been the home of Jesus. According to Luke, Jesus taught in the synagogue in Capernaum on Sabbath. Jesus then healed a man who had the spirit of an unclean devil and healed a fever in Simon Peter's mother in law. According to Luke, it is also the place where a Roman Centurion asked Jesus to heal his servant. Capernaum is also mentioned in the Gospel of Mark, in which it is the location of the famous healing of the paralytic lowered through the roof to reach Jesus. According to several Gospels, Jesus selected this town as the center of his public ministry in the Galilee after he left the small mountainous hamlet of Nazareth. Capernaum has no obvious advantages over any other city in the area, so he probably chose it because it was the home of his first disciples, Simon (Peter) and Andrew. Nazareth: The location of the Church of the Annunciation (in the Catholic tradition marks the site where the Archangel Gabriel announced the future birth of Jesus to the Virgin Mary ), St. Gabriel's Church (an Orthodox alternative site for the Annunciation), the Synagogue Church (The Melkite Greek Catholic Church lays claim to this site, which is traditionally that of the synagogue where Jesus preached ), the Church of St. Joseph's Carpentry (occupies the traditional location for the workshop of Saint Joseph); the Mensa Christi Church (run by the Franciscan religious order, commemorates the traditional location where Jesus dined with the Apostles after his Resurrection), the Basilica of Jesus the Adolescent (run by the Salesian religious order, occupies a hill overlooking the city), the Church of Christ (an Anglican church in Nazareth), and the Church of Our Lady of the Fright (marking the spot where Mary saw Jesus being taken to a cliff by the congregation of the synagogue and felt fear on his account). The "Jesus Trail" pilgrimage route connects many of the religious sites in Nazareth on a 60 km walking trail which ends in Capernaum. Other important locations identified with the life of Jesus include areas around the Sea of Galilee – for instance Cana and the Church of the Multiplication in Tabgha – as well as the Mount of Temptation (in the Judean desert), Mount Tabor, Jacob's Well, Bethany and Bethabara (on the Jordan River). The town of Sepphoris is where the Virgin Mary spent her childhood. Still other revered places may exist within or outside the Holy Land, involving localities associated with the lives of the Twelve Apostles, the Church Fathers, the relatives and ancestors of Jesus, saints, or other figures or events featured in both the Old Testament (sharing religious significance with Judaism or other Abrahamic faiths) and New Testament. The reverence held for these sites may vary depending on denomination.

Бейт-Лехем: Исаның дүниеге келген жері – Масштаб алаңындағы Туу шіркеуі. Қапарнаум: Ғалилея теңізінің жағалауындағы қала, Лұқаның Ізгі хабарында елшілер Шимон Петірдің, Әндірдің, Жақып пен Жоханның, сондай-ақ салық жинаушы Матайдың үйі болған деп хабарланған. Матайдың Ізгі хабарында бұл қала Исаның туған жері деп аталады. Лұқа жазғандай, Иса демалыс күні Қапарнаумдағы мәжілісханада тәлім берді. Сол кезде Иса жын соққан бір адамды сауықтырып, Шимон Петірдің қайын енесін де қызуынан сауықтырып жіберді. Лұқаның айтуынша, римдік жүзбасы Исадан қызметшісін сауықтыруын сұрап, сол жерге келген. Марқаның Ізгі хабарында да Қапарнаум туралы айтылған. Бірнеше Ізгі хабарда айтылғандай, Иса таулы Назарет деген шағын ауылды тастап, Ғалилеяда уағыздағанда осы қаланы басты орынға қойған. Қапарнаумның басқа қалалардан артықшылығы жоқ еді, сондықтан ол сол қаланы алғашқы шәкірттері Шимон (Петір) мен Әндірдің тұратын жері болғандықтан таңдаған болса керек.

Назарет: Аян шіркеуінің орналасқан жері (католик дәстүрінде Архангел Габриэль Исаның болашақ тууын Мәриямға жариялаған жер), Қасиетті Габриэль шіркеуі (Аян үшін православиелік балама жер), Синагога шіркеуі (Мелкиттік грек-католик шіркеуі осы жерге дәстүрлі түрде Иса уағыздаған синагоганың иелігіне ие), Қасиетті Жүсіптің ағаш ұстасы шіркеуі (Қасиетті Жүсіптің шеберханасының дәстүрлі орнын иеленеді); Менса Кристи шіркеуі (францискандық діни ордені басқарады, Иса қайта тірілгеннен кейін елшілерімен бірге тамақтанатын дәстүрлі орынды еске алады), Жасөспірім Иса базиликасы (Салазиандық діни ордені басқарады, қалаға қарап тұрған жартастан тұрады), Мәсіх шіркеуі (Назареттегі англикан шіркеуі) және біздің әйелдің шіркеуі (Исаның мәжілісханаға әкетілгенін көріп, оның қауымы қорқыныштан қорқыныштанып, қорқыныштанып отырды). "Иса жолы" діни бағыты Назареттегі көптеген діни орындарды 60 км-ге созылған жолмен байланыстырады, ол Капернаумда аяқталады.

