Бахаи дінінен шеттету: «Соңғы үкім» және «Соңғы келісім бұзушылар»

Кіріспе

Бахаи қауымынан шығарылған адам. Келісім бұзушы – Бахаи дінінде Бахаулланың Келісімін бұзғаны үшін Бахаи қауымынан шеттетуге ұшыраған адамды білдіретін термин. Бұл дінде араздық тудыруды белсенді түрде насихаттау немесе басшылықтың мұрагерлік тізбегінің заңдылығына қарсы тұру сияқты әрекеттерді қамтиды. Бахаилер арасында шеттету сирек кездеседі және қоғамдық нормаларды бұзу, пікір қайшылығы немесе басқа дінге өту үшін қолданылмайды. Оның орнына, бұл ең ауыр жаза болып табылады және сенушілердің бірлігіне қауіп төндіретін ұйымдасқан қарсылықты басу үшін ғана қолданылады. Қазіргі таңда, әмбебап Әділет үйі ғана бір адамды Келісім бұзушы деп жариялауға құқылы. Ондай адам анықталғаннан кейін, барлық бахаилер одан қашық болуға міндетті, тіпті ол отбасы мүшесі болса да. Абдул-Баха айтқандай, Келісім бұзу – жұқпалы ауру сияқты. Бахаи жазбалары Келісім бұзушылармен қарым-қатынас жасауға тыйым салады және бахаилер олардың әдебиеттерінен аулақ болуға шақырылады, бұл Бахаи дінінің шындықты тәуелсіз зерттеу принципіне ерекшелік жасайды. Көптеген бахаилердің бахаилік топтардың аздығы туралы білмейтінін атап өткен жөн. Доктор Михаил Сергеев бахаилердің шеттету практикасы туралы жазған.

Келісім бұзушылар деп есептелетін балама басшылыққа жасалған ең ірі үш әрекет – Субхи Азал, Мирза Мұхаммед Әли және Чарльз Мейсон Ремиге байланысты. Басқалары діннің басшысына белсенді қарсылық көрсеткені немесе оның бұйрықтарын орындамағаны үшін, немесе Бахаи басқармасынан кеткеннен кейін оған қасақана шабуыл жасағаны үшін Келісім бұзушылар деп жарияланды.

Адамдардың кіретін санаттары

Келісімді бұзғандардың көпшілігі шиналық топтарға қатысады, бірақ әрқашан олай болмайды. Мысалы, Келісім бұзушыларды қалай қабылдау керек екені туралы басшылықты орындамаған бахаи, осылай аталуы мүмкін. Бахаи дініне қатысты көптеген жағымды және жағымсыз байланыстар бар. Олардың көпшілігіне келісімді бұзу жатпайды. Келісімді бұзғандар деп дұрыс атауға болмайтын адамдардың ішінара тізімі:
Басқа діндердің мүшелері немесе дінсіздер – Бахаи дінімен байланысы бар немесе жоқ. Бахаилер, діннен жай ғана бас тартқандар. (жоғарыда қараңыз)
Бахаилер, діннің басшысының пікірінше, басынан бастап келісімнің мәнін толық түсінбегендер. Мұндайлар кейде "тізімнен шығарылады" және олардың бахаи дінінің негізгі ұстанымдарынан түбегейлі алшақтауына байланысты, ешқашан бахаи болмаған деп есептеледі.

Сәбилер

Бабилер көбінесе мүлдем басқа дін ретінде қарастырылады. Өйткені, келісімді бұзу дегеніңіз, біреу келісімге бағынып, содан кейін оны бұзған деген сөз. Ал бабилер ешқашан Бахауллаға мойынсұнған жоқ немесе оған адалдық серт бермегендіктен, олар келісімді бұзғандар емес. Бахаулланың жартылай інісі Субхи Азалдың ізбасарлары бахаилерге қарсы белсенді күреске шықты. Шоги Эффенди бахаилерге оның ұрпақтарымен байланыстан қашық болу керектігін ескертті, олардың ешқайсысынан дінімізге қатысты ең кішкентай сынды естісе, ешбір зиялы да адал бахаи Азалдың ұрпағымен қарым-қатынас жасамауы керек. Шындығында, олар мұрагерлік рухани дертке шалдыққандықтан, олардан мүлдем аулақ болу керек – келісімді бұзу дертке!