Исаның өмірімен байланысты басқа маңызды жерлерге Ғалилея теңізінің айналасындағы аймақтар – мысалы, Қана және Табгадағы Көбейту шіркеуі – , сондай-ақ Азғыру тауы (Иудея шөлінде), Табор тауы, Жақыптың құдығы, Бетания және Бетабара (Иордан өзенінде) жатады. Сепфорис қаласы – Мәриям ананың балалық шағы өткен жер. Киелі жерде немесе одан тыс жерлерде, он екі елшінің өмірімен, шіркеу аталарымен, Исаның туыстары мен ата-бабаларымен, қасиеттілермен немесе Ескі Келісімде (иудаизммен немесе басқа да Ыбырайымдық сенімдермен діни мәні бар) және Жаңа Келісімде көрсетілген басқа да тұлғалармен немесе оқиғалармен байланысты жерлер болуы мүмкін. Бұл жерлерге деген құрмет денімен әр түрлі болуы мүмкін.

Католик шіркеуі

Католиктер, көптеген басқа христиандар сияқты, Иерусалимдегі Қасиетті Қабірді ең қасиетті орын деп есептейді. Сондай-ақ, ол Назарет, Бейт-Лехем, Қапарнаум және Киелі Жердің басқа да бөліктерін елшілер заманынан бері қасиетті деп санайды, ал елшілердің қабірлеріне салынған киелі орындарды ерекше құрметпен еске алады. Католик дінінің негізгі ағымы Ватикан қаласы мемлекетінің ("Киелі Тақ") (итальянша: Stato della Città del Vaticano) – Римдегі, Италиядағы қоршалған анклав арқылы ұсынылады. Ватикан ішінде тарихындағы ең үлкен шіркеу – Санкт-Петер базиликасы (L.: Basilica Sancti Petri) – Папаның кеңсесі мен Папаның тұратын жері (Апостолдық сарайда), сондай-ақ Ватикан төбесінде, оның үстінде Санкт-Петердің қабірі, оның айқышқа асылу орны, тақтысы және балдахині орналасқан. Қасиетті Петір алаңының сыртында Ватикан мен Римнің шетінде тағы көптеген шіркеулер бар. Маңызды ескерткіштердің бірі – Сикстин капелласы (L.: Sacellum Sixtinum; I.: Cappella Sistina), онда Папалық конклав өтеді. Рим – католиктердің сенуінше, бір, қасиетті, католиктік және апостолдық шіркеудің ресми түрде Қасиетті Петір (олар оны «Апостолдардың князі» деп санайды) – Мәсіхтің тағайындалған мұрагері және алғашқы викарийі ретінде құрылған және бастау алған жері. Осылайша, Қасиетті Қабір католиктер үшін ең қасиетті орын болса да, Ватикан адалдар үшін (Латын шіркеуінің және sui iuris шіркеулерінің) Жер бетіндегі жоғарғы биліктің ордасы ретінде өте қасиетті орын болып табылады. Папаның маңызды территорияларына төрт үлкен базилика (L.: Basilica maior, pl. es; Санкт-Петерден басқа) кіреді – атап айтқанда, Архибазилика Қасиетті Иоанн Латеран (экуменикалық католиктік ана шіркеу), Санкт-Петер базиликасы, Қала сыртындағы Қасиетті Пауыл базиликасы (Апостол Пауылдың қабірі бар) және Санта-Мария-Маджоре базиликасы. Құрметті католиктер үшін маңызды басқа да орындарға Марияға арналған киелі орындар, әсіресе Фатима және Лурдес қалалары жатады, онда Құдай анаға байланысты кереметтер немесе көріністер болған.

Catholics, like many other Christians, regards the Sepulchre in Jerusalem to be the holiest of places. It also places emphasis on Nazareth, Bethlehem, Capernaum, and other parts of the Holy Land as sacred since apostolic times, and notes as places of special sanctity the sanctuaries built on the tombs of the Apostles. Mainstream Catholicism as a whole is represented by the Holy See (, "holy chair") of the Vatican City state (Italian: Stato della Città del Vaticano), a walled enclave within Rome, Italy. Inside the Vatican the largest church in history, St. Peter's Basilica (L.: Basilica Sancti Petri), is the location of the Papal office and the living quarters of the Pope (in the Apostolic Palace), as well as Vatican Hill – atop which are Saint Peter's tomb and place of crucifixion, his throne, and his baldachin. Outside St. Peter's Square are many more churches throughout the Vatican and outlying Rome. One important landmark is the Sistine Chapel (L.: Sacellum Sixtinum; I.: Cappella Sistina), in which the Papal conclave takes place. Rome is the place from which Catholics believe the one, holy, catholic and apostolic church was formally founded and begun by Saint Peter (whom they consider to be the "Prince of the Apostles") as the appointed successor and first vicar of Christ. Thus while the Holy Sepulchre is still the most sanctified of places for Catholics, the Vatican is an extremely sacred place to the faithful (those of the Latin Church, as well as the Churches sui iuris) as the seat of their supreme authority on Earth. Important papal territories include the four major basilicas (L.: Basilica maior, pl. es; excluding St. Peter's) – namely the Archbasilica of Saint John Lateran (the ecumenical Catholic mother church), St. Peter's Basilica, the Basilica of Saint Paul Outside the Walls (containing the tomb of Paul the Apostle), and the Basilica di Santa Maria Maggiore. Other locations of reverence for ardent Catholics include Marian shrines, particularly the localities of Fátima and Lourdes, where miracles or apparitions attributed to the Virgin Mary took place.

Шығыс православие шіркеуі

Егер Константинопольдің Экуменикалық Патриархы Шығыс Православтық қауымдастығының ең көрнекті басшыларының бірі саналса, онда Стамбулдағы Георгий соборы – Экуменикалық Патриархтың резиденциясы – Шығыс Православ христиандары үшін ең маңызды діни орындардың бірі болуы мүмкін. Сонымен қатар, Шығыс Православ шіркеуі үшін, әсіресе Грек Православ шіркеуі үшін ерекше маңызға ие Афон тауы, онда Византиялық ғұрып бойынша әлемдегі ең көп мисса күн сайын өткізіледі. Афон тауы, сөзсіз, әлемдегі ең ірі христиан монахтары, аскеттер және мистиктер (әсіресе есихастар) қауымын біріктіреді. Бұл жерде Экуменикалық Патриархтың тікелей басқаруындағы 20 Шығыс Православ монастыры орналасқан.

Соңғы күндердің қасиеттілері

Соңғы күндердің қасиеттілері Иерусалимдегі Гетсимани бақшасы мен Гадден қабірі сияқты орындарды құрметпен қарастырады, себебі олар Иса Мәсіхтің өмірі мен қызметімен байланысты. Сонымен қатар, негізгі LDS шіркеуінің мүшелері үшін ең қасиетті орын – әлемдегі көптеген ғибадатханалар, әсіресе әр ғибадатхананың ішінде орналасқан "аспан бөлмесі". Осы бөлмелердің мақсаты – Құдайдың өзінің болмысын символдық түрде бейнелеу. Сонымен қатар, Солт-Лейк ғибадатханасының ішіндегі "Киелілердің киелісі" деп аталатын бөлме, шіркеу президенті үшін жеке медитация жасауға арналған болғандықтан, өте қасиетті саналады. Мормон үйлері де отбасылық одақтың қасиеттілігіне және LDS ғибадатханаларында өткізілетін отбасылық рәсімдерге шіркеудің баса назар аударуына байланысты қасиетті орындар ретінде қарастырылады. Осы тақырыпта LDS басылымындағы Киелі кітаптағы "Дін аударма сөздігі" былай дейді: "Ғибадатхана – сөзбе-сөз Құдайдың үйі, қасиетті киелі орын, онда тірілер және өлгендер үшін қасиетті рәсімдер мен жарлықтар орындалады. Раббының келуі мүмкін болатын бұл орын – жер бетіндегі барлық ғибадат орындарының ең қасиеттісі. Ғибадатханамен салыстыруға болатын жалғыз орын – үй ғана. Мормон отбасы үйге қоныстанғаннан кейін, отбасы басшысы (немесе шіркеудің жақын мүшесі) арнайы дұға оқып, үйдің азғырудан қорғаныш болуын тілейді және отбасы оны мекендеген кезде Құдайға арнайды. Соңғы күндердің қасиеттілері үшін құрметтелетін басқа да орындарға АҚШ-тағы тарихи жерлер жатады, себебі олар мормон тарихымен және дінтануымен ерекше байланысты. Мысалдар: қасиетті тоғай (Пальмира, Нью-Йорк), Кумора, Киртленд ғибадатханасы (Киртленд, Огайо) және Адам онди Ахман (Дэвисс округі, Миссури). Дегенмен, мұндай жерлерде міндетті рәсімдер орындалмайды.

Басқа LDS қозғалысы секталары

Мормондық секталар, тармақтары мен фундаменталистік топтар кейде олардың нақты шіркеуі ғана Джозеф Смиттен нағыз билік пен мұрагерлік алғанын, ал басқа LDS дінбағылары дұрыс емес немесе адасқандық деп санайды. Сондықтан АҚШ-тың көптеген жерлері осы шіркеулердің рухани орталықтары болып табылады: Мысалы, Техас штатының Эльдорадо қаласындағы YFZ ранчосы бір кезде Соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіхтің фундаменталистік шіркеуінің (FLDS) және Юта штатының Блуффдейл қаласында Апостолдық Біріккен Бауырластығының (AUB) базасы болды.

Растафарилер қозғалысы

Эфиопия Хайле Селассидің өмірі мен өлімінің орны ретінде зор маңызға ие. Көптеген расталар Эфиопияны Ұждас Жер деп санайды. Шашаман қаласы ерекше атаулы. Адис-Абебада Хайле Селассие Қасиетті Үштік соборында (амхар тілінде көбінесе Кидист Селассие деп аталады) жерленген, бұл собор Эфиопия православиелік христиандары үшін маңызды діни орын болып табылады, сонымен қатар олардың шіркеуінің басшысының ордасы қызметін де атқарады.