Шоги Эфендидің жақын туыстары

Бахаулланың үлкен қызы Бахийих Ханумның ықпалымен, Абдул-Баха қайтыс болғаннан кейін үйдегілердің бәрі бастапқыда Шоги Эффендидің жанына бірікті. Бірнеше жыл бойы оның інісі Хусейн және бірнеше туыстары оған хатшы болып қызмет етті. Оған ашық қарсы шыққандар – Мырза Мұхаммед Әли мен оның ізбасарлары ғана еді, оларды Абдул-Баха Келісімді бұзушылар деп жариялаған болатын. Абдул-Баханың нақты нұсқауына қайшы, кейбір отбасы мүшелері Абдул-Баха Келісімді бұзушылар деп жариялаған адамдармен құпия байланыс орнатты. 1932 жылы Бахийих Ханум қайтыс болғаннан кейін Шоги Эффендидің үлкен әпкесі – Рухангиз, Бахаулланың өгей ұлы Сийид Али Афнанның ұлы Наер Эффенди Афнанға үйленді. Фуругийихтің балалары Мұхаммед Әлидің жағына шығып, Абдул-Бахаға қарсы болды, Бахаулланың ұрпақтарының арасында тек Абдул-Баханың балалары ғана адал қалды. Мүжан Момен осы оқиғаларды былайша сипаттайды:

«Барлығы 1930 жылдардың соңына дейін, Иракта Бахаулла үйінің мәселесі туғанға дейін тыныш күйде болды. Шоги Эффенди Саид Алидің ұлы Хусейн Афнаннан (1952 ж. қайтыс болды) Ирак үкіметіндегі жоғары лауазымын қалдыруын сұрады, осылайша ол үкіметтің осы мәселедегі әрекеттерін мақұлдауға мәжбүр болмас еді. Хусейн бас тартты және қуылды; оның ағалары Файди, Хасан және Найир (Найир Али, 1952 ж. қайтыс болды) да бірінен соң бірі қуылды. Одан кейін оқиғалар жылдам дамыды. Шоги Эффендидің (МБ) айтуынша, Найир ұйымдастырған бірқатар некелер болды, нәтижесінде Абдул-Баханың немерелері, қуылған Сейид Али Афнанның ұлдарымен байланысты. Көрінетіндей, олардың мойынсұнбаған отбасы мүшелерінен бас тарту немесе Абдул-Баха мен Шоги Эффендиге мойынсұнбау арасында таңдау жасауға тура келді, сондықтан оның туыстары, әпкелері мен ағалары соңғысын таңдады.»

Шақырулар

1944 жылы Шоги Эффенди бахаилердің жауының отбасына үйленгені үшін Абдул-Баханың Руха арқылы немересі Муниб Шахидті қуу туралы жариялады. 1945 жылдың сәуір айында ол өзінің ағасы Хусейн Алидің басқа Келісім бұзушыларға қосылғаны үшін қуылғанын жариялады. 1950 жылы Шоги Эффенди тағы бір телеграмма жіберіп, "ашық наразылық" көрсеткені үшін Абдул-Баханың тағы бір қызы Руханың отбасын қуды, ал 1951 жылдың желтоқсанында ол Сийид Али отбасының мүшелерінің Руханың отбасына үйленуінен құрылған "төртінші одақ" туралы хабарлады және оның ағасы Риаз да Келісім бұзушылар қатарына енді. 1953 жылы ол Рухи Афнанның Мирза Ахмад Сохрабпен хат алмасып, Бахаулланың мүлігін сатқаны және "оқуларды бұрмалап, билік өкілдері мен жергілікті халықтың санасын қасақана шатастырғаны" туралы телеграмма жіберді.