Друздар

Дрюздер – 800 мыңнан миллионға дейін жататын дін. Көптеген друздар Израильдегі Тиберия қаласының жанындағы Наби Шуайб, яки Иетроның қабірін друздар үшін ең маңызды діни орын деп санайды. Олар онда ғасырлар бойы діни мерекелер өткізіп келеді және ол жыл сайынғы жиынның орталығы болып табылады. Друздардың басты қасиетті орны – Ливан жерінде орналасқан Халват әл-Баяда, ол друздардың орталық қасиетті орны және теологиялық мектебі. Хасбаяға жақын орналасқан халватта Ад Дарази алғашқы друз шақыру кезінде қоныстанған және дәріс берген деп есептеледі. Калуат жылдың әртүрлі уақыттарында Аль-уккаль (кірістірілгендер) үшін шамамен қырық шатыр ұсынады.

Ислам діні

Сауд Арабиясының Мекке қаласындағы Масджид әл-Харамның (Қасиетті мешіт) ішінде орналасқан Кааба – исламның ең қасиетті орны. Ислам дәстүріне сәйкес, оны Ибрахим (Абрахим) және оның ұлы Исмаил (Исмаил) қайта салған. Ислам пайғамбары Мұхаммед ғимараттың бір бұрышына Қара тасты орнатқан. Жыл сайын миллиондаған мұсылман Меккеге және оның төңірегіне хаж деп аталатын қажылық сапармен келеді. Бұл – исламның бесінші және соңғы тірегі, оның барысында олар ритуалдың бір бөлігі ретінде Каабаны тәуәп етеді. Меккеде немесе оның төңірегіндегі басқа да маңызды аймақтарға хаж өтетін жерлер, соның ішінде Замзам құдығы, Мина және оның көпірі, Муздалифа және Арафат тауы кіреді. Мұсылмандар үшін ең қасиетті екінші орын – Мединадағы Мәсжид әл-Набави, онда Мұхаммед Жасыл күмбездің астында жерленген. Халифалар Омар мен Әбу Бәкір де Мәсжид әл-Набауиде жерленгені айтылады. Исламның үшінші ең қасиетті жері – Иерусалимдегі Әл-Ақса мешіті, оған Джами Әл-Ақса және Қиыршық тас күмбезі кіреді. Оның қасиеттілігі Мұхаммедтің Исра және Ми'ражда көкке көтерілген жері болуынан, сондай-ақ алғашқы қибла (мұсылмандар дұға еткенде бет бұратын бағыт) болғандықтан туындайды. Сирияның Дамаск қаласындағы Омейяд мешіті кейбір мұсылмандар тарапынан исламның төртінші ең қасиетті жері деп есептеледі, ал көптеген мұсылмандар бұл Исаның қайтып келетін жері деп сенеді. Палестинадағы Хеброн қаласы дәстүрлі түрде Мекке, Медина және Иерусалиммен бірге исламдағы "төрт қасиетті қаланың" бірі саналады, себебі қалада Патриархтар үңгірі орналасқан, онда Ыбырайымның жерленгені айтылады. Араб Хиджазындағы басқа да жерлер Мұхаммедпен байланысты: Меккеге жақын, Джабал әл-Нұр тауында Хира үңгірі Мұхаммедтің алғашқы уахиын алған жері.

Шииттер

Шииттердің арасында Имам Әли және Имам Хусейн қабірлері де өте қадірлі.

Ислам елі

Мәсжид-Мәрьям – Ислам Ұлтының халықаралық бас штабы.

Бес пайыздық ұлт

Бес пайыздықтар Нью-Йорк қаласындағы Манхэттеннің Харлем ауданын рухани маңызды орын деп есептейді және оны "Мекке" деп атайды. Сондай-ақ, олар Нью-Йорктің Бруклин облысын "Мәдина" деп атайды. Бес пайыздықтар жыл сайын маусым айында Харлемдегі Харриет Табман бастауыш мектебінде "Көрсету және дәлелдеу" деп белгілі бір арнайы іс-шара өткізеді.

Ахмадия

Ахмадия мұсылман қауымының кейбір өкілдері Кашмирдегі Шринагар қаласындағы Роза Балды Иса пайғамбардың нағыз қабірі деп есептейді.

Иудаизм

Кодеш Хакодашим, яһуди дінінің ең қасиетті жері, Мұса заманындағы киелі шатырдың ішкі қасиетті бөлігі болды, ал қазір бұл термин Иерусалимдегі ғибадатхана тауындағы, ғибадатхананың ішінде орналасқан аумақты білдіреді. Оның орналасқан жері көбінесе, бірақ даулы түрде, Исламның Қаба тасының (Dome of the Rock) ізінде, кіруге мүмкін емес деп есептеледі. Ал кейбір яһуди авторлары Кодеш Хакодашимнің исламдық қасиетті орынның солтүстігінде немесе шығысында орналасқан деп санайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, яһуди ғибадатханасының ішіндегі Кодеш Хакодашимге яһуди бас раввині жылына бір рет, Йом Кипур күні ғана кіре алатын. Ортодоксалдық және консервативтік яһудизм ғибадатхана қирағаннан кейін де, бұл жердің қасиеттілігін толығымен сақтап қалды деп есептейді. Соңғы кезде дәстүрлі яһудизмнің ықпалды өкілдері қасиетті жерлерге кіруге тыйым салғандықтан, көптеген діни басшылар ғибадатхана тауының барлық аймақтарына сақтайтын яһудилердің кіруін тыйымдайды немесе шектейді. Бүгінде яһудилер қаланың яһуди кварталын, онда тау орналасқан, терең рухани маңызға ие орын деп мойындайды. Бұл аумақтағы ең маңызды артефакт – Батыс қабырғасы, ғибадатхананың соңғы қалдығы. Қабырға бойында Батыс тасы және Уилсон аркасы сияқты ерекше белгілер бар. Оның астындағы туннель Кодеш Хакодашимнің түпнұсқа орнына қарай созылып, шамамен 150 фут қашықтықта Уоррен қақпасы деп аталатын жерде аяқталады. Хеброн қаласындағы Патриархтар үңгірі яһуди дініндегі екінші қасиетті орын саналады. Басқа да маңызды орындарға Ескі Иерусалимнің яһуди кварталындағы Хурва, Белц, Тиферет Исраэль және төрт сефард синагогасы кіреді. Бейт-Эл синагогы Каббала зерттеушілері үшін ерекше маңызды. Киелі кітаптағы Синай тауы Мұсаның Құдайдан Он Буйрық алған жері деп есептеледі, бірақ таудың нақты орналасқан жері туралы көптеген пікірталастар бар. (Ғылыми пікір бойынша, бұл тау тарихи түрде "Синай" немесе Сейір тауы болып белгіленген.)

The Kodesh Hakodashim, Judaism's Holy of Holies, was the inner sanctuary of the Tabernacle in the time of Moses as described in the Torah; the term now refers to the area on the Temple Mount in Jerusalem where this sanctuary was located within the Temple in Jerusalem. Its location is often, but controversially, identified as being inaccessible, within the footprint of the Islamic Dome of the Rock, while some Jewish authors claim the Holy of Holies was actually located either to the north or to the east of the Islamic shrine. Historically, the area of the Holy of Holies, which sat within the Jewish Temple, could be entered by the Jewish High Priest and only once a year, on Yom Kippur. Orthodox Judaism and Conservative Judaism continue to regard the location as retaining some or all of its sanctity despite the destruction of the Temple in 70 CE. Entry into sanctified areas has been prohibited in recent times by powerful elements within traditional Judaism, and as a result many religious authorities prohibit or restrict entry into all areas of the Temple Mount by observant Jews. Today, Jews recognize the Jewish Quarter of the city, wherein the Mount is located, to be a location of profound spiritual importance. Within the area a stone artifact known as the Western Wall is paramount as the last standing remains of the temple. Along the wall, notable features include the Western Stone and Wilson's Arch. Beneath it a tunnel runs closer toward what was the original Kodesh Hakodashim, ending approximately 150 ft. inward at a place called Warren's Gate. The Cave of the Patriarchs in Hebron is said to be the second holiest site in Judaism. Other significant sites include a number of synagogue within the Jewish quarter of Old Jerusalem, namely the Hurva, Belz, Tiferet Yisrael and the Four Sephardic synagogues. The Beit El Synagogue is of special importance to students of Kaballah. The Biblical Mount Sinai is believed to be the place where Moses received the Ten Commandments from God – although there is considerable debate as to the location of the mountain. (Scholarly opinion places it at either the mountain historically known as "Sinai" or Mount Seir.)

Самариялықтар

Самариялықтар – Ибрахим діні, оның жақтастары яһудилер сияқты израильдіктерден тараған деп санайды. Самариялық этно-дін тобы (ивритше: שומרונים Шомроним, арабша: السامريون as Sāmariyyūn) көбінесе қазіргі Израиль мен Палестина аумақтарында қоныстанған және Солтүстік Израиль Самария патшалығының жалғасы екендерін мәлімдейді. Самариялықтар Геризим тауын (самариялық еврейше: Ar garízim, арабша: جبل جرزيم Jabal Jarizīm, Т. Х.: הַר גְּרִזִּים Har Gərizzîm, S. H.: הַר גְּרִיזִּים Har Gərizzim; сондай-ақ Jirziem деп латыншаға аударылады) – Батыс жағалаудағы Наблус қаласының жанындағы тауды Жердегі ең қасиетті орын деп есептейді. Сондықтан Геризим тауы самариялықтар үшін Иерусалимдегі ғибадатхана тауының яһудилер үшін маңызындай роль атқарады.