Нәтижелі топтар

Бахаилердің үлкен тобы Келісім бұзушылар деп санайтын топтардың көпшілігі 1960 жылы Чарльз Мейсон Ремидің Қамқоршылыққа талап етуінен туындады. Абдул-Баханың Өсиеті Қамқоршылардың Бахаулланың тікелей ұрпақтары болуы керектігін, әрбір Қамқоршының өмір бойы ізбасарын таңдауы керектігін және киелі жерде тұрақты орналасқан Құдайдың ісі үшін тоғыз қолдың көпшілік дауыспен тағайындауды мақұлдауы керектігін көрсетеді. Бахаилер тікелей ұрпақты Бахаулламен туыстық байланыс деп түсіндіреді, ал Мейсон Реми оған жатпады. Бахаилердің көбі Шөгі Эффенди қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасарын тағайындамай қайтыс болды деген Қолдардың шешімін қабылдады. Абдул-Баханың Өсиетінің талаптарына сай келетін Бахаулланың жарамды ұрпағы болған жоқ. Кейіннен, 1963 жылы алғаш сайланған Әлемдік Әділет Үйі, тағы бір Қамқоршыны тағайындау мүмкін емес деген шешім шығарды. 1960 жылы Реми, өзі де Қолдардың бірі, бұрынғы ұстанымынан бас тартып, оған қысым көрсерілгенін мәлімдеді. Ол өзін Шөгі Эффендидің мұрагері деп жариялады. Ол және оның жанындағы аздаған адамдар Қолдар арқылы Бахаи қауымынан қуылды. Ремиге жақын адамдар оның қарттығында есінен жаңылып, қайтыс болған кезде оның ең белгілі ізбасарлары көшбасшылық үшін күрескенін айтты. Ремидің қалған ізбасарларының ең ірі тобы, "Ортодоксалды Бахаи Дінінің" мүшелері, заңды билік Шөгі Эффендиден Мейсон Ремиге, содан кейін Джоэл Марангеллаға көшкенін сендіреді. Сондықтан олар Израильдің Хайфа қаласындағы Әлемдік Әділет Үйін заңсыз деп санайды және оның мүшелері мен ізбасарларын Келісімді бұзушылар деп есептейді. 2009 жылы Джеффри Голдберг пен Дженис Франко, екеуі де негізгі Бахаи қауымынан, Ортодоксалды Бахаи Дініне қосылды. Екеуі де Келісімді бұзушылар деп жарияланып, қауымнан шеттетілді. Голдбергтің әйелі күйеуінен ажырасуға шақырылды. Бахаулланың отбасының қуылған мүшелерінің ұрпақтары Келісімді бұзушылар деп жарияланбаған, бірақ олардың көпшілігі Бахаи дінімен байланыспайды. Солтүстік Нью-Мексикодағы Бахаилердің шағын тобы осы ұрпақтардың Қамқоршылыққа тағайындалуға лайықты екенін және Бахаулланың тікелей ұрпағы заңды Қамқоршы ретінде пайда болады деп күтеді. Енайатулла (Забих) Яздани 2005 жылдың маусым айында, Мейсон Ремидің Шөгі Эффендидің заңды мұрагері екендігі және Дональд Харвиді үшінші Қамқоршы ретінде қабылдағаны туралы ұстанымдарына көп жылдар бойы әңгімелегеннен кейін Келісімді бұзушы деп танылды. Қазір ол Австралияда тұратын Бахаилердің кішігірім тобының бесінші Қамқоршысы. Монтанада да шағын топ бар, бастапқыда Лиланд Дженсен оларға әсер еткен, ол Қамқоршыдан жоғары мәртебеге ие болған. Оның сәтсіз ахираттық болжамдары және Қамқоршылықты және басқаруды қайта орнатуға жасаған сәтсіз әрекеттері 1996 жылы оның қайтысымен айқын болды. 2001 жылы Дженсеннің ізбасарлары арасында Қамқоршының кім екендігі туралы дау тағы бір бөлінуге әкелді.