Шүгендо

Шугендо – буддизмнің шағын, синкретикалық, жоғары эзотерикалық және аскетикалық сектасы немесе тармағы (көбінесе Тендай және Шингон мектептерімен байланысты, және олардың жекеленген саласы ретінде қарастырылады), Дзен, даосизм, Кошинто, жапон халықтық анимизм және шаманизм элементтерін біріктіреді. Бұл дін 7 немесе 8 ғасырда срамна және мистикалық әулие Эн но Гёджамен құрылған деп есептеледі. Шинто діні сияқты, Шугендо да негізінен Жапонияға тән. Шугендоның қарапайым жақтастары мен монахтары, сәйкесінше Шугенджа немесе Ямабуси деп аталады, тауларды рухани орындар ретінде және табиғатпен бірге "табиғи мандалалар" ретінде құрметтейді. Шугендоның ізбасарлары Жапонияның шалғай орналасқан Дева провинциясындағы Деваның үш тауын (Хагуро, Гассан және Юдоно тауларынан тұрады) ең қасиетті жерлері деп санайды. Бұл үш тау Шинто дінінде де қасиетті болып есептеледі.

Индуизм

Үндістанның Варанаси, Айодхья, Тирумала, Шрирангам, Матура, Харидвар, Канчипурам, Уджайин, Пури және Дварка қалалары индуизмдегі ең танымал қасиетті орындардың бірі болып табылады. Олардың ішінде Уттар-Прадеш штатындағы Варанаси ең қасиетті ежелгі орын саналады және көптеген индуистер, дінге қарамастан, оны ең қасиетті саяхат орны деп есептейді. Оңтүстік Үндістанда, әсіресе Тамил Надудағы шайвалар Чидамбарамды өздерінің ең қасиетті жері деп санайды. Аймақтағы вайшнавтар Шрирангамды ең қасиетті қала деп санайды және оны Вишнудың жер бетіндегі мекені – Вайкунта деп атайды. "Гарбхагриха" (сөзбе-сөз мағынасында "ананың үйі" немесе "ананың бөлмесі"), ғибадатхана кешеніндегі басты құдайдың орналасқан жері, кешеннің ішіндегі жеке ғимаратта орналасқан ең қасиетті орын болып табылады. Гарбхагрихада әдетте дұғаның негізгі нысаны – мурти (құдайдың мүсіні немесе бейнесі) орналасады. Спиралы немесе виманасы бар ғибадатханаларда бұл бөлме тікелей оның астында орналасады, ал екеуі де ғибадатхананың негізгі тік осін құрайды. Бұл екеуі бірге Меру тауы арқылы әлем осін білдіруі мүмкін. Гарбхагриха әдетте ғибадатхананың негізгі көлденең осі бойында орналасады, ол көбінесе шығыс-батыс осі болып табылады. Бұрыштық осі бар ғибадатханаларда гарбхагриха әдетте олардың қиылысында орналасады. Тирумала Венкатешвара ғибадатханасы – Андхра-Прадеш штатының Читтур ауданындағы Тирупати қаласының жанындағы Тирумала төбесінде орналасқан индуистік ғибадатхана. Тирумала төбесі теңіз деңгейінен 853 метр биіктікте және 10,33 шаршы шақырым (27 км²) аумақты құрайды. Ол жеті шыңнан тұрады, олар Шешаның жеті басын бейнелейді, сондықтан оған Сешахалам деген ат берілген. Жеті шыңның атаулары: Сешадри, Ниладри, Гарудадри, Анджанадри, Врушабхадри, Нараянадри және Венкатадри. Ғибадатхана Венкатадриде (сонымен қатар Венкатачала немесе Венката төбесі деп те аталады), жетінші шыңда орналасқан және "Жеті төбенің ғибадатханасы" деп те белгілі. Ғибадатхананың басты құдайы – Венкатешвара, индуист құдайы Вишнудың бір түрі. Венкатешвара басқа да аттармен белгілі: Балажи, Говинда және Шриниваса. Ғибадатхана Шри Свами Пушкаринидің оңтүстік жағалауында орналасқан. Ғибадатхана кешені дәстүрлі ғибадатхана ғимаратынан және бірқатар заманауи кезектер мен қажыларды орналастыру орындарынан тұрады. Бұл әлемдегі ең көп зиярат ететін орын. Ғибадатханаға күніне шамамен 50 000 – 100 000 қажылар келеді (жылдық орташа көрсеткіш бойынша 30-40 миллион адам), ал арнайы мерекелер мен фестивальдерде, мысалы, жылдық брахмотвам кезінде қажылардың саны 500 000-ға жетеді. Жыл сайынғы қажылық жиындары: Құмбх Мела қажылығы (3 немесе 12 жылда бір рет), Шабарамала қажылығы, Коттиюр Висаха қажылығы, онда жылдың белгілі бір кезеңінде мыңдаған адамдар қажылық сапарға жиналады.

The Indian cities of Varanasi, Ayodhya, Tirumala, Srirangam, Mathura, Haridwar, Kanchipuram, Ujjain, Puri and Dwarka are some of the more famous pilgrim cities in Hinduism. Of these, Varanasi, Uttar Pradesh, is considered the holiest ancient site and it is considered by many to be the most sacred place of pilgrimage for Hindus, irrespective of denomination. Shaivas in South India, especially Tamil Nadu, consider Chidambaram as their holiest site. Vaishnavas of the region regard Srirangam as their holiest city and refer to it as the earthly abode of Vishnu, Vaikuntha. The "garbhagriha" (literally womb house or womb chamber), the shrine inside a temple complex where the main deity is installed in an area that is in a separate building by itself inside the complex, is the most sacred site within the temple complex. The garbhagriha usually contains the murti (idol or icon), the primary focus of prayer. In temples with a spire or vimana, this chamber is placed directly underneath it, and the two them form a main vertical axis of the temple. These together may be understood to represent the axis of the world through Mount Meru. The garbhagriha is usually also on the main horizontal axis of the temple which generally is an east–west axis. In those temples where there is also a cross axis, the garbha griha is generally at their intersection. The Tirumala Venkateswara Temple is a Hindu temple in the hill town of Tirumala, near Tirupati in the Chittoor district of Andhra Pradesh. The Tirumala Hill is 853m above sea level and is about 10.33 square miles (27 km2) in area. It comprises seven peaks, representing the seven heads of Shesha, thus earning the name Seshachalam. The seven peaks are called Seshadri, Neeladri, Garudadri, Anjanadri, Vrushabhadri, Narayanadri, and Venkatadri. The temple is on Venkatadri (also known as Venkatachala or Venkata Hill), the seventh peak, and is also known as the "Temple of Seven Hills". The presiding deity of the temple is Venkateswara, a form of the Hindu god Vishnu. Venkateswara is known by other names: Balaji, Govinda, and Srinivasa. The temple lies on the southern banks of Sri Swami Pushkarini, a holy water tank. The temple complex comprises a traditional temple building, with a number of modern queue and pilgrim lodging sites. It is most visited place of worship in the world The temple is visited by about 50,000 to 100,000 pilgrims daily (30 to 40 million people annually on average), while on special occasions and festivals, like the annual brahmotsavam, the number of pilgrims shoots up to 500,000. There are yearly pilgrimage gatherings such as Kumbh Mela Pilgrimage(3 year or 12), Shabarimala Pilgrimage, Kottiyoor Vysakha Pilgrimage where in thousands of people gather in a certain period of a year for pilgrimage.

Джайнизм

Палитана ғибадатханалары Шатрунджая тауында, Үндістанның Гуджарат штатындағы Бхавнагар ауданындағы Палитана қаласының жанында орналасқан және джайнистер үшін ең қасиетті орындардың бірі саналады. Джайнистер бұл ғибадатханалар тобына өмір бойы кем дегенде бір рет барудың нирванаға немесе құтқарылуға жету үшін қажет деп санайды, бірақ көптеген джайнистер өмірінде осы қасиетті орынға бірнеше рет келеді. Шихарджи немесе Шри Саммед Шихарджи (श्री सम्मेद शिखरजी), сондай-ақ Парсанатх төбесі деп белгілі, Үндістанның Жаркханд штатындағы Гиридих ауданында орналасқан және джайнистер үшін маңызды қасиетті орын болып табылады, сонымен қатар әлемдегі джайнистер үшін ең қасиетті жерлердің бірі. Джайни дінінің сенуіне сәйкес, жиырма төрт Тиртанкараның (джайнистердің ұстаздары) жиырмасы осы жерде Мокшаға (Нирванаға) қол жеткізген. Биіктігі 1350 метр (4430 фут) болатын Параснатх төбесі Жаркханд штатының ең биік тауы болып табылады. Шри Саммет Сихарджиде нирванаға қол жеткізген Тиртанкаралардың саны жиырма. Олардың әрқайсысы үшін төбеде киіз үйлер орналасқан. Бұл төбе Паршва есіммен де белгілі, ол 23-ші Тиртанкара, ол осы жерде Нирванаға қол жеткізген. Қазіргі ғибадатхана көне болмаса да, басты ғибадатханадағы мүсін ежелгі. Мүсіндердің астындағы санскрит жазулары олардың 1678 жылы ғибадатханаға орнатылғанын көрсетеді. Археологтар Параснатх төбесіндегі кейбір ғибадатханалар 1765 жылға дейін салынғанын болжайды, бірақ бұл орынның тарихы одан да ертерек. Қазіргі ғимараттар бұрынғы, қиратылған ғимараттардың орнын басатыны анық. Джайни ғибадатханалары көбінесе бұзылып, қайта салынады.