Most of the groups regarded by the larger group of Baháʼís as Covenant breakers originated in the claims of Charles Mason Remey to the Guardianship in 1960. The Will and Testament of ʻAbdu'l Bahá states that Guardians should be lineal descendants of Baháʼu'lláh, that each Guardian must select his successor during his lifetime, and that the nine Hands of the Cause of God permanently stationed in the holy land must approve the appointment by majority vote. Baháʼís interpret lineal descendency to mean physical familial relation to Baháʼu'lláh, of which Mason Remey was not. Almost all of Baháʼís accepted the determination of the Hands of the Cause that upon the death of Shoghi Effendi, he died "without having appointed his successor". There was an absence of a valid descendant of Baháʼu'lláh who could qualify under the terms of ʻAbdu'l Bahá's will. Later the Universal House of Justice, initially elected in 1963, made a ruling on the subject that it was not possible for another Guardian to be appointed. In 1960 Remey, a Hand of the Cause himself, retracted his earlier position, and claimed to have been coerced. He claimed to be the successor to Shoghi Effendi. He and the small number of people who followed him were expelled from the mainstream Baháʼí community by the Hands of the Cause. Those close to Remey claimed that he went senile in old age, and by the time of his death he was largely abandoned, with his most prominent followers fighting amongst themselves for leadership. The largest group of the remaining followers of Remey, members of the "Orthodox Baháʼí Faith", believe that legitimate authority passed from Shoghi Effendi to Mason Remey to Joel Marangella. They, therefore, regard the Universal House of Justice in Haifa, Israel to be illegitimate, and its members and followers to be Covenant breakers. In 2009, Jeffery Goldberg and Janice Franco, both from the mainstream Baháʼí community, joined the Orthodox Baháʼí Faith. Both of them were declared as Covenant breakers and shunned. Goldberg's wife was told to divorce her husband. The present descendants of expelled members of Baháʼu'lláh's family have not specifically been declared Covenant breakers, though they mostly do not associate themselves with the Baháʼí religion. A small group of Baháʼís in Northern New Mexico believe that these descendants are eligible for appointment to the Guardianship and are waiting for such a direct descendant of Baháʼu'lláh to arise as the rightful Guardian. Enayatullah (Zabih) Yazdani was designated a Covenant breaker in June 2005, after many years of insisting on his views that Mason Remey was the legitimate successor to Shoghi Effendi and of accepting Donald Harvey as the third guardian. He is now the fifth guardian of a small group of Baháʼís and resides in Australia. There is also a small group in Montana, originally inspired by Leland Jensen, who claimed a status higher than that of the Guardian. His failed apocalyptic predictions and unsuccessful efforts to reestablish the Guardianship and the administration were apparent by his death in 1996. A dispute among Jensen's followers over the identity of the Guardian resulted in another division in 2001.