Сикхизм

Хармандир Сахиб немесе Дарбар Сахиб (сонымен қатар Алтын ғибадатхана деп белгілі) – сикх дінінің ең маңызды қасиетті орны, сикхтердің рухани және мәдени орталығы саналады. Үндістанның Пенджаб штатындағы Амритсар қаласында орналасқан. Бұл – ең ежелгі сикх гурдвараларының бірі. Ол Сикхтердің төртінші гуруы Гуру Рам Дас құрған Үндістанның Амритсар қаласында орналасқан, және қала да осы қасиетті орын төңірегінде салынды, ол "Гуру Ди Нагри" деп аталады, яғни Сикх Гуруының қаласы. Жердің салқын және жайлы болуын қамтамасыз ету үшін ақ мәрмәрден салынған. Кейіннен Сикх империясының императоры Махараджа Ранджит Сингх сыйлаған нағыз алтынмен қапталды. Тағы бір маңызды орын – Пәкістанның Нанкана Сахиб ауылы, сикх дінінің негізін қалаушы Гуру Нанак туған жері. Нанкана Сахибтегі әр гурдвара Гуру Нанак Девтің өміріндегі әртүрлі оқиғалармен байланысты. Бұл қала бүкіл әлемдегі сикхтер үшін маңызды қажырлы орын болып табылады. Пәкістанның Пенджаб провинциясында сикхтер үшін көптеген маңызды діни және тарихи орындар бар, соның ішінде бесінші сикх гуруы Гуру Аржан Дев шейіт болған жері. Көптеген басқа да маңызды сикх қасиетті орындары Үндістанның Пенджаб штатында және Үндістанның басқа аймақтарында орналасқан. Панж Такхт – сикх дінінде билік ордасы ретінде құрметтелген бес гурдвара. Олардың барлығы Үндістанда орналасқан: Пәнжабтың Амритсар қаласындағы Акал Такхт Сахиб; Пәнжабтың Анандпур Сахибіндегі Кешгарх Сахиб; Пәнжабтың Батинда қаласындағы Даммада Сахиб; Бихар штатының Патна қаласындағы Такхт Шри Патна Сахиб және Махараштра штатының Нандед қаласындағы Хазур Сахиб.

Конфуцийшілдік

Конфуцийшілдік көбінесе ежелгі қытайлық дана Конфуцийдің ілімдеріне негізделген дін, философия немесе діни сипаттағы сенімдер жүйесі ретінде қарастырылады. Конфуцийдің философиясы этикалық және саяси тәртіптің мызғымына және қоғамның игілігі үшін осы тәртіпті қалай орнатуға баса назар аударады. Конфуцийшілдік бұрынғыдай ұйымдасқан идеология емес болғанымен, ол квази-діни дәстүр ретінде жалғасуда, және Конфуцийдің ғибадатханалары Қытайдың барлық өңірлерінде кездеседі. Ең ірісі – Конфуцийдің туған қаласы Куфудағы Конфуций ғибадатханасы. Басқа да маңызды орындарға Қытайдың Шандоң провинциясының Куфу қаласындағы Конфуций қорымы және Конг әулетінің сарайы жатады.

Синтоизм

Исе ғибадатханасы – Аматэрасу Омикамидің ресми мекені, ол Шинто дінінің басты құдайы және дәстүрлі түрде Жапон императорлық отбасының тікелей атасы саналады. Ол Жапонияның Мие префектурасындағы Исе қаласында орналасқан. Кіруге қатаң шектеулер қойылған, көпшілікке тек үш биік ағаш қоршаудың артында жасырылған орталық ғимараттардың сабаннан тоқылған шатырларын ғана көруге рұқсат етіледі. Исе ғибадатханасы қасиетті айнаның орны деп есептеледі.

Жаңа діни ағымдар

Мақаланың осы бөлімі растафари және тенрикиодан басқа жаңа діни қозғалыстарға қатысты маңызды діни орындардың тізімін қамтиды, олардың тізімі жоғарыда тиісті бөлімдерде келтірілген.

Қазіргі заманғы друидтар

Стоунхендж неодруидизмде діни маңызы бар орын, себебі друидтер осы жерге қажылыққа барады. Бұл жерде алғашқы қазіргі заманғы рәсімдерді Ежелгі Друидтер Ордені өткізген.

Телема

Телемиттер әдетте қажылыққа бармайды, бірақ Телема ілімді ұстанатындардың бір бөлігі Мысырды, әсіресе Каир мен Гизаны маңызды деп есептейді. Мысырға саяхат жасайтын телемиттер үшін маңызды орындар: Гизадағы Гиза некрополінің құрамына кіретін Хуфу пирамидасындағы Король палатасы, Каирдің Булак ауданындағы Мысыр мұражайы және Каирдің орталық бөлігі. Сонымен қатар, көптеген телемиттер үшін тарихи немесе рухани маңызы бар орындар – Италияның Сицилия қаласы Сефалудағы Телема аббаттығы және Шотландиядағы Лох-Несс көлінің жанындағы Болескин үйі.

Зороастризм

Удвада – Үндістанның Гуджарат штатындағы зороастрийлердің Аташ Бехрамымен әйгілі қала. Бұл құдайға арналған орын өз түріндегі ең көне, әлі де жұмыс істеп тұрған мысал және Удваданы әлемнің түкпір-түкпірінен зороастрийлер үшін қасиетті саяхат орталығы ретінде бекітті.