Американың қарсылығы

Хуан Коул, 25 жыл бахаи дінін ұстанған Таяу Шығыс тарихының американдық профессоры, 1996 жылы Континенттік кеңесші оның кейбір бахаи институттары мен саясатына қарсылық білдіретін құпия электрондық пошта тізіміне қатысы бар екендігі туралы сұрағаннан кейін діннен бас тартты. Коул ешқашан «Согласие бұзған» деп белгіленбеді, себебі ол кетіп бара жатқанда өзін Унитарий-универсалист деп атады. Ол 1998, 2000 және 2002 жылдары үш мақала жариялады. Бұл мақалалар АҚШ-тағы бахаи әкімшілігін қатты сынға алды және әсіресе жарияланбастан бұрын тексеруді талап ету және «Согласие бұзғандарды» қашу практикасына қатысты культ сияқты бейімділіктерді көрсетті. Мысалы, Коул 1998 жылы: «Бахаилар, «Құдайдың сағат мұнарасы» мүшелері және басқа да культтар сияқты, қауымнан шығарылғандардан бас тартады», - деп жазды. 2000 жылы ол: «Бахаи билігі қауымның игілігі мен бірлігіне сілтау жасай отырып, сенушілерді бағынышта ұстайды, ал егер бұл сілтаулар сәтсіз аяқталса, онда жасырын немесе ашық айырылу және тіпті қашу туралы қорқыту шаралары қолданылады. Қашу – бахаи жүйесіндегі басты бақылау механизмі», - деп жазды. 2002 жылы ол: «Пайда табуға құмар және секталық көзқарастағы шенеуніктер бұл уақытты зиялылар мен либералдарға қарсы өз еркімен және қаталдықпен әрекет ету мүмкіндігі ретінде қараған болуы мүмкін, оларды шұғыл түрде қуу және қашу туралы қорқыту арқылы жазалаған», - деп жазды. Бахаи авторы Муджан Момен бұрынғы бахаилердің 66 шығу оқиғасын зерттеп, 1996 жылды (Коулдің кетуі) және 2002 жылды «ақылды және білімді» жолдан тайғандардың кезеңі деп анықтады. Олар жаңадан қолжетімді Интернетті бір-бірімен байланысу үшін және өздерінің «мифологиясы, ілімі және құтқарылу оқиғалары» бар қауымдастығын құру үшін пайдаланды, бұл, мүмкін, антидін деп атауға болатын нәрсе. Моменнің сөзіне сәйкес, бұл жолдан тайғандар арасындағы «күшті агрессивті дін, онда ұсақ диктаторлар билік жүргізеді» деген әңгіме, көптеген мүшелердің «бейбітшілікті негізгі ілім ретінде», «кеңесу арқылы шешім қабылдау» және «бахаи сенімінің орталық институттарына шабуыл жасаған немесе жік тудырғандарға қарсы қорғау механизмдері» деп санайтын тәжірибесіне қарама-қарсы келеді. Момен қашу практикасы туралы: «Ол сирек қолданылады және жағдайды шешу үшін ұзақ келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін ғана қолданылады. Автордың білуінше, бұл шара екі онжылдықтан астам уақыт ішінде бірнеше адамға ғана қолданылған, ал төменде сипатталған жолдан тайғандардың біріншісіне [Франческо Фичиччиаға] жиырма бес жыл бұрын қолданылған, бірақ жолдан тайғандар жариялаған әдебиеттерде оның жиі қолданылатыны туралы айтылады».

Juan Cole, an American professor of Middle Eastern history who had been a Baháʼí for 25 years, left the religion in 1996 after being approached by a Continental Counselor about his involvement in a secret email list that was organizing opposition to certain Baháʼí institutions and policies. Cole was never labeled a Covenant breaker, because he claimed to be a Unitarian Universalist upon leaving. He went on to publish three papers in journals in 1998, 2000, and 2002. These heavily criticized the Baháʼí administration in the United States and suggested cult like tendencies, particularly regarding the requirement of pre publication review and the practice of shunning Covenant breakers. For example, Cole wrote in 1998, "Baha’is, like members of the Watchtower and other cults, shun those who are excommunicated." In 2000, he wrote: "Baha'i authorities keep believers in line by appealing to the welfare and unity of the community, and if these appeals fail then implicit or explicit threats of disfellowshipping and even shunning are invoked. Shunning is the central control mechanism in the Baha'i system" In 2002, he wrote: "Opportunistic sectarian minded officials may have seen this as a time when they could act arbitrarily and harshly against intellectuals and liberals, using summary expulsion and threats of shunning". Moojan Momen, a Baháʼí author, reviewed 66 exit narratives of former Baháʼís, and identified 1996 (Cole's departure) to 2002 as a period of "articulate and well educated" apostates that used the newly available Internet to connect with each other and form a community with its own "mythology, creed and salvation stories becoming what could perhaps be called an anti religion". According to Momen, the narrative among these apostates of a "fiercely aggressive religion where petty dictators rule" is the opposite experience of most members, who see "peace as a central teaching", "consultative decision making", and "mechanisms to guard against individuals attacking the central institutions of the Bahá'í Faith or creating schisms." On the practice of shunning, Momen writes that it is "rarely used and is only applied after prolonged negotiations fail to resolve the situation. To the best knowledge of the present author it has been used against no more than a handful of individuals in over two decades and to only the first of the apostates described below [Francesco Ficicchia] more than twenty five years ago although it is regularly mentioned in the literature produced by the apostates as though it were a frequent occurrence."